Ils «esters» lavuran per la bainstanza svizra 
Marc Spescha tracta la tematica da l’immigraziun e vul prender la tema a la 
glieud

Da Claudia Cadruvi/ANR 

Il cudesch «Zukunft ‘Ausländer’» dat ina survista da l’immigraziun en Svizra. L’autur Marc Spescha pladescha per dapli prudientscha pertutgant ils esters. El fa attent ch’ils «problems dad oz cun ils esters», han per part existì gia avant tschient onns. En general na sa tracti gnanca da problems fundads, mabain sulet da temas en la populaziun. Questas temas vegnan adina puspè nutridas cun nova propaganda. 

Cura ch’ils Svizzers fugivan 
Il messadi dal cudesch è simpel: «Carstgauns senza pass svizzer na dastgan betg pli vegnir tractads sco fenomen mulestus da noss mintgadi u schizunt sco profitaders da ‘nossa’ bainstanza.» Spescha pladescha persuenter che nossa societad sa libereschia da pregiudizis privlus e s’infurmeschia da rudent. L’invista fundada calma numnadamain la glieud tementada. 
Spescha regorda ch’ins ha avant 150 onns savilà en terras estras sur da Svizzers maltschecs – Svizzers ch’emigravan per fugir da la fom. Era ils «Schuobacheclers» eran fugitivs da la fom. 
Oz vegn savilà tar nus sur dals esters. Els vegnan titulads sco «Jugos» u cun auters pleds plain spretsch. 

Ils «Tschinggs» per ils tunnels 
En il 19avel tschientaner era la Svizra anc in pajais d’emigraziun. Il 1880 ha quai midà. Per ils tunnels dal Gottard e dal Simplon hai duvrà lavurers. Quels han ins recrutà en l’Italia. Entaifer curt temp è la populaziun da lingua taliana en Svizra sa dublada. 
Gia discurrivan ins dal problem cun ils esters. I vegniva pretendì ch’ins introduceschia controllas rigurusas als cunfins. Plinavant temevan ins ch’ils esters dovrian memia blers daners dal poveresser. 
Fin la segunda guerra mundiala è la procentuala dad esters puspè ida enavos. Intgins Talians èn turnads, auters han sa laschà natiralisar. Il 1941 – amez guerra – avevi en Svizra be pli 5,2 pertschient esters, inclus ils fugitivs. Quai è stà la pli bassa procentuala d’esters da l’entir 20avel tschientaner. 

Pavel per l’industria 
Suenter ha la Svizra puspè duvrà lavurers e lavureras. Ils «saisonniers» èn daventads il puffer conjunctural. Ils onns setanta durant la crisa d’ieli èn tschient millis da lavurers sfurzada-main puspè turnads a chasa. «Il tractament discriminant dals immigrants da lavur ha garantì a nus creschientscha economica, ha purschì als Svizzers carrieras socialas e professiunalas extraordinarias ed ha laschà surventscher nus senza donns ils onns da crisa», concluda Spescha. Suenter han ins recrutà glieud da la Jugoslavia e da Portugal per l’economia da bajegiar e per il turissem. Il 1991 ha la Svizra dentant engrevgià l’immigraziun per saisonniers. Tenor il «model en trais circuls» (Drei-Kreis-Modell) valevan ils Jugoslavs – fin lura forzas da lavur bainvesidas – tuttenina betg pli sco lavurers d’in pajais da recrutaziun valabel. 
Durant la guerra en l’anteriura Jugoslavia èn blers fugitivs vegnids en Svizra, damai ch’els avevan qua enconuschents. Gist en quel temp è vegnì lantschà l’iniziativa d’abus dal dretg d’asil. Ma il numer da dumondas d’asil è puspè sa smesà. 

Ils indigens senza pass cotschen 
Che nus avain ina gronda procentuala d’abitants senza pass svizzer è tenor Spescha d’attribuir a la pratica da natiralisaziun. Il 1997 ha la Svizra gì ina cifra da natiralisaziun da 1,4 pertschient. En stadis vischinants, danor l’Italia, era quella cifra pli auta: En l’Austria 2,2 pertschient, en Belgia 3,5 pertschient, en Germania 3,7 pertschient, en Ollanda 8,8 pertschient. Sche la Svizra natiralisass uschè constantamain sco ils pajais vischins, muntass la procentuala d’esters a radund diesch pertschient, scriva Spescha. 
«Pli ch’in milliun dals Na-Svizzers ch’èn domiciliads en noss pajais possedan ina permissiun da domicil. Els valan era giuridicamain sco indigens, ma senza dretgs politics. Ca. 900 000 da quellas persunas èn naschidas qua u vivan dapi pli che diesch onns en Svizra.» 

Senza esters nagina bainstanza 
Glieud senza pass svizzer contribuescha bler al product social brut. Els lavuran radund 1,692 milliardas uras. Quai è ina quarta dal volumen da lavur. En la media lavuran ils esters 1696 uras l’onn, otg pertschient dapli ch’ils Svizzers cun 1567 uras. 
Las contribuziuns d’AVS dals esters eran il 1990 per il dubel uschè autas sco las prestaziuns retratgas. 
Interessantas èn era las constataziuns da l’Uffizi federal per statistica: «Esters ed estras èn in factur central per il funcziunar da l’economia svizra.» En connex cun il svilup demografic vegn prognostitgà ch’ins dovria en il futur dapli esters. Els mantegnan giuvna nossa societad. En la mitad dal 21avel tschientaner datti trais giadas dapli glieud sur 80 onns che oz. Sin in pensiunà vegnan oz quatter persunas che lavuran. Da quellas na han gnanca trais il pass cotschen. 

Criminalitad? 
Spescha descriva sias experientschas cun dretgiras ed uffizis pertutgant per-missiuns da dimora per esters. I sa tracta da cas concrets ch’el ha tgirà sco giurist. Interessant èn era ses patratgs ch’el fa davart la criminalitad dad esters, ch’è tenor el main dramatica che quai che las medias mussan. 
Ils stadis d’industria desidereschian ozendi forzas da lavur qualifitgadas ord ils pajais dal Terz mund. Ins stoppia dentant dar adatg ch’ins na piclia betg sulet las rosinas or da la petta. Ins haja era da mussar respect visavi ils esters malsauns ed impedids che hajan purschì a nus lur forza da lavur. 
Spescha pladescha per avertadad cosmopolita e per dapli quietezza e respect uman vers esters. 

Marc Spescha: «Zukunft ‘Ausländer’, Plädoyer für eine weitsichtige Migrationspolitik», chasa editura Haupt, 160 paginas, 32 francs, Berna 2002. ISBN 3-258-06513-6