Nua svaneschan ils subsidis per il rumantsch?
Ils daners da promoziun da lingua partan ils Rumantschs cun ils Talians dal 
Grischun

Da Claudia Cadruvi, ANR

«Ils Rumantschs survegnan gea ina massa raps per lur lingua.» Questa frasa aud’ins savens. Ma constat quai insumma? Si da Berna vegn mintg’onn ina pulita summa daners en il Grischun. Daners per promover e sustegnair il rumantsch e talian. Quest onn promova la confederaziun las duas minoritads grischunas cun 4,5 milliuns francs. Il chantun metta vitiers anc 2,5 milliuns francs. Ensemen dat il maun public pia 7 milliuns francs per promover e mantegnair il talian e rumantsch en noss chantun. Ma nua vegn lura promovì e mantegnì uschè fitg? U dumandà cun auters pleds: Nua van quests milliuns atgnamain?

2,5 milliuns salva il chantun per sai
Quai ch’il chantun metta en la cassa da promoziun da linguas, dovra el gist sez. Radund 2,49 milliuns francs numnadamain. 865 000 francs dovra il chantun per finanziar ses servetsch da translaziun. Là lavuran translaturs talians e rumantschs che scrivan correspundenzas chantunalas u translateschan il cudesch da dretg civil. 1 000 000 francs dovra il chantun per las scolas medias chantunalas (pia il gimnasi, la scola da dunnas ed il seminari). Cun quest milliun vegn p. ex. finanzià la maturitad bilingua per scolars da las valladas rumantschas e talianas. 600 000 francs van a favur da meds d’instrucziun talians e rumantschs per la scola populara.

4,1 milliuns per la Lia, la Pro Grigioni e la pressa
4,1 milliuns francs ord la cassa da promoziun van a las instituziuns. Da quai survegna la Lia rumantscha 2 394 000 francs, la Pro Grigioni Italiano 841 000 francs e l’Agentura da novitads rumantscha 922 000 francs. Dals daners da l’Agentura da novitads rumantscha vegnan pajads 200 000 francs a la «Pagina da Surmeir» ed a la Renania per prestaziuns schurnalisticas. La Quotidiana e la «Posta ladina» na survegnan nagins daners en quel senn. 

386 000 per dal tut
Il davos restan anc 386 000 francs en la cassa da promoziun da lingua. Quels daners reparta il chantun sin differents projects, p. ex. il project Sling, il servetsch per translaziun da vischnancas. L’onn passà han ins finanzià ina part da las translaziuns per l’Expo.02 cun quels daners. I vegn era dà daners per films, publicaziuns, cd’s u festivals che promovan il talian u il rumantsch. Gist projects da giuventetgna che fan pli attractiv la lingua han bunas schanzas d’obtegnair sustegniment da quel ultim post finanzial. (Las cifras per quest artitgel ha l’Uffizi da cultura dal chantun Grischun mess a disposiziun.)

Tge fa la Lia rumantscha cun sia part?
Da la petta per la promoziun da linguas da 7 milliuns francs obtegna la Lia rumantscha (LR) radund 2,4 milliuns francs. Per cletg na sto la LR dentant betg tegnair chasa sulet cun quels daners, di Gion A. Derungs, il secretari da la LR. La LR haja ad onn anc entradas da radund 850 000 francs. Quellas fetschia la chasa rumantscha surtut cun translaziuns. L’onn 2002 haja la LR gì ina svieuta da 3,25 milliuns francs. Da quels daners sajan 1,65 milliuns ids en las regiuns. 1,6 milliuns sajan restads en chasa, ha Derungs explitgà la repartiziun da finanzas da la LR.

Ils daners per las regiuns
Dals daners ch’èn destinads per las regiuns van 380 000 francs a la Romania, Renania, a l’Uniun dals Grischs ed a l’Uniun rumantscha da Surmeir. 45 000 francs vegnan mess a disposiziun a l’Uniun dals scripturs rumantschs. Radund 50 000 francs obtegna la GiuRu, la Giuventetgna rumantscha. 15 000 francs survegnan ils Rumantschs da la Bassa. In grond post èn ils project per l’integraziun linguistica, p. ex. curs da rumantsch u materialias d’instrucziun. Quest post munta a radund 450 000 francs ad onn. 120 000 francs ha la LR a disposiziun per ediziuns: cd’s, cudeschs, concerts. Il sustegniment per teater, chant e film rumantsch ha custà 60 000 francs l’onn 2002. In ulteriur grond post è mintgamai la collavuraziun regiunala. Lezza ha custà l’onn passà radund 550 000 francs. 

Ils daners entaifer la chasa rumantscha
Il servetsch per linguistica applitgada dovra 450 000 francs ad onn. Quest servetsch tgira il Pledari grond e s’occupa dal mantegniment dals idioms. El fa cussegliaziun linguistica e porscha infurmaziuns. Il servetsch da translaziun custa a proporziun bler pli pauc, numnadamain 150 000 francs. Cun quest servetsch realisescha la LR ina gronda part da sias entradas. Per il post dad ediziuns e vendita ha la LR duvrà 300 000 francs. Era là datti in pau gudogn entras la vendita da cudeschs. La scoletta ha custà 200 000 francs. Il secretariat e divers pitschens servetschs muntan a 480 000 francs. Las cifras sa refereschan sco gia ditg sin l’onn 2002. I sa tracta da cifras arrundadas. Quest onn sto la LR vegnir ora cun pli paucas entradas, perquai ch’il chantun ha decidì da reducir sia contribuziun per diesch pertschient. 

Tgi dat ils daners da promoziun per talian e rumantsch?
Contribuziun federala 	4‘513‘000 francs
Contribuziun chantunala	2‘527‘000 francs
Total 	7'040‘000 francs

Tgi survegn daners ord la cassa da promoziun?
Chantun:
Servetsch da translaziuns 
talianas e rumantschas 	865 000 francs
Las scolas medias 
chantunalas (p. ex. matura bilingua) 	1 018 000 francs
Chasa editura per meds d’instrucziun 	614 000 francs
Il chantun obtegna total 	2 497 000 francs

Instituziuns externas:
Lia rumantscha 	2 394 000 francs
Pro Grigioni Italiano 	841 000 francs
Agentura da novitads rumantscha 	922 000 francs
Total instituziuns che promovan
il rumantsch ed il talian 	4 157 000 francs

Projects libers 	386 000 francs
(cifras dal preventiv per il 2003)

Radund 1.65 milliuns ha la LR repartì 2002 ordaifer la chasa

Romania, Renania, Uniun dals Grischs, 
Uniun rumantscha da Surmeir 	380 000 francs
Uniun rumantscha da scripturs 	45 000 francs
GiuRu, Giuventetgna rumantscha 	50 000 francs
Uniun dals Rumantschs da la Bassa 	15 000 francs
Integraziun linguistica 	450’000 francs
Cudeschs, dc’s, concerts 	120 000 francs
Teater e chant 	60 000 francs
Collavuraziun regiunala	550’000 francs

Radund 1,6 milliuns èn restads en chasa rumantscha:
Linguistica applitgada, p. ex. Pledari grond 	450 000 francs
Servetsch da translaziun 	150 000 francs
Post da vendita ed ediziuns 	300 000 francs
Scolina rumantscha 	200 000 francs
Secretariat e divers 	480 000 francs