UNIUN RUMANTSCH GRISCHUN - engaschament e plaschair per in linguatg cuminaivel

II zercladur dal 1989 è vegnida fundada I'UNIUN RUMANTSCH GRISCHUN (URG) sco societad che vul promover il rumantsch grischun (RG) e ses diever. Questa fundaziun è stada ina directa consequenza da las discussiuns fitg animadas, e per part polemicas, en connex cun il linguatg unifitgà daI1988/89. L'URG vul realisar sia finamira cun infurmaziuns davart il RG, cun atgnas publicaziuns en RG e cun acziuns e publicaziuns en favur dal RG. Las activitads da l’URG han qua tras era la finamira da svegliar il plaschair vi dal linguatg per tut ils Rumantschs e las Rumantschas. Actualmain ha la URG ca. 350 commembers.

Suenter la Scuntrada da Scuol dal 1988 aveva cumenzà ina confruntaziun fitg animada en connex cun il linguatg unifitgà RG e ses diever. Sco reacziun a las attatgas cunter quest linguatg e ses exponents han differentas persunas rumantschas formulà il matg dal 1989 in manifest a favur dal RG ch’è vegnì suttascrit da 1300 persunas.
Pauc pli tard ha in'autra gruppa d'aderents dal RG preschentà in’ulteriur’acziun a favur dal RG - la platta FORZA FLURINA, ina single cun ina chanzun cun il titel “Brev d'amur” chantada da tut las gruppas e da tut ils chantauturs e las chantauturas da la scena da musica moderna rumantscha. Il text da questa chanzun da Flurin Spescha tematisescha en maniera creativa la cuntraversa davart il RG.
Anc il medem mais, il zercladur 1989, è lura vegnida fundada l’Uniun Rumantsch Grischun cun l'intenziun d'infurmar e da promover la communicaziun surregiunala en connex cun il RG e da sustegnair acziuns a favur da quest linguatg, essenzialmain era cun atgnas publicaziuns che pudessan svegliar il plaschair per il RG.

Svegliar il plaschair per il Rumantsch grischun
Il plaschair per in linguatg da scrittira è stretgamain collià cun la tematica ed il cuntegn dals texts ch'èn scrits en quest linguatg. E qua pon ins constatar ina difficultad tar il RG. Il RG vegn duvrà normalmain per texts administrativs, giuridics, per texts tecnics, per texts da publicitad e. u. v.
Tgi ha plaschair dal formular da taglia? D'ina lescha cumplitgada u da las instrucziuns da diever d'in tschitschapulvra? Tgi passenta uras dal temp liber cun leger la lescha federala da sendas da viandar? Quai n’è betg ina dumonda da gust e da plaschair. Quai n'ha dentant da far nagut cun il RG, mabain cun il cuntegn e la tematica dal text sez.

E quai è in dals puncts da partenza per la URG: metter a disposiziun texts attractivs era en RG e mussar uschia ch'il linguatg unifitgà sa esser sez attractiv. Il davos mez onn ha la URG fatg quai cun la preschentaziun da trais publicaziuns: (ils cudeschs preschentads pon ins retrair tar: Uniun Rumantsch Grischun, caum postal, 7460 Savognin)

Las giaglinas pensadras
L’emprima publicaziun da la URG è la translaziun d’in cudesch talian da Luigi Malerba: Las giaglinas pensadras. Ella cuntegn 131 texts ord in giagliner fitg spezial cun giaglinas filosofas. Nus vulain preschentar qua ina schelta da quests texts, translatads da Marga Annatina Secchi cun in per da las illustraziuns dal dissegnader talian Adriano Zannoni.

Ina giaglina magliadruna ha vis il sulegl che sa spievlava en in paltaun ed ha prendì quel per ina pizza. Ella ha spert guardà enturn, ha lura dà ina piclada ed è mitschada cun sia pizza sco ina narra giu per il prà, per tema che tschellas giaglinas l’engolian. Cur ch’ella è rivada giudim il prà, ha ella realisà ch’ella n’aveva nagut en il pichel. Ella è turnada enavos, ha chattà la pizza ed ha maglià si tut.

Ina giaglina da Babel traplignava vi e nà sin quadrels d'arschiglia na anc cotgs. Las griflas sfundravan en l’arschiglia anc loma e laschavan fastizs. Ins ha lura ars ils quadrels, ma quels n’èn betg vegnids duvrads ed èn restads en in magasin sin in mantun. Passa traiamilli onns pli tard han ils archeologs che han scuvert las ruinas da Babel, chattà ils quadrels cun ils fastizs da la giaglina. Els han fatg blers studis, e finalmain èsi reussì ad els da leger quels segns e d’als translatar en las linguas modernas. Uschia han ils archeologs, grazia a quella giaglina da Babel, pudì reconstruir ina perioda da l’istorgia che fiss uschiglio restada en il stgir.

Ina giaglina tegneva in toc chaschiel en il pichel. In giat è s'avischinà ed ha ditg: “Ti has bellas pennas e bellas chommas. Sche ti savessas er chantar fissas ti il meglier da tut ils utschels. Pertge na fas d’udir tia vusch?” La giaglina, ch'enconuscheva la fabla dal corv e da la vulp, ha respundì: “Sufla en pigna!” ed ha uschia laschà crudar il chaschiel per terra. Il giat l’ha tschiffà ed è mitschà cun tut.

Ina giaglina analfabeta aveva il grond giavisch dad emprender a scriver ses num. Cur ch’ella ha finalmain chattà ina giaglina che saveva leger e scriver e ch’era pronta da mussar, ha ella pitgà cun ina grifla sin il frunt ed ha clamà: “Jau na sai co ch'jau hai num!”

Cur ch’ellas han udì che la terra saja radunda sco ina culla e giria sveltezzas en l’univers, èn las giaglinas daventadas inquietas ed han survegnì terribel mal il chau. Ellas gievan per la prada enturn dond vi en nà, sco sch'ellas fissan sturnas, e stuevan sa tegnair ina vi da tschella per star en pe. La pli intelligenta ha lura proponì dad ir a tschertgar in lieu in pau pli quiet e sche pussaivel quadrat.

La chasa gronda ed autras raquintaziuns
La segunda ediziun da la URG, èn trais raquintaziuns da Gion Caviezel, texts originals en RG. Las raquintaziuns da 11 fin 20 paginas èn ina lectura empernaivla e s'adattan fitg bain per stgaffir il contact cun il RG sco linguatg litterar.

Mes emprim cudesch da pleds

La davosa publicaziun da la URG, in dicziunari illustrà rumantsch grischun, sursilvan, surmiran, vallader, è in bel mussament ch'engaschament per ina chaussa po esser collià cun plaschair e che las forzas d'in engaschament pon purtar fritgs legraivels, sch'ellas vegnan impundidas en acts creativs e betg mo en discussiuns da confrontaziun.