La miraglia sid
“Superar il patratg da l’erizun”

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Trais da nossas quatter linguas naziunalas èn relevantas era sin stgalim europeic. Il cunfin svizzer va bunamain dapertut entras in intschess linguistic, saja quai il franzos, talian u tudestg. L’istorgia ha zavrà cleramain da Frantscha ils pajais romands, cunzunt ils refurmads; i n’han mai fatg part dal reginam limitrof, danor varsaquants vitgs oz genevrins, ed la tricolora cun l’evla (il tschess) da Napoleun ha sgulatschà be paucs onns a Bienna, Genevra e Sion. La pli gronda part da l’intschess oz svizzer fascheva part da l’imperi tudestg medieval, nua che Son Gagl cun ses prinzi-avat e Basilea con ses prinzi uvestg contribuivan a la vita spiertala da l’Europa centrala. La dinastia da Habsburg, oriunda dal Giura da l’Argovia, ha occupà il tron imperial seculs a la lunga; anc en il 17avel tschientaner pretendev’la pliras valladas reticas, uschè che las Trais Lias han patì da la guerra da trenta onns tuttina sco la Germania. Il reschim criminal da quest pajais da 1933–1945 ha anc engrevgià la giuvna democrazia da Bonn en ses rapports cun plis stadis e pajais europeics. Oz è Berlin puspè la chapitala da Germania. 2004 vegnan la Pologna e Tschechia commembras da l’Uniun europeica (UE); lura cunfina la Germania be pli cun in sulet pajais restà ordaifer l’UE, numnadamain la Svizra, pia gist cun in intschess aleman che prolunghescha il Baden-Württemberg a sid da las veglias citads imperialas da Constanza, Radolfzell, Waldshut e Säckingen. Gist en la Germania da 2003, quel pajais da “l’Europa vegliurda” (Rumsfeld) che tschertga sia plazza en l’Occident suenter la guerra da l’Irac, è cumparida ina rimnada da 21 essais* davart “l’amur-odi” tranter il pievel svizzer ed il tudestg. Il tom è vegnì edì da dus publicists svizzers ch’enconuschan fitg bain la Germania sco era la Frantscha ed ils pajais romands. Qua pon ins be far attent als tschintg essais ils pli significativs d’in’ovra fitg ritga e variada. I s’enclegia che “la Svizra” en in tal connex vul dir cunzunt “la Svizra alemana”; dentant dat la famigliaritad da plis auturs cun las regiuns neolatinas da la confederaziun orizonts pli vasts a lur contribuziuns.

“La Germania n’ans po betg esser tuttina”
Gist l’unic essai d’in publicist da noss chantun triling, Hansmartin Schmid (Cuira), è exemplar en quest reguard; el stimulescha ses public da vesair ils Alemans cun egls exotics. Tirond endament la fin dal mir da Berlin, exprima’l la speranza “ch’era la miraglia sid crodia, quella miraglia anc bler pli veglia e duraivla, dentant main evidenta, erigida cun experientschas istoricas, truaments passads e pregiudizis be memia umans (…) che separa ils Tudestgs dals Svizzers (…). Ina gronda part da noss mund schlargià resguarda er ils Svizzers tudestgs sco Tudestgs (…). Ins surdumonda in Ind bler memia bler, pretendend ch’el fetschia ina differenza tranter Hamburgais ed Alemans, Saxons e Turitgais, tar la sumeglientscha da buttatschs, bluttas, suns gutturals tudestgs e chanzuns tudestgas (…). A mintga Svizzer tudestg èsi succedì pliras giadas en sia vita ch’ins al tegneva per in Tudestg; quai fascheva fitg mal a sia conscienza e sia schientscha da l’atgna persunalitad (…). Sco Svizzers germanofons ans pudainsa volver, manar, defender e depurtar sco che nus lain; da noss destin tudestg pudainsa scappar uschè pauc sco ils Tudestgs. I constat ch’ils blers d’els ed il rest dal mund na pon chapir noss dialect; (…) dentant n’è nossa verva betg be quella da Goethe, mabain era quella da Hitler (…). Quai che succeda en Germania u cun ella n’ans po perquai betg esser tuttina” (pp. 221-222).

Il pitschen en fatscha al grond
Schmid fa lura beffas da la “miraglia sid”, “d’ina vart tuttafatg permeabla, (…) da l’autra serrada, enguttada ed ermetica, bloccada en ils chaus (…). Sin stgalim spiertal è la Svizra germanofona quasi cumplettamain orientada vers la Germania” (pp. 222–223). L’autur punctuescha: “Lezs Svizzers tudestgs legian ed admiran ils cudeschs, las revistas, illustradas e gasettas dals Tudestgs, (…) guardan ed admiran la televisiun tudestga en tut sias realisaziuns, cumpran il pli gugent products tudestgs, autos tudestgs, apparats tudestgs da radio e televisiun, retschaivan cunzunt giasts tudestgs e laudan lur solvenza, fidaivladad, senn per urden ed engraziaivladad (…). Sch’ils giasts tudestgs na vegnissan pli, stuess il grondius turissem svizzer serrar. Cur che l’economia tudestga ha in dafraid, è la Svizra malsauna (…). Perquai reagescha il pitschen (…) instinctivamain per sa defender dal grond a nord. I dat segir il pais dal passà, da la defensiun spiertala da la patria encunter la smanatscha dal naziunalsocialissem” (pp. 228 e 230). Ma l’autur suttastritga ch’il mund haja sa midà: “L’unitad tudestga da 1990 è bler pli pitschna che la ‘Germania pitschna’ [senza l’Austria, G. S.-C.] da Bismarck; per ils pitschens en il Sid è’la anc adina memia gronda” (p. 232). Da la Germania da Bismarck (540 484 km2) ha quella d’oz salvà be 357 020 km2; tschai possedan il Danemarc, la Belgia, Frantscha, Lituania, Russia, Tschechia e cunzunt la Pologna. Il publicist grischun concluda: “I vegn anc a durar in detg temp fin ch’era la miraglia sid zuppada crodia, fin ch’er ils Svizzers alemans, tar lur relaziun cun ils Tudestgs, surpiglian quel pled resignà e sarcastic da Luther davart sia consorta che blers auters Europeans paran d’acceptar per sasezs areguard ils Tudestgs: ‘Oramai che nus als avain, duainsa er als amar’” (p. 232).

