Bibla n’è betg simplamain bibla
Spirituals pon leger l’original, ma tge bibla duai il laic prender?

Da Claudia Cadruvi, ANR

(anr/vi) «Tge bibla legiais Vus? E tgenina versiun cussegliais Vus ad in laic che less emprender d’enconuscher la bibla?» Quai ha l’anr dumandà quatter spirituals rumantschs. I dat nundumbraivlas versiuns da la bibla. Mintga spiritual preferescha ina autra translaziun. Las versiuns ch’èn adattadas per spirituals – che han studegià teologia – n’èn magari betg idealas per in laic che legia l’emprima giada la bibla. Ils quatter spirituals rumantschs han dà differents tips.

Reverenda Rico Parli, Zuoz
«Sch’jau prepar in cult divin rumantsch, legel jau l’emprim il text rumantsch», di reverenda Rico Parli. Il vegl testament ha Rudolf Filli translatà, il nov testament Jachen Ulrich Gaudenz. Per sia lavur sa basa Parli era gugent sin la bibla turitgaisa. Il reverenda da Zuoz legia era adina il text autentic grec respectivamain ebraic. Magari na sajan las translaziuns betg precisas e tranteren chattia el schizunt expressiuns faussas en las translaziuns. «En la versiun originala po il senn esser in auter ch’en ina translaziun », constatescha Parli. «Perquai èsi fitg impurtant ch’ils students da teologia emprendan era oz il grec ed ebraic.»

Fitg bunas versiuns rumantschas
Ina da las meglras translaziuns è per Parli la «Bibla romontscha ecumena – Niev Testament». Questa versiun sursilvana stettia fitg datiers al text original. I sa tractia d’ina translaziun fitg fidaivla. Da las translaziuns ladinas plaschan a Parli cunzunt ils psalms. «Els èn scrits en ina lingua fluida poetica. Els èn megliers che bleras traducziuns tudestgas.» Sco mussament prelegia il reverenda al telefon ina passascha dal psalm 90. I tuna sco musica. Tschertas «biblas» sajan scrittas uschia ch’ins chapeschia facilmain. Per part na saja quai betg pli  translaziuns, mabain gia interpretaziuns sco p. ex. «Die gute Nachricht». Questa bibla saja fitg  derasada. Parli cusseglia dentant da leger ina translaziun che resta datiers dal text original. La bibla turitgaisa da Zwingli p. ex. saja fitg precisa. La bibla da Luther perencunter saja formulada pli libramain. 

Gisula Tscharner, spirituala libra, Veulden
Gisula Tscharner è creschida si cun la bibla turitgaisa. Perquai consultescha ella adina l’emprim lezza. Uschiglio lavura la spirituala independenta era gugent cun «Die gute Nachricht» – gist perquai ch’igl è ina translaziun libra. Ad ella plascha sia lingua moderna. «Il pled da Dieu è betg vegnì dictà en tudestg, rumantsch u franzos», di Tscharner. Perquai consultescha ella era l’original ebraic u grec. Lura translatescha ella sezza la versiun ch’è adattada per la ceremonia ch’ella ha da preparar. «Jau tschertg da vegnir uschè datiers sco pussaivel al temp dad oz», di Tscharner. I sto tunar frestg. I duai fascinar. Ad ina persuna che less s’approfundar en il vegl u nov testament cusseglia Tscharner dad ir en ina libraria religiusa e da cumparegliar là differentas biblas. Ins duai eleger quella versiun cun la lingua che plascha il meglier. Ins duai sa fidar sin l’agen instinct. Mintga persuna haja auters gusts e basegns. Tscharner menziunescha ch’i saja era gist l’onn da la bibla. Perquai vegnia prelegì quest onn l’entira bibla en la baselgia da Son Martin a Cuira. Mintga di a las 12.15 prelegia insatgi intginas parts. Magari haja quai blers auditurs e magari restian ils bancs vids. L’interessant da quest project saja ch’ins prelegia era passaschas nunenconuschentas. La bibla cuntegnia blers texts – era crudaivels – che nagin n’enconuschia. 

Sur Gieri Cadruvi, Savognin e Cunter
«I dat mo ina bibla», cumenza plevon Gieri Cadruvi. «Ma da la bibla datti sa chapescha nundumbraivlas translaziuns. » Cadruvi enconuscha bain las differentas translaziuns rumantschas. El ha pastorà en Surselva, en l’Engiadina ed è uss a Savognin. A Zuoz ha el emprendì d’enconuscher la translaziun da Giachen Ulrich Gaudenz. Uss a Savognin dovra el «Igls quatter evengelis» che ser Duri Loza ha translatà. Per far messa tudestga prelegia el ord las lecziuns che dovran la bibla unitara tudestga. Per il brevier sa serva el d’ina versiun latina. Las lecziuns fa el en tudestg u rumantsch.

