De Gaulle, l’Algeria, l’Europa

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

Quatter dumengias d’elecziuns aifer sessanta dis han transfurmà l’aspect politic da Frantscha, e quai probablamain per tschintg onns, forsa schizunt per pli ditg. L’Assamblea naziunala, la chombra principala dal parlament, ha pers sia maioritad sanestra (307 da 577 sezs) e survegnì ina dretga fitg clera da 399. La sanestra franzosa è tant pli indeblida ch’ella ha pers varsaquantas persunalitads che la manavan dapi la malsogna e mort da president François Mitterrand (1916–1996). Gist amez lezzas emnas da fevra è cumparì in tom da regurdientschas e diari da Jean Daniel (*1920), in schurnalist e scriptur che fa part dapi decennis da las discussiuns politicas ed ideologicas aifer l’intelligenza parisera. Daniel sa distingua dals blers publicists sanesters franzos entras vasts orizonts che provegnan da sia derivanza algeriana e da l’emprim quart da sia vita, passentà cunzunt en ses pajais arab ed african, quella giada part da Frantscha. 

La «Frantscha libra» (1940–1944) 
A l’entschatta da sia vita politica stat Charles de Gaulle (1890–1970). I para curius ch’in uffizier professiunal, descendent d’ina famiglia roialista da Flandra franzosa, ha influenzà a moda decisiva il destin sanester da Daniel. Ma de Gaulle era in general rebel. 1940 ha’l refusà l’obedientscha a las autoritads franzosas, dischlocadas a Vichy, pervi da lur armistizi cun la Germania victoriusa. De Gaulle a Londra, snegond la legitimitad morala da la regenza legala, ha sa proclamà sez manader da la «Frantscha libra» (FL), fidaivla a l’allianza cun l’Imperi britannic, che cumbatteva enavant Hitler. Plaun a plaun ha la contra regenza gaullista stabilì sia autoritad en las vastas colonias franzosas dal continent african. 1942–1943 ha’la profità da la sbartgada americana en l’Algeria per surpigliar la pussanza er en lez pajais ed abolir là t. a. las mesiras antisemitas da la regenza da Vichy. Ils gidieus algerians, patriots franzos fervents, han pia recuperà la luschezza da sa sentir commembers da la cuminanza naziunala. In d’els era il giuven manader gaullist José Aboulker. In auter era Jean Daniel. Tuts dus han lura cumbattì sco voluntaris en l’armada da la FL, en l’Italia ed utrò. Daniel ha pia man-tegnì sia veneraziun per la persuna dal general era cur ch’el dischapprovava sia acziun politica. De Gaulle n’ha mai emblidà Aboulker; quest, vegnì in dals pli gronds chirurgs franzos, ha dastgà bler pli tard operar la prostata dal general. L’armada da la FL en l’Italia cumpigliava cunzunt unitads che l’armistizi da 1940 aveva lubì a la regenza da Vichy da mantegnair en l’Algeria. Uschia ha la FL gidà in pau a restaurar libertad e democrazia tranter las Pireneas ed ina lingia Trieste-Lübeck. Jean Daniel chapescha dentant che lezza liberaziun ha tutgà be ina part da l’Europa e ch’in’autra part ha lura stuì endirar la tirannia communista durant passa quaranta onns. El reproducescha la brev che ses ami François Furet, istoricher franzos renumnà, l’ha scrit 1997 gist avant che murir: «La disfatga [da Hitler] ha laschà la democrazia ed il communissem ina encunter l’auter. Ils schuldads sovietics che han cumbattì Hitler 1941–1945 lutgavan per la libertad, lur manaders perencunter betg. Lur victoria ha manà al vest l’ura da la libertad, a l’ost dentant quella d’ina sclavaria nova. Pli che mai suna persvas ch’i n’ha betg dà be in reschim criminal en noss tschientaner, mabain dus» (p. 1256). L’Uniun europeica duess far endament questa sentenza beneventond quels pievels europeics che han stuì endirar il pli persistent da lezs dus reschims enfin a 1989–1990. 