Abilitad linguistica e success en scola
La sproporziun tranter la Germania e Svizra cumplitgescha segir la relaziun tranter ils Tudestgs e noss confederads alemans. Era Vallons resentan la superbia franzosa visavi “les petits Belges”, entant ch’ils Flams replitgeschan cun lur atgna verva e cultura. Schmid descriva endretg la reacziun instinctiva da defensiun en fatscha a la smanatscha supponida che para da vegnir dal nord. Ma co reagescha tgi ch’è vegnì da là cun bunas intenziuns? Hanna Johansen, scriptura da derivanza tudestga che viva sper Turitg cun famiglia dapi trenta onns, scriva: “La retegnientscha ch’in uman da Germania chatta qua na provegn betg da spretsch u condescenza, mabain d’ina voluntad da sa far valair, bullada da renitenza e d’ina luschezza tuttafatg legitima visavi ina surpussanza senza tact ed en in tschert senn smanatschanta. Igl è cler ch’ina tala tenuta maina a sconuscher la realitad; dentant duain ins far surasenn ch’ella è legitima” (p. 33). Sco mamma, germanista ed autura da cudeschs per uffants commentescha Johansen l’instrucziun tudestga en il chantun Turitg: “A scola èsi fin ad oz usità d’instruir cunzunt en dialect per na pretender memia bler dals uffants. I ma para ch’ins spetgia qua detg pauc d’els, e quai er en autras domenas. Ins scumbiglia savens ‘spetgar’ cun ‘pretender’. En mintga cas na datti nagin motiv d’avair cumpassiun cun ils uffants pervi da la situaziun linguistica cumplitgada. Las davosas perscrutaziuns manegian perencunter ch’il contact tempriv cun plis linguatgs n’impedeschia tuttina betg l’abilitad ed il gust d’emprender, mabain als promovia” (p. 22). Quai scriva er ina autra germanista svizra da derivanza tudestga, la schurnalista Gunhild Kübler: “I dat in context causal tranter l’abilitad linguistica ed il success a scola. La retschertga Pisa ha gist confermà questa vardad elementara. Sin quai a Basilea han ins mess ad ir il project ‘Linguatg da standard en scolina’ en quatter classas da scolina cun blers uffants d’autra tschantscha. Cun els discurran las mussadras be tudestg da standard. Ins cumpareglia ils resultats cun quels d’autras duas classas da scolina nua ch’ins discurra be dialect (…). L’emprim onn da prova ha mussà ch’ils plis uffants instruids en tudestg da standard ‘van vers l’abilitad en in linguatg da standard stget e nunmaschadà (…). Ins temeva che quest engrevgescha la relaziun da lavur cun ils uffants. Quai n’è betg succedì. La magistraglia ha chattà la storta cun la nova tschantscha d’instrucziun’ (…). Ils geniturs indigens han fatg surasenn ‘ch’il diever tempriv dal linguatg da standard n’haja betg fatg donn a l’identitad basilaisa da lur uffants’” (pp. 102–103). Crudà è pia in tochet da la miraglia sid.

Il davos chadanatsch
Duas frasas dal scriptur Peter Bichsel (*1935) din bler areguard ils Svizzers alemans da sia generaziun: “Il maletg che nus avain interiurisà da noss inimi represchenta anc adina la Germania (…). Cur che jau aud il pled ‘cunfin’, am vegn endament il Rain” (p. 165). L’Appenzellais Bruno Schoch, domicilià en Germania, commentescha nossa situaziun spiertala da 2003: “Sche jau chapesch endretg ils davos indizis da Washington, sa chatta 
l’Europa avant ina sfida immensa; ella sto definir danovamain sia rolla en la politica globala e sias ideas davart l’urden internaziunal. En quest reguard pudess la Svizra en mintga cas contribuir quai u tschai. Ordavant stuess’la dentant superar ses patratg da l’erizun e modernisar sia identitad cun conscienza segira da sasezza (…). Sco Svizzers tudestgs duainsa metter en dumonda nossa moda cumadaivla d’ans distanziar dals Tudestgs (…). Noss maletg inflexibel da Germania è forsa il davos chadanatsch ch’ans impedescha d’ir vers l’Europa. Gist suenter la segunda guerra mundiala ha il teolog renumnà Karl Barth declerà: ‘Nus na pudain tuttina betg esser Svizzers senza ans confruntar propi cun ils Tudestgs’” (pp. 262–263). Paucs istorichers han encletg l’essenza spiertala da Svizra sco Ricarda Huch (1864–1947) da Braunschweig (oz en Saxonia bassa), autura t. a. d’ina dissertaziun turitgaisa davart nossa neutralitad e d’in’istorgia da l’Imperi roman tudestg: «En Svizra hai chattà anc stimadas e realisadas las duas tendenzas fundamentalas da l’imperi medieval, l’idea universala e l’idea federalista” (cità p. 282).

* Jürg Altwegg e Roger de Weck (ed.), Kuhschweizer und Sauschwaben. Schweizer, Deutsche und ihre Hassliebe. Minca e Vienna (Nagel e Kimche tar Carl Hanser) 2003.