In Tujetschin cun in fantastic job
Sco videoschurnalist ston ins esser tecnicher, cineast ed anc redactur

Da Claudia Cadruvi, ANR

Daniel Berther è videoschurnalist. El faschess fitg gugent ina giada ina reportascha sur dad AC/DC. Puncto rumantsch di el: Chalar da trair panaglia ed introducir rumantsch grischun. La damaun vegn Daniel Berther en la redacziun da la Tele Südostschweiz e legia l’emprim las gasettas. Suenter èsi sesida da redacziun. I vegn crititgà u ludà las reportaschas dal di avant. Lura repartan ins las tematicas dal di. Davent da quel mument ha tut dad ir fitg svelt. «Savens stos jau gia da las diesch far ina intervista.» Per retschertgar na resta betg la massa temp. En l’auto ponderescha il videoschurnalist tge dumondas ch’el less tschentar a la persuna ch’el entaupa en paucas minutas. Ed el ponderescha era tge motivs ch’el pudess filmar.

Televisiun privata e statala
En tut lavura Berther gia quatter onns tar la televisiun. L’emprim è el stà tar la Televisiun Rumantscha. «Là faschev’jau ca. trais contribuziuns l’emna», raquinta Berther. Uss tar la televisiun privata sto el furnir mintga di in rapport. Tar la Televisiun Rumantscha aveva el a disposiziun in’entira equipa, sch’el gieva a filmar. Oz fa Berther tut sez. El exequescha quatter clamadas en ina: schurnalist, um da camera, tecnicist da tun ed editur.

Tric cunter gnervusitad
Filmar, tegnair il microfon, tadlar sin il visavi, tschentar bunas dumondas – tut en il medem mument – quai è stufi. Tuttina di Berther: «Videoschurnalist è il job da mes siemis.» Il fascinant è la glieud ch’ins emprenda d’enconuscher. Ils promis? Na, betg lezs. «Sch’jau entaup prominents ves jau ch’els èn sco Ti ed jau. Ma sco ch’els stattan avant la camera èn els profis. Els san exact co ch’els ston sa depurtar.» Berther filmescha perquai pli gugent glieud «normala». «Era sch’els èn gnervus, restan els sasezs», declera Berther. Per prender a la glieud la gnervusitad ha el in tric. «Jau fatsch adina in test e dumond ‘Tge vais ensulvì?’. La glieud è stutta e ri. Lura dumbran els si tge ch’els han mangià. Uschia vegn la glieud pli lucca.»

La camera dat pussanza
«Ins sto esser sincer en questa clamada e dar tiers, sch’ins na chapescha betg insatge», declera Berther. Impurtant è ch’ins discurra gugent cun la glieud. Dovri era ina tscherta autoritad? «Cun la camera han ins insaco in’arma enta maun. Quella dat ad ins ina tscherta pussanza.» En quest connex dat Berther in exempel: In da ses collegas è ì cun ina mini-camera al campiunadi mundial. El leva far in’intervista cun Bode Miller. Lez na haja dà naginas respostas e betg prendì serius quest tip cun la pitschna camera. L’auter di cura ch’il collega aveva la camera gronda sin il givè, ha il star prendì peda e respundì tuttas dumondas. 

«Mes maletgs èn ids enturn il mund»
Suentermezdi sto Berther tagliar ils films e «far» il tun. Quai dovra in pau rutina, ma è tuttina ina lavur creativa. Fin las 18.00 han las moderaziuns ed ils commentaris dad esser pronts. A las 19.00 èsi emissiun. Berther fa gugent tematicas da sport u chaussas cun action. Ma era l’economia interessescha el. In «highlight» professiunal ha Berther gì cun il film da las malauras l’atun passà. El ha filmà co la bova da Rueun è ida a val. Quests maletgs ha la «Tagesschau» emess la saira e suenter han plirs emetturs da l’exteriur surpiglià quest material. «Mes maletgs èn ids enturn il mund. Insatge uschia capita be ina giada en la vita», sa legra Berther. El faschess gugent ina giada ina «chista» pli lunga, en il stil d’in film documentar. E tge che plaschess il pli fitg: «Filmar ina turnea dad AC/DC.» 
Sa vilenta cun pretsch da benzin
«Il Grischun è il pli bel chantun da la Svizra.» Suenter in ura ir cun auto èn ins insanua nua ch’ins discurra gia tut auter. Tuttina tutgian tut quests chaus gross insaco ensemen. Ch’il Grischun è in chantun perifer n’è per Berther nagin motiv da lamentar. Cler ch’i fetschia mal, sche la posta serra il center da brevs. Perquai na vesa el dentant anc ditg betg nair per il futur: «Nossas schanzas èn las nischas.» Nua che Berther sa vilenta si è tar il pretsch dal benzin: Gist en regiuns sco la Surselva, nua ch’ins saja avisà a l’auto, saja il pretsch da benzin pli aut che a Turitg, nua ch’ins haja bler traffic public. En quest punct stuessan ils politichers avair dapli curaschi e sa dustar per la regiun. 

Status da dinosaur
Puncto rumantsch ha Berther in’opiniun fitg clera: «Ils Rumantschs duessan finalmain introducir il rumantsch grischun. Sch’els train anc ditg panaglia na datti in di insumma nagins daners pli.» Ils Rumantschs giaudian in status da dinosaurs. Per Daniel Berther – sco Tujetschin – èsi nunchapibel ch’ils Rumantschs sa dostan cunter ina lingua da scrittira che fiss adattada per tuts. Sia argumentaziun è clera: «Jau cun mes ‘slang’ tujetschin hai stuì emprender da scriver sursilvan. Quai n’è stà nagin problem.» Exact uschè simpel fissi era per ils auters Sursilvans d’emprender rumantsch grischun. E pertutgant la tema da perder l’agen dialect sto Berther mo scurlattar il chau: «Jau tschantsch anc adina mes tujetschin, era sch’jau hai adina stuì scriver sursilvan.»

Diesch chavazzins e diesch respostas spontanas
Tujetsch: Terra cun la pli bella lingua.
Uniun europeana: Per il mument ina chaussa artifiziala senza politica concreta.
Emancipaziun: En quest connex duessan ils umens plaunsieu vegnir alerta.
Cotschen: Blau.
Guerra en l’Irak: Ina guerra manada cun ina argumentaziun faussa. Il 1991 fiss la guerra stada giustifitgada.
Porta alpina: Questa chaschun na dastgain nus Grischuns betg laschar dar ord la detta.
Wellness: Fan ins dapertut.
DJ Bobo: Nunchapibel che quel ha tant success.
Madonna: Maridass jau sin il plaz.
Pink: Panter.

Curt e bun
Naschì: Ils 24 da zercladur 1974
Creschì si: A Sedrun
Domicil: Haldenstein
Stadi civil: Nunmaridà
Auto: Peugeot 309
Instrument: Ghitarra da bass
Musica: Jazz fin heavy metal
Bavronda: Calanda fraida u café nair senza zutger
Spaisa preferida: Ils bizochels da la mamma