«Educaziun coloniala» 
Jean Daniel è naschì e creschì si sco francofon en ina part da la Frantscha da lezza giada numnada l’Algeria. Be daspera saveva el che blers Algerians discurrivan autras tschantschas: «Savens manegiava che l’arab saja il segund linguatg da mes cumpogns e che jau dastgia ma dispensar tuttafatg d’al pratitgar, pia era da l’emprender. Bler pli tard hai scuvert quant fitg ch’ils Algerians sa sentivan esters en lur agen pajais» (p. 9). Da sia «educaziun coloniala» (p. 137) fascheva part il rom da scola primara numnà «histoire de France» ed instruì tenor las ideas fundamentalas dals istorichers republicans naziunalists dal 19avel tschientaner. Ins stueva emprender ordadora l’istorgia da persunalitads che n’avevan insumma nagut da far cun l’Algeria, ni dal reminent cun periferias da Frantscha sco la Corsica, Savoia e Nizza, numnadamain retg Son Ludivic (1214–1270), Jeanne d’Arc (1412–1431) ed Armand Jean du Plessis cardinal de Richelieu (1585–1642). Ils Arabs vegnivan avant en lezza istoriografia be sco victorisads dals valurus schuldads francons u franzos, pia a Poitiers 732 e cunzunt tar la conquista da l’Algeria 1830–1847. Bler pli tard ha Daniel scuvert il passà arab, berb e musulman da l’Algeria. El è vegnì e restà anticolonialist, faschond part a Paris sco schurnalist da las cuntraversas franzosas en ils onns tschinquanta e sessanta. Il punct culminant da sia vita è stada la guerra che ha furià 1954–1962 en sia patria algeriana. Da sia tenuta enturn 1956 scriva’l: «Jau manegiava sco noss ami Jules Roy (…), descendent da Franzos vegnids 1850 a star en l’Algeria: ‘Sche jau fiss musulman, cumbattessa la Frantscha en la resistenza’. Roy era stà colonel professiunal ed aveva rut cun l’armada perquai ch’el dischapprovava la guerra da Vietnam [1946-1954, G. S.-C.] (…). Pervi da (…) la tuppadad ed ils malfatgs da la colonisaziun manegiava jau che l’Algeria possia recuperar sia identitad be entras in’ideologia araba e musulmana, pia deplorablamain senza ch’ina cuminanza d’autra religiun pudess sa mantegnair» (pp. 158–159). El na veseva pia nagin avegnir per sia atgna cuminanza franzosa d’in milliun olmas, minoritad privilegiada dapi passa tschient onns. 

«L’independenza stat a disposiziun» 
L’autobiografia da Daniel cuntegn paginas fascinantas che decleran co che l’anticolonialist franzos il pli efficazi è stà gist quel general de Gaulle ch’ils colonialists ed uffiziers professiunals da l’Algeria avevan gidà 1958 a surpigliar la pussanza. Daniel manegia che l’Algeria «haja chalà d’esser franzosa (…) cun il discurs» da de Gaulle en Guinea 1958, cura che la Frantscha possedeva anc ina gronda part da l’Africa: «Trais mais suenter sia surpigliada da pussanza ha de Gaulle formulà ses project da decolonisaziun declerond (…): ‘La suletta dumonda tranter Africans e Franzos da Frantscha è sche nus veglian furmar ensemen ina cuminanza per ina durada che jau na fixesch betg (…). Lezza cuminanza vegn proponida da Frantscha; nagin n’è obligà da far part. Jau di qua che l’independenza stat a disposiziun da tgi che la veglia prender.’ Quai era ferm tubac (…), la fundaziun d’ina cuminanza da stadis libers che per la plipart sa chattavan bler pli dalunsch da l’autonomia politica che l’Algeria. Ins n’astgava tuttina betg manegiar seriusamain che de Gaulle veglia tegnair in’Algeria franzosa aifer ina cuminanza liberada» (p. 176). 1962 è la guerra vegnida a fin cun la naschientscha d’ina republica araba musulmana en lez pajais e la fugida da sia entira minoritad franzosa e da blers Arabs e Berbs ch’avevan cumbattì en l’armada franzosa. Plis auters stadis independents èn naschids ord ils possess da Frantscha en l’Africa. Daniel ha precisà sia opposiziun radicala al domini d’in stadi sin in pievel ester 1975 en in’emissiun cuminaivla da televisiun cun l’exilià politic russ Alexander Issajevitsch Solschenizin; lez ha lura sincerà «ch’il colonialissem saja il bab dals malfatgs, in putgà che l’occident cristian e liberal na possia mai expiar tuttafatg (…). Concedind ch’ins [la Frantscha, G. S.-C.] n’haja mai dastgà colonisar il Vietnam, constatescha’l dentant che sia colonisaziun saja vegnida a fin gist cur ch’il communissem asiatic sa derasava e che lez pajais saja stà sia unfrenda» (p. 510). Daniel concluda cun in’allusiun a l’essai da l’exilià entitulà «Il ruver ed il vadè», nua che lezza planta roiala simbolisescha l’oppressiun: «Solschenizin pon ins be supplitgar ch’el na vesia be il rom stalinist dal ruver, mabain er quel dal colonialissem» (p. 511). En in chapitel entitulà «27 da november 1992, Gerusalem. Visita tar il savi» (p. 1011) rapporta Daniel d’in admiratur anticolonialist da de Gaulle che dat da patratgar: «Jeschajahu Leiboviz (…), 90 onns, cun ses schlantsch spiertal senza paregl, (…) vesa la sventira da l’Israel tar sia controlla coloniala [en Palestina, G. S.-C.] dapi sias victorias ed annexiuns da 1967. El giavischa ch’il pajais vegnia liberà da lez ‘burdi arab’ ch’al maina a sa snegar sasez (…): ‘Sche jau tegn de Gaulle per in erox, n’è quai  betg pervi da ses patriotissem encunter la Germania, ma-bain pervi da sia giagliardia cun liberar la Frantscha da l’Algeria. El n’ha betg liberà ils Algerians, mabain la Frantscha. Nossa victoria da 1967 è stada nossa sventira. Nus stuain ans liberar da nossa colonia. Quai è tant pli grev che nagina mar n’ans separa dals 
Palestinais, quai è anc pli grev per Gerusalem, ma ins sto far quai» (pp. 1011–1012). 

