In premi tirolais bain merità
Rut Bernardi, linguista e scriptura

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

Tgi che dovra il remartgabel «Handwörterbuch des Rätoromanischen» en trais toms (1) enconuscha il num da Rut Bernardi. Questa, grazia a l’urden alfabetic, vegn numna-da l’emprima da las tschintg persunas che han elavurà l’ovra. Tschellas quatter èn Svizras; Rut Bernardi perencunter è ina Ladina d’Urtijëi en la Val Gherdëina, pia ina Retorumantscha dal Tirol dal sid. Ella ha frequentà plis curs da sursilvan da la «Fundaziun retoromontscha» e fa adina puspè part da sentupadas da scripturs rumantschs. En ils davos onns, grazia a ses grond engaschi per la lingua materna, è’la vegnida ina persunalitad essenziala da la vita culturala ladina dolomitana. Ils 29 d’october 2004 a Bulsaun ha’la survegnì il premi da promoziun «Walther von der Vogelweide». Pir en schaner 2005, er a Bulsaun, èn cumparids la laudatio da la romanista Heidi Siller-Runggaldier (Puntina) ed il pled d’engraziament da Rut Bernardi (2). 

Per la verva materna 
La scriptura premiada è ina skiunza passiunada. Perquai ha’la frequentà il gimnasi da sport da Stams sper l’En en il Tirol dal nord, nua ch’ella ha fatg la matura 1981; pli tard ha’la anc fatg l’examen da magistra da ski. 1982– 1988, sco blers Tirolais dal sid, ha’l studegià romanistica a Puntina, numnadamain cun ils roms talian e franzos; tranteren è’la stada in onn magistra da tudestg en in gimnasi franzos. 1988– 1991 a Turitg ha’la collavurà al vocabulari rumantsch surmenziunà. La laudatio punctuescha: «Per ella èsi stà in temp fitg fritgaivel, nua ch’ella ha emprendì d’enconuscher la lavur lexicografica e la perscrutaziun minuziusa da mintga pled (…). Lur (…) ha’la sur-piglià t. a. incumbensas da magistra a las universitads da Turitg, Puntina e Minca, sco er a la scola secundara e la scola mercantila superiura d’Urtijëi, (…) plinavant curs da perfecziunament per magistraglia. Ella fa part da la cumissiun ladina per l’examen da trilinguitad en il Tirol dal sid e da las redacziuns da las revistas culturalas ladinas ‘L brunsin’ e ‘TRAS’. Ella ha fatg plis viadis da studis, spezialmain tar minoritads da linguatg, per cumparegliar lur situaziun cun quella dals Ladins dolomitans. 1992 ha’la entschavì cun fieu e flomma a lavurar per il radio e la televisiun ladina; dapi lur è’la ina commembra indispensabla da l’equipa ladina da la RAI» (p. 61). 1999 è cumparì ses mez d’instrucziun da ladin sin basa tudestga (3): «Tar in linguatg sco il ladin, cun ina grammatica descritta enfin uss en guisa mo manglusa, èsi ina lavur da pionier d'empruvar da registrar sias normas e structuras. Rut Bernardi ha ademplì quest pensum en moda e maniera admirabla. En sia ovra n’ha’la betg be inclus la grammatica, illustrada en guisa survesaivla cun tablas e skizzas; l’autura declera ils singuls fenomens grammaticals cun exempels e parts da texts davart temas dal mintgadi ladin (…). Mintga lecziun è cumplettada cun exercizis e pledaris da recapitulaziun» (pp. 61-62). La laudatio reguarda la surdada dal premi a Rut Bernardi «per sia lavur al servetsch e per il bain dal linguatg ladin, sco in'ensaina da stima e renconuschientscha per ils Ladins sezs» (p. 64). 

