Aforissems
Racolta d'in giuven filosof catalan

DA GUIU SOBIELA-CAANITZ

«Omnia tempus habet et spatiis transeunt suis universa sub coelo» («Tut ha ses temp, e...»). Quest aforissem ord l'Ecclesiast (3,1) en versiun latina legia l'autur da questas lingias mintga di vid ina chasa en sia giassa d'Ardez. Tgi che ha gugent aforissems rumantschs ladins sto mo sfegliar «Hausinschriften» (1987), la grondiusa rimnada da Max Kettnacker barmier, oz deplorablamain exausta. Aforissems datti er en auters idioms rumantschs. Alexi Decurtins citescha gugent il suandant da ses magister Ramun Vieli (1895-1953): «Jeu laudel tei, ti laudas mei, con bi ei quei!». Filosofs pratitgeschan savens quest gener litterari; «Also sprach Zarathustra» da Friedrich Nietzsche (1844-1900) san ins leger sco ina racolta d'aforissems. Il filosof catalan Abel Cutillas, autur d'in essai davart Immanuel Kant (1724-1804) e Nietzsche, ha gist scrit ina tala racolta (1), entitulada cun il pli curt da tut ses aforissems: «Viure mata» («Viver mazza»). Tuts correspundan a la definiziun catalana da l'aforissem: «Tesa curta, cumpletta e savens inschignusa ch'expona ina norma scientifica, filosofica u morala senza l'argumentar» (2). Cutillas è naschì 1976 al vitg da Vinaixa en la Catalugna dal sidvest. El ha fatg il licenziat da filosofia ed istorgia a l'Universitad da Barcelona, nua ch'el pina ussa ses doctorat da filosofia. Ses maletg mussa in pensader cun la fatscha seriusa d'in introvertì. In cudesch d'aforissems definescha'l «ina via da guaud che n'ha nagin mussavia cler, nagina rudera segnada, mabain, be mintgatant, terms ed ensainas che conferman al bun viandant ch'el è anc adina sin viadi. La via da guaud na di mai nua ch'ella va; (...) baud svanesch'la, baud è'la a fin amez in cleragl. Ina giada ans han ins declerà tge ch'ils carstgauns fetschan cun patratgar; i runcan cleragls per ch'il mund vegnia uman e ch'ins possia viver en el» (p. 103).

Destin, umilitad, sventira e prudientscha
I suondan ivettas ord «Viure mata», tesas che l'autur na giustifitgescha betg, ma senza snegar il tenor general pessimistic da l'ovra; tgi che legia po lura far ses agens patratgs: «Leger en viadi è ina maltscheccadad envers la cuntrada» (p. 11). 
«Nus pajain char per noss sbagls. Ina confusiun che ha manà blera dolur a la carstgaunadad è quella tranter l'amur e la convivenza» (p. 14). 
«Ve pli daspera! Jau sun tes destin» (p. 15). Questa norma fa endament l'«amor fati» («amur dal destin») dals stoics antics. 
«S'enriclar vul dir tradir ils agens acts» (p. 17).
«Il 20avel tschientaner è a fin, ma nagin sa turpegia da duvrar vinavant l'adjectiv ‚uman', e tge adjectiv!» (p. 17). 
«Mintga egliada è in cumbat» (p. 20). 
«Il meglier remedi encunter l'optimissem è la realitad» (p. 22). 
«Umil è mo tgi che ha sagià la terrada. N'as stentai betg da vegnir umils! Quai vegnis lura tras il mund» (p. 32). 
«Nus avain vulì ans liberar da l'enfiern, da la nauschadad e da l'errur. Per cuntanscher quai, ans avainsa liberads da Dieu, da l'etica e da la vardad» (p. 38). 
«Il selvadi è inferiur al civilisà, quai bain. Ussa ston ins decider tgi che saja selvadi e tgi civilisà» (p. 41). 
«La ventira dependa d'auters, la sventira manainsa en nus sezs. La ventira vegn concedida, la sventira surgescha» (p. 48; original: «La felicitat reposa en mans d'altri, la infelicitat la duem a dins. La felicitat s'atorga, la infelicitat sorgeix.»). 
«Insaquants auturs vivs vegnan pli tard auturs morts, tschels perencunter betg» (p. 59). «Nus na dessan dir: 'Jau vi', mabain: 'Jau sun vegnì adaquella da vulair'» (p. 61). 
«Las trais grondas disditgas da la carstgaunadad, religiun, metafisica ed ideologia, ans han manads a l'ultima etappa dal patratg, numnadamain la prudientscha» (p. 63). 
«Far è daventar» (p. 65; original: «Fer és fer-se»). 
«Tgi ha ditg che nus na crajan betg en il futur? Vairamain cartainsa ch'el saja tuttina sco il passà ed il preschent» (p. 73). 
I dat en egl ch'ils aforissems na resguardan nagina dumonda civica u sociala, mabain be la situaziun da l'individu che ha fatg atras disditgas e terradas, cun in avegnir resumà da dus pleds: «Viver e murir». Mintga aforissem po valair sco in cleragl, pausa da recreaziun en la via malsegira tras il guaud dal destin.

1) Abel Cutillas, Viure mata. Juneda/Catalugna (Associació Cultural Fonoll, ISBN 84-932759-9-9) 2006. Adressa: Apartat de correus núm. 1, E-25430 Juneda. Posta electronica: editorial@fonoll.com 
2) Diccionari de la llengua catalana. Segunda ediziun. Barcelona (Enciclopèdia Catalana, ISBN 84-85194-45-4) 1983, p. 67, chavazzin «aforisme».