Il portugais, linguatg mundial
Ertavel d’in mez millenni colonial

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Cun las migraziuns dals davos decennis avainsa ans disads d’udir er il portugais. Sco linguatg principal da 3099 umans en Grischun tenor la dumbraziun da 2000 è’l la tschintgavla verva dal chantun, suenter las quatter naziunalas, ma avant tut tschellas estras, saja quai las balcanicas u la spagnola. Il portugais n’è betg be il linguatg da Portugal (10 milliuns olmas) ed ina lingua uffiziala da l’Uniun europeica; el è er in mez da communicaziun internaziunal e schizunt mundial, uffizial en l’America (Brasilia cun 170 milliuns olmas), l’Africa (tschintg stadis cun in total da 32 milliuns olmas) e perfin l’Asia (Timor da l’ost cun 737 000 olmas). Co èsi vegnì adaquella?

In’atgna verva neolatina
Il portugais deriva dal latin discurrì en il Nordvest da la Peninsla iberica suenter la conquista romana (segund secul a. Cr.). Gia enturn il 10avel tschientaner ha il neolatin discurrì en la regiun fatg atras midadas relevantas che l’han bullà a moda duraivla. Ils suns inizials latins “pl-“, “cl-“ e “fl-“ da blers pleds populars, mantegnids enfin ad oz per rumantsch, han sa transfurmads per portugais en “tsch-“ e lura “sch-“, scrit “ch-“ per “plaja”, “plievgia”, “clav”, “clamar” e “flomma” din ins “chaga”, “chuva”, “chave”, “chamar” e “chama”. Plinavant è il “-l-“ crudà tranter dus vocals latins; per “chandaila”, “culur”, “dulur, “evla” e “voluntad” din ins “candeia”, “cor”, “dor”, “águia” e “vontade”. Enturn l’11avel ed il 12avel tschientaner è lura crudà er il “-n-“ tranter dus vocals latins; per “buna”, “curuna”, “glina” e “launa” din ins “boa”, “coroa”, “lua” e “lã” (pronunzià sco il pled franzos “lent”). Lezzas midadas pertutgavan be ils dialects dal Nord, pia il Portugal da quella giada, circa enfin a Coimbra; pli a sid, terra d’islam dapi l’otgavel tschientaner, discurriv’ins arab e dialects neolatins vaira differents. En tschient onns, tranter 1147 e 1249 ha il reginam da Portugal conquistà l’entir intschess cun Lisboa, chapitala dal pajais dapi 1255, enfin e cun l’Algarve. Il portugais ha lura sa derasà en l’entir pajais.

Enturn l’Africa vers las spezarias
En il 15avel tschientaner ed ils emprims decennis dal 16avel è il linguatg d’ina sdrima lada strusch 120 km, a l’ur dal continent, vegnì in mez da communicaziun duvrà en ina gronda part dal mund. Ils Portugais han occupà e populà Madeira (1419–1420), las Inslas Açores (“dals sprers”, ca. 1430), las Inslas dal Cap verd (1441), S. Tumasch (ca. 1470) e fundà pliras basas commerzialas sin la costa vest da l’Africa, tschertgond d’ir enturn lez continent per arrivar en l’India. Retg Gion II (1455–1495) sperava da chattar ina via directa tar las spezarias da l’Orient per rumper il monopol mercantil da Vaniescha. Quai è reussì da Bavania 1487 al navigatur portugais Bartolomeu Dias (†1500) cun scuvrir in cap ch’el ha numnà “tormentoso” (“burascus”); quest num ha retg Gion lura midà en “de Boa Esperança”. Il successur da Gion, retg Emanuel “il ventiraivel” (1469–1521), ha tramess expediziuns militaras che han fundà in imperi portugais en l’India e pliras basas sin la costa ost da l’Africa. Da l’autra vart ha il reginam prendì possess 1500 da Brasilia. En paucs onns è’l pia vegnì ina pussanza coloniala.

