«Testas» ed ina chadaina da curals giagls

Da Claudia Cadruvi/ANR 

Ils scripturs da la garda veglia sco Deplazes e Hendry laschan ora cups. Els van cun la plima en la nova «Litteratura». Ella è cumparida ad uras per ils Dis da litteratura a Domat. I dat dentant era nums pli giuvens che crodan en egl en la «Litteratura 24». 
P. ex. Daniel Badraun. Sia istorgia fa gust e mirveglias sin dapli. «Testas» è il titel da la «Litteratura» che l’uniun da scripturs ha dà or quest onn suenter ina curta pausa. 17 auturas ed auturs rumantschs han scrit purtrets da «testas finas, testas quadras, testards e testarduns» sco Gerold Ehrsam enumerescha en sia poesia. Las differentas contribuziuns furman ina chadaina da curals. Els glischan en differentas colurs e mussan la variaziun che la litteratura rumantscha è pipa da porscher. Clo Duri Bezzola è stà il redactur da la «Litteratura» che porta gia il numer 24. En sia introducziun fa Bezzola ponderaziuns davart purtrets e testas en la litteratura tudestga. Ses excurs cumenza el cun l’admoniziun biblica «na ta far in purtret». 

Be ina solita dumonda! 
Salvo Miroc è schurnalist, Claudio Balastin artist. Ina saira sesan els en l’ustaria. Salvo vul far ina intervista cun Claudio, uschia la situaziun da partenza en l’istorgia da Daniel Badraun. 
Claudio Balastin, l’artist s’oppona. El na vul betg ch’il schurnalist fetschia dumondas banalas sco «Tge musica tadlais vus en l’auto cun 120? Cura avais vus maridà? Tge colur han las plattinas en il bogn?» El refusa er la dumonda «Tge prendais vus cun vus, sche vus avais dad ir sin l’insla?» La renumada insla solitaria. 
L’artist insista ch’il schurnalist stoppia far bunas dumondas, dumondas persunalas. Salvo respunda: «Sche quai è uschè impurtant per tai, ta lasch jau sulet in mument. Cur che ti es persvas d’avair chattà las dretgas dumondas, faschainsa in’intervista propi persunala. Perencletg?» 
Cura ch’il schurnalist turna, targlina l’artist. Era el n’ha chattà naginas dumondas prudentas. Ma el ha ina soluziun: Ins dastga tschantar be ina dumonda! Entant ch’ils dus dispitan lung e lad, va la camariera a letg. E tuttenina, sco per schabetg, croda la dretga dumonda. La dumonda persunala. L’artist cumenza. El raquinta. Sia istorgia persunala. 

Turnar en l’olma 
Dumeni Capeder scriva da duas testas. Quella dal tat cun fatscha marclada e cun la vernisch dal vardaivel. L’autra testa tutga a la biadia da quatter onns cun fatscha ovala guliva. «Dus essers». Il tat è ensemen cun sia biadia e fa quitads. La vita futura da sia biadia? En quest mund. In mund raziunal senz’olma. «El senta co el e ses conumans sfarlattan magari lur temp cun il patratg raziunal che stgavogna en il passà e dubita dal futur.» «Quant dess el per savair viver il mument exclusiv sco la mattetta, da sa concentrar sin il preschent e da giudair il ‘qua ed oz’.» Uschia fa il tat sias ponderaziuns filosoficas e deplorescha. Ma el na sto betg star mal memia ditg. La pitschna biadia enconuscha remedi. «Ella metta sias manuttas ad el enturn culiez (…) scutinond ses infinitamain miaivel ‘taaaaaaaat!’ Ed ils patratgs d’in tat in pau embruglià bandunan la testa per s’approfundar danovamain en l’olma.» 

Ina istorgia che fa pel giaglina 
«Sa nuspì» è il titel da l’istorgia che Vic Hendry scriva d’ina Simona. «Ina buccada scolara che na vegn gnanca en scola secundara.» Igl è ina istorgia che fa pel giaglina e ch’ins na po strusch resumar. La resumaziun daventa banala. In emprova: «Ils muments ch’jau sun stà sin il parcadi, hai jau prendì cun mai en l’auto ella. Davostiers sin il sez…» Simona, la matta che abitava en la vischinanza, n’ha mai raquintà insatge. «Dals pugns speras giu ma regord jau – dus pugns sitgs.» 
Ina giada ch’els han stuì star en colonna, «veva Simona tuttina laschà mitschar in pèr pleds». Quels pleds han ditg bler, ma na tut. «La colonna è sa schliada memia baud.» Il raquintader è sa nuspì da dumandar dapli. La fin da l’istorgia è crudela. I resta be «la sumbriva sin il sez davostiers.» 

Testa da lain 
Jon Nuotclà ha prendì in tschep da lain e ses stgalper. El ha cumenzà a stgalprar e poetisar. El è svelt. Prest cumpara sut il tschep in chau, ina fatscha, adina pli clera, cun caracter. Ma l’artist n’è betg cuntent: «Perquai ziplar sto vinavant.» 
Ed el modulescha fin ch’i dat ina nova fatscha cun auter caracter. Il dretg «però na sa mussa betg». L’artist demolescha sia figura e cuntinuescha a tschertgar cun il stgalper la testa che sa zuppa sut il lain. 
Bleras fatschas modulescha el e destruescha puspè, adina ord il medem tschep. La davosa testa è be pitschnetta ed er lezza sto ceder. «Jau stun qua cun il stgalper en in maun. È far ziplas il destin uman?» Ed ord il mantun da ziplas tuna ina vusch: «Resta calm, mes char, nun t’agitar, quai che quinta è tschertgar.» 
Tar la contribuziun da Jon Nuotclà tutgan era 16 fotografias. Ellas mussan co ch’il tschep da laina sa transfurma d’ina persunalitad a l’autra. L’ultim maletg: Be ziplas. 

«Testas». Litteratura 24. Edida da l’Uniun da Scripturas e Scripturs Rumantschs. 
112 paginas. Pretsch: 20 francs. 
November 2002. ISSN 1016-9458.