In avegnir cuminaivel 
Daniel sa referescha a de Gaulle er areguard l’avegnir da ses pajais e da noss continent. En ina notizia d’october 1998 scriva’l: «Tar la glieud che suttascriva protests encunter (…) l’integraziun europeica sent’ins ina tema conservativa dals con-tacts pir memia evidenta ed ina stagnaziun retardada. I na vulan vesair che pliras naziuns europeicas, las pli impurtantas, han gia mess en possess cuminaivel las nodas principalas da lur suveranitad. En l’Europa na datti pli cunfins vairs. L’avegnir che nus bajegiain ans metta savens enavos en il temp medieval glorius, cur ch’ins astgava viagiar senza passaport d’in’universitad a l’autra, da Heidelberg a Padova, da Paris a Granada, da Montpellier ad Edinburgh (…). Ins suspecta la vardad senza l’acceptar, numnadamain che la suveranitad naziunala (…) n’ha nagina realitad pli. Ma lezza evidenza è ordvart dischagreabla e schizunt consternainsa (…). De Gaulle temeva ina tscherta unitad da l’Europa; el na leva dentant betg perpetnisar ina Frantscha immobila en-cunter il vent da l’istorgia, anzi, el leva ‘ina Europa europeica’ independenta dals Stadis unids; lez giavisch è vegnì sia idea fixa (…). Ses biograf Alain Peyrefite citescha questa sentenza dal general: ‘Jau as supplitgesch da far resortir bain che nossa politica mira ad unir l’Europa. Ma tge Europa? Ella sto esser vairamain europeica (…). L’Europa sto esser independenta.’ (…) Nus stain airis tar in patriotissem franzos a la veglia, ma il patriotissem europeic n’è anc betg naschì (…). L’Europa ha la fatscha malsegira e fascinanta da l’avegnir» (pp. 1414-1416). Daniel rapporta ses raschieni da 1991 cun l’emprim minister ungarais che l’ha ditg: «L’impediment principal per la cultura franzosa en l’Ungaria ha num Clemenceau. Ins [diplomatic per ‘nus’, G. S.-C.] reproscha a voss erox ch’el ha stgarpà nossa naziun 1920 a favur dals Slovacs, l’Ucraina, la [Serbia], Slovenia e Rumenia» (p. 962). Daniel na commentescha lezs pleds; fa’l endament ils milliuns Ungarais che ston viver sco minoritads etnicas per culpa dals victurs da las duas guerras mundialas? En mintga cas sa mussa’l fitg sensibel a l’element cristian da l’identitad europeica, per exempel en la part da Burgogna nua ch’el fa savens vacanzas: «Jau hai visità las baselgias romanicas da Brionnais (…), il gir da Cluny ed Autun vers Son  Giatgen da Compostela. Son Benedetg prescriva sis uras da lavur manuala sper quatter da lectura e quatter da servetsch divin. La sanctificaziun da la lavur è naschida en temp medieval (…). Las baselgias cuntegnan uschè bleras perditgas culturalas (architectura, sculpturas, fanestras) ch’ins n’astga betg las ignorar; quai fiss tant sco manchentar l’essenza da la cristianadad, l’Europa e Frantscha» (p. 513). L’autur menziuna er in duair cuminaivel dals Europeans per ils onns proxims: «Il squitsch da l’immigraziun na chala da crescher. Na-gut e nagin na po al fermar (…). L’Europa sto organisar l’arriv dals immigrads en noss ed en lur interess» (p. 1682). Daniel enconuscha pia il passà da noss continent e sa fa quità per ses avegnir. 

Jean Daniel, Œuvres autobiographiques. Paris (Grasset, ISBN 2.246.59801.X) 2002, 1726 pp.