“L’ester che viva cun vus”
25 onns Cuminanza gidieua liberala da Turitg

Da Guiu Sobiela-Caanitz

“Or hadasch” (“chadasch” tenor la transcripziun tudestga) vul dir per ebraic “glisch nova”. Quest num han ils fundaturs da la Cuminanza gidieua liberala (CGL) da Turitg dà 1978 a l’uniun novnaschida. Il davos numer (1) da ses bulletin, deditgà al 25avel anniversari da la CGL, rapporta dal cult divin festiv e cuntegna reflexiuns da rabin Tovia Ben-Chorin davart il giudaissem liberal. 

Nossa societad pluralistica
Pertge “liberal”? Lez moviment mundial vul dar ina resposta gidieua a la sfida da la secularisaziun. Rabin Tovia: “La raschun umana è cumparida sco instanza da decisiun, e quai en las cuminanzas gidieuas sco er en las cristianas, emancipadas visavi las autoritads ecclesiasticas. Quai ha manà ad ina crisa fritgaivla (…). Ils gidieus han entschet a far dumondas davart il giudaissem. La perscrutaziun cristiana examinava la Bibla gidieua sut l’aspect da la critica istorica. Per simpatia han erudits gidieus sviluppà la scienza dal giudaissem per al perscrutar e represchentar en moda academica, mettend en dumonda l’autoritad exclusiva dals rabins” (pp. 3–4). Tiers è vegnì in svilup che noss chantun paritetic enconuscha bain. Avant gnanca quaranta onns n’eran lètgs “maschadadas” en Grischun betg adina bain vesidas. Tant pli tar ina cuminanza da minoritad sco la gidieua; tgi che maridava ina persuna d’autra religiun vegniva savens resguardà sco in desertur ch’abandunia il triep en las stretgas. La tradiziun gidieua pretenda che bab e mamma d’in uffant maridà ordaifer la cuminanza religiusa stettian en cordoli sco sch’el fiss mort. Ma il mund sa mida. Cun ils masdigls da la populaziun datti be pli paucas vistas da lètgs aifer la cuminanza gidieua. Co duai questa sa depurtar cun consorts da religiun differenta e cun lur uffants? Qua applitgescha il giudaissem liberal ina pastoraziun flexibla che resguarda ils giavischs da las famiglias. Rabin Tovia: “Nus lain dialogar, d’ina vart cun ils gidieus ortodoxs, da l’autra cun ils libers pensaders. Mintgin d’els duai viver tenor sia atgna cardientscha” (p. 7). El formulescha plinavant la regla “d’esser sensibel als basegns dals umans en general, sco ch’i stat en la Bibla: ‘Sco l’indigen tranter vus saja era l’ester che viva cun vus; ti duais l’amar sco ti tez, perquai che vus eras esters en l’Egipta’ (Leviticus 19, 34)” (p. 8).

Bunas relaziuns tranter confessiuns
Tar il cult divin festiv ha Nicole Poëll, parsura da la CGL, punctuà che “la suprastanza dettia grond pais a bunas relaziuns cun la Baselgia refurmada e cun la catolica, sco era tut tschellas cuminanzas da minoritad (…). Peter Dettwiler, incumbensà da la Baselgia refurmada, ha transmess las gratulaziuns da lezza e palesà sia stima per la Bibla ebraica. Sco simbol dal bun dialog tranter confessiuns ha’l surdà ‘Alles wirkliche Leben ist Begegnung’, essai da Martin Buber [filosof gidieu austriac (1878–1965), G. S.-C.] sco regal al rabin. Siegfried Artmann, represchentant da la Cumissiun centrala catolica, ha purtà ils giavischs da Peter Henrici, uvestg auxiliar per Turitg e Glaruna, e Paul Vollmar, successur da Henrici davent da fanadur” (p.11). Da las bunas relaziuns ha dà perditga er in cult divin da benedicziun, celebrà d’uvestg Amédée Grab en la baselgia catolica da Stäfa sper il Lai da Turitg. Benedì ha’l quattordesch fanestras cun maletgs biblics da mintgin var 4 m, realisadas da l’artist gidieu Dan Rubinstein. “Il cult divin cun accumpagnament musical cumpigliava quasi be psalms, (…) per che cristians e gidieus possian sa sentir ‘da chasa’. L’istorgia da las fanestras è fitg remartgabla. In artist gidieu ha embellì ina baselgia catolica cun fanestras da vaider; la part principala da la finanziaziun è vegnida da vart refurmada (…). Rubinstein era be fieu e flomma per il project e ha sa declerà pront da discutar a fund ils temas e la realisaziun cun il cumin-baselgia; perquai è’l vegnì tschernì empè d’auters candidats. Senz’auter han ins acceptà sia suletta cundiziun, numnadamain ch’el dovria be temas da la Bibla ebraica. Ins pudeva cumprar ina bellezza cudesch, cun text e maletgs da qualitad, che l’autur ha suttascrit persunalmain. Suenter la festa ha Rubinstein sez guidà ils giasts atras la baselgia, (…) declerond la valur simbolica dals maletgs” (p. 29).Per tgi che vul savair dapli dal giudaissem, organisescha la CGL in curs da Maya Grosser, davent dals 19 d’avust, mintga terz mardi saira da las 7 a las 9 (2). Tractadas vegnan la vita gidieua cun ses simbols e ritus, lura las festas ed isanzas a chasa ed utrò e dumondas religiusas generalas. Per frequentar lez curs na basegn’ins nagina enconuschientscha preliminara, mabain be mirveglia e buna veglia.

1) “Luchot” 254, fanadur/avust 2003. Fax 043 322 03 16. Posta electronica luchot@ilg.ch 
2) Annunzias: Or Chadasch, tel. 043 322 03 14 (da las 8 a las 12). Posta electronica info@ilg.ch