Tge succeda en Sudan?
L’Africa interessa pauca glieud 

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

Chara lectura, char lectur, co ha num il stadi african il pli vast? Quest lign vegn a far difficultads ad insaquants. La resposta tuna: «Il Sudan cun passa 2,5 milliuns km2». Lez num ha mintgin segir gia udì. Ma nua è situà quel pajais? Qua pon ins vegnir malsegir. Ils plis pajais africans purtavan in num ch’i avevan survegnì dals patruns europeans; cun s’emancipar han plis sta-dis tschernì in auter num pli genuin. 
L’autur da questas lingias ha fatg la prematura da geografia 1952 a Paris. La materia da l’examen cumpigliava t. a. las colonias franzosas da lezza giada. In district franzos en l’Africa dal vest aveva num «Sudan», da l’arab «Bled as sudàn» che vul dir «pajais dals nairs». Cun sa liberar en ils onns sessanta, ha’l sa dà il num indigen «Mali». Perencunter ha la maioritad araba (50%) dal Sudàn d’oz (var 32 milliuns olmas), numnà 1898–1956 «Sudàn englais-egipzian», mantegnì il num egipzian, pia arab dal stadi nov. Quest, sco dal reminent encunter nord l’Egipta limitrofa, è situà claramain en l’Africa dal nordost, a nord da l’equator. Il pajais limitrof encunter vest, il Tschad, sa chatta gia en l’Africa centrala. Ils plis stadis africans èn naschids pir en la segunda mesadad dal 20avel tschientaner, sco successurs da las pussanzas colonialas europeanas. Da lezs pajais en svilup, senza blera infrastructura turistica, aud’ins tar nus pauc. L’attenziun sa concentrescha adina dapli sin la sdrima mediterrana dal continent, cunzunt pervi da l'emigraziun illegala vers las rivas europeanas. Il Maroc lascha durmir sias pretensiuns vegliandras sin las enclavas spagnolas da Ceuta e Melilla, uscheditg che la Spagna na possia annectar Gibraltar; ma ils «gibraltareños» vulan a tut pretsch restar sut la curuna britannica. Il rest da l’Africa interessa mo pli traffitgants d’armas, societads da petroli ed organisaziuns umanitaras. Tant il Sudàn sco er il Tschad possedan reservas d’ieli; ins planisescha in conduct da Tschad al Golf da Guinea tras il Camerun. 

Atrocitads en Darfur 
Ina lingia da l’ost encunter vest atras il Sudàn separa il Nord, islamic e pli sviluppà, dal Sid cristian u animist. Adina puspè, il davos davent da 1983 ha il Sid resistì al Nord che leva sa patrunar da ses ieli e sfurzar si leschas islamicas. Ussa van ins vers in patg d’autonomia e repartiziun dal petroli. Ma lezzas vistas han stimulà pievels nairs dal Darfur islamic, regiun perifera sper il cunfin da Tschad, da pretender avantatgs sumegliants. La regenza da Sudàn tema che concessiuns al Darfur inciteschian autras regiuns turbulentas da rebellar. Perquai ha’la armà bandas da guerriers nomads sin dromedars da sella, als dond glisch verda per violar, spogliar e mazzar nairs da Darfur; l’armada bumbardescha ils vitgs en dumonda gist avant l’arriv da las bandas. Quai vegn cumprovà da millis e millis fugitivs, sco era d’ina pluna documents en possess da l’organisaziun «Human Rights Watch». Passa in milliun avdants han stuì fugir en autras parts da Sudàn, 200 000 en Tschad, en-tant che passa 50 000 èn vegnids mazzads. Il pli urgent fiss da spisgentar ils fomentads ed impedir ils mazzaments; ma la perioda da plievgia ha gia entschavì e cuzza enfin a settember, uschè ch’ins po strusch pli charrar sin via per cuntanscher ils vitgs. L'organisaziun mundiala da la sanadad prevesa epidemias da colera e malaria. Tge far? 

La Nigeria e Frantscha fan squitsch 
Il magazin emnil englais «The Economist», stampà a Zofingen/AG, infurmescha cun attenziun da quai che succeda en pajais da l’anteriur Imperi britannic. Ses frontispizi dals 31 da fanadur porta l’unica lingia grossa «Sudan can’t wait» («Il Sudàn na po spetgar»). Il magazin recumonda in’intervenziun armada, tenor il model da quella da 1999 che ha liberà il Cosovo dal squitsch e genocid serb. Ma tgi fa quai? Ils Stadis unids e la Gronda Bretagna, odiads dal mund arab pervi da la guerra en l’Irac, na vegnan tuttina betg en dumonda. Suenter emnas da tractativas ha il Cussegl da segirezza da l’ONU, ils 30 da fanadur, fixà in termin da trenta dis al Sudàn per metter ina fin a las atrocitads encunter ils civilists da Darfur. Sin quai è president Olusegun Obasanjo (Nigeria), par-sura da l’Uniun africana (UA), ì tar ses collega sudanais colonel Omar Hasan Ahmad al Baschir, cun la pretensiun che lez beneventi truppas da pajais africans per restaurar la pasch en Darfur. Ins astga sperar ch’il Sudàn acceptia ina tala soluziun. La Nigeria, limitrofa da Tschad e Camerun, è tuttina il stadi african il pli populà (var 130 milliuns olmas). Obasanjo ha declerà ch’i saja il duair da la cuminanza internaziunala da gidar las stentas da l’UA. Dentant sa mova er il Tschad sco allià u vasal da Frantscha. Paris ha gia plazzà 1000 schuldads en Tschad; 200 da quests han ins ussa dischlocà sper il cunfin sudanais, cun l’incumbensa da patrugliar enturn ils champs da fugitivs ord Darfur e d’als proteger e spisgentar. D’ina vart fa Chirac squitsch sin il Sudàn; ma da l’autra vart vul el schanegiar quest pajais, nua che firmas franzosas da petroli han investì bler. Co e cura turna la pasch en Darfur?