Ils «Parlis» – na mo tartuffels

Peider Andri Parli/ANR 

I scalina vid la porta. Il medi Riet Parli la avra e sa vesa confruntà cun in chanaster plain d’in legum che al tira endament ina batschlauna. «Mangia quai che ha num sco ti», al di sia sira.» Riet Parli fa murlas. Mangiar in puscha. Impussibel. «Quai èn tartuffels, ed els han num Parli.» Sias murlas daventan anc pli grondas, d’in tartuffel Parli n’ha el anc mai udì in pled, ma tuttina prenda el cun in grazia fitg encunter quel regal spezial. La saira alura sa raduna tut la famiglia enturn maisa e spetga cun grond interess sin la tschaina ch’il bab ha preparà. «I dat ‘Parlis’ en paintg», aveva el annunzià. Quai ch’il bab por-ta alura nà da la cuschina ha in aroma squisit sco da chastognas e gusta fitg bain a tuts. 

Sch’ins ha in num uschè rar… 
Natiralmain che tuts vulan ussa savair pertge ch’il bab ha survegnì da la tatta quels tartuffels spezials cun lur pel violet-cotschnenta e lur blers egls profunds. E Riet Parli quinta l’istorgia sequenta: In’amia da sia sira haja in figl ch’è agronom e che s’interessa per spezias da legums rars. Ed in bel di haja el chattà en il assortiment da la Pro Specie Rara (PSR) in tartuffel cun in num ch’el ha gia udì da sia mamma – ma na sco num d’in tartuffel, mabain sco num d’in Grischun che lavura a Berna sco ortoped, insumma in num rar. El haja alura postà in pèr da quels «Parlis» e plantà els en l’iert da sa mamma. Ed ina part da la racolta ha el surlaschà ad ella per quel regal original. «Ussa savais sco ch’ils «Parlis» èn vegnids tar ils Parlis», concluda Riet Parli ses pitschen raquint. 

… vegn el er duvrà per tartuffels 
I dat però anc in’autra istorgia davos quest’istorgia, sco che l’Agentura da Novitads Rumantscha è vegnida a savair. Ils tartuffels Parli portan quel num – quai pon ins leger en il «Iert fluraint I» da Gion Mani – perquai ch’in Maria Parli, ina vaiva, «eara vagnida da Tregn (Trin) aintasei sen la Muntogna e veva sacaso a Maton.» Quai n’è atgnamain betg insatge uschè enorm. Ma, «cunquegl ca nign oter veva qua quella schlata, numnavan igls da Maton la duna semplameing la ‘Parla’». Ed ussa vegni: «La duna da Tregn veva radetg cun ella egna sorta da hardefels c’igl deva betga sen la Muntogna.» Gia che quels tartuffels eran insatge spezial, han els ladinamain survegnì il num «ils Parlis». En las autras vischnancas da la Muntogna e dal plaun n’aveva nagin da quels tartuffels, punta da quels «Parlis», ma «udieu veva l’egna a l’otra duna» bain «digls hardefels novs,» cunzunt perquai che las puras da Maton vevan «ludo lur bunas qualitads.» 

Derasà per forza
E lura è vegnida la natira ed ha procurà per ina distribuziun spontana da quel tant ludà tartuffel. Il ual da Fergias è ina stad ì sur sias rivas or e «sur igls pros e tras ers .Ad an quels ers â’l maglieu or dutgùns aprieu cun el a val igls hardefels». Quels da Donat e da Ziràn han tschertgà ensemenla «racolta» ch’era vegnida durant la malaura giu da la Muntogna sura «ad en ascheia rivos nunspitgeadameing tier la sorta nova da hardefels». E sche Mani concluda sia «istorgia d’egn hardefel» cun ils pleds che oz «ancanuschan igls giuvens gnànc ple igl num» na correspunda quai betg dal tuttafatg a la realitad. I dat anc oz famiglias en a Schons che plantan «Parlis», betg la massa, ma tuttina in pèr kilos. 

Adattà bain al Grischun
Sch’ins navighescha tras la website da la Pro Specie Rara, rivan ins propi a quel tartuffel. El porta il numer intern KA-88 ed è rivà dal 1992 tar la PSR tras in Richard Gubler-Luzi da Winterthur. Quel ha er scrit in pitschen tractat che sa numna «Die älteste Kartoffelsorte von Graubünden». Lien vegnan ils «Parlis» descrits sco sorta tardiva ma robusta che madira fin si sin 1900 meters. Ella prosperescha il meglier en terra plitgunsch sitga e da sablun che po schizunt er esser carpusa. Quai ch’ella n’ama betg è in terrain memia umid. Ma malgrà quellas qualitads ch’èn da grond avantatg gist per in chantun muntagnard sco il Grischun èn ils «Parlis» ina sorta difficila fin chapriziusa. Sche las relaziuns ch’ella preferescha n’èn betg dadas – 
p. ex. pervi da periodas da plievgia memia lungas – alura resta la racolta modesta. 

Reactivar semenza veglia 
Cun quests problems sa ston fatschentar divers purs da la Svizra orientala che han survegnì l’incumbensa da la Coop Naturaplan da cultivar «Parlis» per l’Expo.02. Tenor Stefan Kausch, manader da Coop Naturaplan e responsabel per il project Expo.02, ha la Coop decidì da far insatge spezial per l’expo. L’idea da reactivar semenza veglia per mantegnair uschia la varietad da las spezias als ha parì fitg buna. Perquai han els tschertgà en il rom da lur Naturaplan dal 1999 la collavuraziun cun la PSR. In’autra intenziun da quella collavuraziun era (ed è) d’installar divers posts da vendita per quellas sortas veglias er suenter l’Expo.02. 

Ils «Parlis» en paintg 
Tar ils tartuffels èn pia vegnidas tschernidas en il rom da quel project quatter sortas che sa distinguan cleramain tras colur e furma. Dal Grischun èn quai ils tartuffels «Parli» e «Tenner». Il proxim pass è tenor Kausch stà da deliberar la semenza da virus ed alura da cumenzar cun la cultivaziun. «Sche nus discurrin en quest connex da tonnaschas, alura ans chattain en dimensiuns da 4 fin 6 tonnas a l’onn, pia tonnaschas fitg modestas.» 
Cun quel project a l’Expo.02 ha la Coop Naturaplan duas finamiras. L’ina è quella da servir en ses restaurants Biotavola products biologics ma er products da la PSR en qualitad bio. L’autra è da vender er en avegnir vinavant quellas quatter sortas da tartuffels sut il label «Coop Naturaplan» en diversas filialas da la Coop. «Uschia pon ins mangiar a l’Expo.02 ina buna rösti da ‘Parlis’ e per l’autra gist er cumprar quels tartuffels per il diever da chasa. E quai er damaun e puschmaun», ha el agiunt. 

A mintga Parli ses agens «Parlis» 
Ma turnain anc ina giada a Berna. L’idea da mangiar tartuffels che portan il num da lur famiglia è uschè fascinanta ch’ils fragliuns da Riet Parli s’èn er procurads lur «Parlis» per als plantar. Sch’ils «Parlis» dals Parlis prospereschan bain, vegn a mussar la racolta da quest atun.