Sut la Crusch dal sid
Durant ils tschientaners suandants è la Brasilia, grazia al zutger ed als sclavs africans, vegnida la funtauna principala da la ritgezza portugaisa, entant ch’ils possess asiatics dal reginam vegnivan adina pli pitschens. 1822 è la Brasilia sa declerada independenta. Suenter ha il Portugal explorà ed annectà la retroterra da sias basas en l’Africa dal sid, stgaffind ils pajais da l’Angola e Moçambique. En la segunda mesadad dal 20avel tschientaner ha la dictatura instituida d’António de Oliveira Salazar (1889–1970) fatg guerras colonialas encunter ils moviments africans da liberaziun. La revoluziun portugaisa da 1974 ha manà ina vieuta democratica; il reschim nov ha renconuschì il dretg da las provinzas “ultramarinas” a l’independenza. Ils tschintg stadis africans naschids tenor quest dretg han mantegnì il portugais sco lingua uffiziala, era quels nua ch’ils indigens discurran atgnas vervas sumegliantamain renconuschidas. En l’Asia possedeva il Portugal be pli il Timor da l’ost, a nord da l’Australia; la mesadad vest da l’insla fa part da l’Indonesia. Il dictatur indonesian Suharto ha conquistà ed occupà illegalmain il Timor da l’ost 1976. Quest ha pudì sa liberar pir 2002, suenter la demissiun da Suharto ed ils mazzaments commess da paramilitars indonesians. Il portugais, mez da communicaziun dal pajais cun l’exteriur, n’è betg pli encletg da la giuventetgna suenter decennis da squitsch scolastic indonesian.

Ina cultura vitala
Co guardan ora las vistas dal portugais en il 21avel tschientaner? En Timor èn ellas fitg malsegiras; l’influenza economica e geostrategica dominanta vegn da l’Australia, in pajais che viva tenor il princip “English only”. Parallela è la situaziun da l’anteriura “Guiné Portuguesa”, oz Guinea-Bissau, pajais pitschen da passa 1 milliun olmas tranter ils “gronds” francofons Guinea e Senegal (7,5 e 9,5 milliuns). Er en Moçambique, cun paucs indigens da linguatg portugais, pajais commember dal Commonwealth e circumdà da stadis anglofons, è la situaziun dal portugais plitost flaivla, tant pli ch’ils pievels indigens discurran linguatgs d’ina medema famiglia e disponan d’in mez da communicaziun flexibel, il linguatg suahili, chapì e discurrì en l’entira Africa dal sidost. Meglier statti en l’Angola, nua ch’i dat dapi generaziuns fermas cuminanzas da linguatg matern portugais. En las inslas S. Tumasch e dal Cap verd discurr’ins be dialects portugais; cunzunt lez archipel mantegna stretgas relaziuns cun il Portugal, nua che chantadurs da quella anteriura colonia tropicala èn fitg populars. Ma l’avegnir dal portugais dependa surtut da sia patria europeica, cun Madeira e las Açores, e da l’immensa Brasilia. En mintgin dals dus pajais ha il linguatg da standard atgnas normas da scrittira, entant che la verva discurrida sa sviluppa en direcziuns differentas. “Dapi tschientaners ha il portugais [da Portugal] la tendenza d’indeblir ils vocals senza tun”*, pia a far quai ch’il franzos ha accumplì. I sa mida cunzunt il diever da las furmas verbalas. Temps sco il futur e cundiziunal dovr’ins adina pli pauc; empè da “viria” (“jau vegniss”) dian ins “vinha” (“jau vegniva”). Per la paja porscha il linguatg vastas pussaivladads da diever per ils differents conjunctivs, schizunt il conjunctiv futur, e per l’infinitiv persunal, anc ina spezialitad portugaisa. Scripturs da las duas rivas da l’Atlantic, sco José Saramago e Paulo Coelho, cumprovan la vitalitad da la cultura che s’exprima en lez linguatg. I vala vairamain la paina da sa fatschentar cun il portugais.

* Paul Teyssier, Histoire de la langue portugaise. Paris (PUF) 1980, p. 83.