Diesch minutas per ina construcziun
«Traduttore traditore» citescha Cadruvi il proverbi talian. Quest conflict dal translatur e traditur enconuscha el numnadamain ord atgna experientscha. El ha fatg part dal gremi che ha translatà la «Bibla romontscha ecumena». Quindesch onns han spirituals evangelics e catolics lavurà communablamain vi da la translaziun dal nov testament. Per gea evitar da daventar traditurs, sajan els sa radunads 300 giadas. Els hajan controllà e curregì mintga pled da las translaziuns. Mintgatant hajan els duvrà diesch minutas per ina suletta construcziun, sa regorda Cadruvi. Ils translaturs sursilvans avevan trais finamiras: Ina translaziun «exacta, chapaivla, en in bun rumantsch». La finala hai valì la paina. Oz constatescha Cadruvi: «Nus essan stads pli exacts ch’ils translaturs che han fatg la bibla tudestga unitara per l’entir intschess tudestg.» Ad insatgi che less cumprar ina bibla tudestga cusseglia Cadruvi dad ir en ina libraria religiusa cun ina gronda elecziun. Era Cadruvi menziunescha «Die gute Nachricht» ch’è fitg derasada. «Per tgi che vul enconuscher il cuntegn exact, è quella versiun dentant betg cuntentaivla.»

Daniel Monn, assistent pastoral a Turitg
Era Daniel Monn consultescha pliras biblas. Per ina scolaziun da creschids s’orientescha l’assistent pastoral adina vi da la versiun grecca. Uschia po el cumparegliar las translaziuns. Sch’el haja da far cun giuventetgna prendia el la «Jugendbibel». Per uffants lavuria el gugent cun il cudesch che Silja Walter ha scrit. Lez existia era en ina versiun sursilvana. Per predis rumantschs dovra Monn la «Bibla romontscha ecumena». Il vegl testament n’existia deplorablamain betg en sursilvan, ma ina gruppa saja londervi da translatar er quel. Da las biblas tudestgas preferescha Monn quella da Luther. La bibla unitara tudestga n’è betg tenor ses gust. Lezza versiun haja ina lingua bunamain memia armonisada e lavada or. Savens sa basa Monn era sin la enconuschenta versiun franzosa – la bibla da Jerusalem. Sch’el stuess cussegliar ina bibla, schess el da cumprar la versiun da Hubertus Halbfass. Ils texts da la bibla na sajan betg ordinads cronologicamain. Ma Halbfass haja ordinà tut tenor la successiun dal temp. El porschia era interpretaziuns. Fitg interessant saja co che Halbfass decleria il context istoric. In dischavantatg da questa versiun: I manca tschertas passaschas. «Impurtant è ch’ins ha ina buna relaziun cun la bibla e ch’ins prenda serius ella sco partenaria», di Monn. Ins duai adina restar attent da na surduvrar la bibla per arguments ideologics u fundamentalistics.

Insatge per glieud cun pel dira
«Il grond Boss» è il titel d’ina versiun fitg libra dal testament vegl. Il suttitel sa cloma: «Das alte Testament, Unverschämt fromm neu erzählt». L’autur è Fred Denger. Cun il boss grond è sa chapescha manegià Dieu. La lingua da questa bibla è fitg lucca. I dovra in urella fin ch’ins sa disa a las frasas directas. Ellas cuntegnan pleds dal mintgadi dad oz. En in lieu hai num: «In di dumonda il grond Boss Mose: So Mose, vas in zic a spassegiond?» Lez respunda: «Gea, ins sto guardar ch’ins restia in pau fit.» Denger scriva da flirts, da sex, da pitaunas e na zuppenta naginas crudaivladads. Sch’ina mamma savila cun ses figl di ella pumf dretg ora.: «Ti battas!» Era dal nov testament exista ina versiun en medem stil.

Biblas rumantschas en vendita
Radund sessanta cudeschs religius rumantschs èn da preschent en vendita. Qua numnads èn sulet las translaziuns rumantschas dal vegl e dal nov testament u da singulas parts da la bibla. En elavuraziun è la translaziun sursilvana dal testament vegl. Bibla romontscha ecumena – Niev testament. 1988. (sursilvan) Translatà da Gion Martin Pelican, Vincenz Bertogg, Martin Bearth, Gieri Cadruvi. Veder Testament – Ils Profets (Daniel, Hosea, Joel, Amos). 1970. (sursilvan) Translatà da Gion Martin Pelican, Vincenz Bertogg, Martin Fontana, 
Giusep Durschei, Toni  Halter. Il vegl testament. 1967 (excerpts) (sursilvan) Translatà da Peder Paul Cadonau e Martin Fontana. Evangeli seguond Lucas. 1964. (puter) Translatà da Domenica Messmer. La buna nova – Igls quater evangelis. 1964. (surmiran) Translatà da Duri Loza. Il Niev Testament – Ils Psalms. 1954. (sursilvan) Translatà da Peder Paul Cadonau. Bibla – La Soncha Scrittüra – Vegl e Nouv Testamaint. 1953. (vallader) Translatà da Jachen Ulrich Gaudenz e Rudolf Filli. Cumpiglia 39 cudeschs dal testament vegl e 27 dal testament nov. Nouv Testamaint e Psalms. 1932. (vallader) Translatà da Jachen Ulrich Gaudenz e Rudolf Filli. Per questa lavur han els obtegnì il titel docter honoris causa.

Fred Denger: «Der grosse Boss», chasa editura Eichborn. 622 paginas. Frankfurt am Main. 1988. ISBN 3-8219-0099-2.