Cletg pervi dal discletg 

Da Claudia Cadruvi, ANR 

«Jau na less betg ch’i fiss auter«, di Victor Bisquolm. Ier è el vegnì onurà sco paraplegicher da l’onn 2002. La festivitad ha gì lieu a Nottwil en il center da paraplegia. Bisquolm è artist. El abitescha en Germania. Ma mintg’onn passenta el era dus mais en l’Australia ed è savens en Svizra. Paraplegicher da l’onn na saja el betg vegnì perquai ch’el saja in cosmopolit ed artist. Na, perquai dovri dapli. Quels che hajan fin uss obtegnì questa onuraziun sajan tuts persunas generusas che na guardian betg sulet per l’agen bainstar, mabain vivian era per ils auters. 

Far curaschi 
En quel reguard ha Bisquolm in uschenumnà «Leistungsausweis» ch’el dastga pacific mussar. El malegia savens cun uffants impedids e cun glieud che ha Alzheimer. Els duain pudair s’approfundar en il mund da colurs e furmas. Qua u là lascha Bisquolm ingiantar intgins da ses maletgs per ina buna chaussa. 
«Jau vom era da nar gugent a Nottwil. Là m’enconuscha mintgin.» Il center da paraplegia a Nottwil è daventà il segund dachasa da Bisquolm. «Sch’jau ves là insatgi che sa chatta en ina crisa discur jau cun el. Jau raquint da mia vita. Uschia vesa el tge ch’è tut pussaivel, sch’ins viva en ina sutga cun rodas ed el sa dumonda forsa: N’è quai betg era pussaivel per mai?» 

Bisquolm ha in manager 
«Jau na crai betg ch’jau fiss vegnì sin quest stgalim, sch’jau n’avess betg gì l’accident», di Bisquolm. El è naschì 1948 a Mustér en ina famiglia da 16 fragliuns. Cun 18 onns èsi capità. Durant la cursa da skis dal Crap Sogn Gion giu Falera ha el gì l’accident che ha schirentà el. Sche quai na fiss betg stà, fiss el probabel restà en Surselva. «Forsa ch’jau fiss tuttina daventà artist, quai bain. Ma jau fiss probabel betg vegnì pli lunsch che Cuira u Turitg.» La paraplegia haja sfurzà el dad ir viadora en il mund. 
«Oz sun jau in artist internaziunal», di el e dumbra si sin tgenins continents ch’el ha fatg exposiziuns. El vegn da viver da ses art e po perfin engaschar in manager che organisescha las exposiziuns. «Sulet na pudess jau betg far questas lavurs administrativas», manegia Bisquolm. Il manager calculeschia era ils pretschs dals maletgs. «Sco artist na san ins betg quant ch’ins po far dar per l’agen maletg. Il pli gugent dess jau probabel tut gratuit.» 

Midà cassacca 
Suenter sia disgrazia il 1966 è Bisquolm stà en differents ospitals e clinicas. Lura ha el stuì emprender ina clamada ch’el pudeva exequir en la sutga da rodas. El è sa decidì per in’emprendissadi da mecanist da precisiun tar la Landis & Gyr a Zug. Pli tard, pensava el, veglia el turnar a Mustér. El ha fatg l’enconuschientscha da blera autra glieud en sutga cun rodas. 
L’idea da turnar en il Grischun è plaun-sieu sa persa: «Jau hai gì il sentiment ch’i saja meglier per mai d’esser en la Bassa che ‘cheusi’.» 
Bisquolm è stà maridà quindesch onns. Suenter che la lètg è ida dapart ha el vulì cumenzar ina nova vita. Per quest cumenzament è el ì a far vacanzas en l’Australia. La finala han las vacanzas cuzzà pli che diesch onns. En l’Australia ha Bisquolm midà totalmain cassacca. Trais onns ha el studegià art ed è daventà artist da professiun. «Jau ma sun decidì dad ir mia atgna via.» 

Maschaida da stils 
«En l’Europa han ins dentant meglras schanzas da vegnir vinavant ch’en la tschungla da l’Australia», explitgescha Bisquolm sia decisiun da turnar en l’Europa. En Svizra fissi stà memia char da cumprar ina chasa. Perquai ha el tschertgà ina chasa en Germania, en la regiun da l’anteriura DDR. A Belzig, setanta kilometers davent da Berlin, ha el chattà ina chasa adattada per la sutga da rodas e per endrizzar in atelier. 
Bisquolm na sa restrenscha sco artist betg sin in solit stil. Puncto stils e materialias emprova el or in pau dal tut, gist tenor la luna ch’el ha, sch’el sa metta a la lavur. «Sch’insatgi vegn en mes atelier, chatta el segir e franc insatge che plascha ad el.» Il pli gugent ha Bisquolm las colurs. Cun ellas po el exprimer il meglier il plaschair da viver ch’el ha. 

E tge di Bisquolm dals scandals enturn Zäch? 
«Cur ch’jau hai udì da las rinfatschas che vegnan fatgas a dr. Guido Zäch hai jau survegnì in zichel in schoc», conceda Bisquolm. «Jau hai la speranza ch’el na saja betg culpant. Blers da nus paraplegichers na fissan betg vegnids lunsch senza Zäch. El ha gidà blers da nus or da la merda. Perquai èsi uschè grev per nus da chapir quest scandal.» 
La procura publica da Basilea-Citad ha accusà l’avust passà dr. Guido Zäch, il fundatur dal center da paraplegia a Nottwil, da l’appropriaziun nunlubida e da l’execuziun da fatschenta malfidaivla. La dretgira n’ha fin uss betg decidì. Las emprimas rinfatschas èn stadas d’udir gia il 1999. 
La dispita pervi dals daners da donaziun a la fundaziun da paraplegichers è vegnida reglada quest atun: Sper ils pazients dal center da Zäch a Nottwil han era pazients da la Rehab a Basilea e da la clinica Balgrist a Turitg il dretg da daners da donaziun.