Per in ladin da scrittira unifurm 
Sia ovra litterara cumpiglia lirica, raquints e tocs teater ed ha gia survegnì plis premis. «Sco in fil cotschen sa tiran atras sias poesias ils motivs da vias nua ch’ins na vegn betg vinavant, da la desperaziun e l’inevitabilitad en fatscha a quai ch’exista, da l’engion da tgi che n’al vesa betg, dal cupidar senza schientscha e dal basegn da vegnir dasdà per renconuscher la manzegna da l’atgna vita» (p. 63). Rut Bernardi perencunter è fitg conscienta; sia schientscha palaisa ella l’emprim areguard il linguatg, saja quai l’idiom da sia vallada u il «ladin dolomitan» («ld») elavurà da Heinrich Schmid (1921-1999) per Gherdëina, Badia, Fascia, Fodom ed Ampezo, tenor il model dal «rg»: «Sco collavuratura e lura coordinatura dal project da planificaziun linguistica per il svilup d’in linguatg ladin da scrittira unifitgà, ha Rut Bernardi cooperà en guisa decisiva a la redacziun da la grammatica e dal vocabulari ‘ld’. Questas publicaziuns èn ordvart custaivlas, perquai ch’i cuntegnan la basa da lez linguatg (…). Heinrich Schmid ha elavurà directivas per destillar las nodas las pli tipicas e per uschè dir las pli ladinas da tuts idioms ad ina quintessenza dolomitana, e quai areguard la fonetica e las furmas grammaticalas. Dapi l’entschatta è Rut Bernardi persvasa da l’opportunitad d’in tal linguatg unifurm da scrittira. Oz è’la probablamain in dals umans ch’enconuscha meglier il ‘ld’, tant pli ch’ella al dovra regular-main. Ella ha fatg tuttas traducziuns uffizialas en ‘ld’ en il rom dal project da planificaziun linguistica e translatà 
t. a. la Constituziun provinziala dal Tirol dal sid ed ina broschura davart ses parlament. Plinavant translatesch’la regularmain ina pagina entira per la gasetta emnila ‘La Usc di Ladins’. En ‘ld’ ha’la schizunt translatà poesias da Norbert C. Kaser, cumprovond la capacitad da quel linguatg encunter l’entiert d’insaquants criticasters ch’al stigmatiseschan cun spretsch sco artifizial e perquai condemnabel» (p. 62). 

Scriver en in linguatg pauc derasà 
Il pled d’engraziament è stà pli curt che la laudatio. La scriptura premiada ha cunzunt descrit ils problems spiertals da tgi che scriva en ina verva pauc derasada sco il ladin: «Ins sto adina far endament la libertad d’acziun ch’il linguatg dat. Cun scriver sa fan ins adina quitads, pervi da patratgs zuppads davart ils cunfins e l’orizont dals agens pleds. I manca la segirtad che l’agen linguatg stettia a disposiziun tenor plaschair, sco insatge gia preparà; el sto plitost vegnir stgaffì en ina lavur creativa. Cun quella da tgi che vul scriver sa maschaidan adina quitads secundars linguistics davart la teoria da la communicaziun (…). L’engaschi per il ladin na tutga be ad insaquants singuls; el po cuntanscher sia finamira mo en furma d’enclegientscha aifer ina cuminanza. Perquai na tutga il premi atgnamain be a mai sco uman singul; jau l’enclegel vairamain sco ina renconuschientscha palesada da la cuminanza tudestga [dal Tirol dal sid] per l’entira cultura ladina, il linguatg e la litteratura (…). Per ils plis Ladins èsi propi in avantatg da pudair s’exprimer en plis linguatgs (…). Ma co statti cun lez avantatg sch’ins vul vairamain scriver ovras litteraras en la lingua materna? Igl è fitg simpel; ins sto l’emprim emprender a la scriver, senza influenza d’auters, e bunamain inventar la litteratura sco insatge nov. Ma cartai! Quai è fitg stentus, perquai ch’il ladin emprendì a scola na tanscha betg per ina tala finamira (…). La dispita davart il linguatg unifurm da scrittira ‘ld’ ma para fitg buna. Gia daditg n’avev’ins betg ponderà, discurrì, gì charplina e scrit davart il ladin uschè bler sco en ils davos onns» (pp. 65–66). Rut Bernardi concluda en ses linguatg: «N gra de cuer mo n iede a duc canc!» – «Grazia da cor a tuts anc ina giada!» 

1) Rut Bernardi, Alexi Decurtins, Wolfgang Eichenhofer, Ursina Saluz, Moritz Vögeli, Handwörterbuch des Rätoromanischen. 3 toms. Turitg (Offizin, ISBN 3-907 495-57-8) 1994. 
2) Heidi Siller-Runggaldier e Rut Bernardi, Das Ladinische literaturfähig gemacht, en «Der Schlern» 2005/1, Athesiadruck GmbH, I-39100 Bulsaun, pp. 60-66. 
3) Rut Bernardi, Curs de gherdëina. I-39030 San Martin de Tor (Istitut ladin «Micurà de Rü», ISBN 88-8171-012-9) 1999.