L’ONU; tgi è quai propi?
Votaziun federala dals 3 da mars

Da Lucas Deplazes, ANR

Tar la votaziun federala per l’adesiun da la Svizra a l’ONU ils 3 da mars vegni a dar in resultat stretg. Perquai è l’infurmaziun da grond’impurtanza. Infurmaziuns cumplementaras datti er sin l’internet ed en la broschura «Explicaziuns dal cussegl federal». Mai pli guerra! L’organisaziun da las Naziuns unidas (ONU) è vegnida fundada l’onn 1945 a San Francisco (California). Suenter las starmentusas destrucziuns e las nundumbraivlas unfrendas chaschunadas da la segunda guerra mundiala han ins dà or la parola: «Mai pli guerra!» Per evitar en l’avegnir talas catastrofas èn las grondas naziuns sa messas d’accord da formular ina charta davart il cumportament en cas da conflicts. Quai è stà la finamira suprema da las 51 naziuns che han suttascrit la Charta da las Naziuns unidas ils 24 d’october 1945.

L’organisaziun da l’ONU
La realisaziun da las finamiras da l’ONU vegn garantida tras las sis instanzas principalas, francadas en la charta dapi 1945. Tuttas instituziuns han lur sedia a New York, cun l’excepziun da la curt internaziunala da giustia che sa chatta a Den Haag en Ollanda.

L’assamblea generala
L’assamblea generala sa cumpona da tut ils commembers da las Naziuns unidas. Ella è il gremi politic central da l’organisaziun. Mintgin dals 189 commembers ha ina vusch. L’assamblea generala po discutar tut las dumondas ed ils affars ch’entran en il rom da questa charta u che pertutgan cumpetenzas ed incumbensas d’in organ previs en la charta cun resalva da l’artitgel 12 (cussegl da segirezza) po ella far recumandaziuns als commembers da las Naziuns unidas u al cussegl da segirezza. Conclus da l’assamblea generala concernent dumondas impurtantas dovran ina maioritad da dus terzs. 

Il cussegl da segirezza
Il cussegl da segirezza sa cumpona da quindesch commembers da las Naziuns unidas. Mintga commember ha ina vusch. Commembers permanents èn: Ils Stadis Unids da l’America, La Russia, l’Engalterra, la Frantscha e la China. L’assamblea generala elegia – per dus onns – diesch ulteriurs commembers da las Naziuns unidas a commembers betg permanents. Il cussegl da segirezza è l’organ fitg impurtant da l’ONU. Conclus dal cussegl da segirezza pertutgant dumondas da procedura basegnan l’approvaziun da nov commembers. Conclus pertutgant las ulteriuras dumondas basegnan er tut las vuschs dals commembers permanents. Cun quest proceder è garantì a las tschintg naziuns pussantas il dretg da veto. Concret vul quai dir ch’i dat nagins conclus dal cussegl da segirezza cunter la voluntad d’in dals commembers permanents. Cun quest sistem – che cuntradi a noss patratgar democratic e dat adina puspè chaschun a critica – èsi dentant stà pussaivel d’integrar er las naziuns pussantas. Cun il veto po il cussegl da segirezza dentant be impedir in conclus. Ma el na po mai sfurzar tras in conclus senza il consentiment da la maioritad. 

Il secretari general
Il secretari general vegn nominà da l’assamblea generala sin proposta dal cussegl da segirezza per tschintg onns. Actualmain è quai l’African Kofi Annan (Ghana). El è il pli aut represchentant da l’ONU. El maina ensemen cun ses secretariat a New York las fatschentas da l’organisaziun. Il secretari general po suttametter tuttas dumondas a l’assamblea generala u al cussegl da segirezza. El rapportescha mintg’onn a l’assamblea generala davart las activitads da l’ONU. Kofi Annan è s’engaschà fitg per ina administraziun effizienta e main chara. 
Il cussegl economic e social
Il cussegl economic e social sa cumpona da tschuncanta quatter commembers elegids da l’assamblea generala. El po elavurar studis e rapports davart dumondas internaziunalas en ils champs da l’economia, dals fatgs socials, da la cultura, da l’educaziun, da la sanadad ed en champs sumegliants. El po far recumandaziuns areguard talas dumondas a l’assamblea generala. Plinavant po el far recumandaziuns per promover per tuts il respect e la realisaziun dals dretgs umans e da las libertads fundamentalas.

Il cussegl per l’administraziun fiduziara
Il cussegl per l’administraziun fiduziaria è vegnì fundà en favur dals territoris colonialisads en il Terz mund. Actualmain sa cumpona el be dals tschintg commembers permanents. Oz datti be 16 territoris pitschens pli ch’han anc betg la suveranitad d’in stadi liber. 

La curt internaziunala da giustia
Quella curt è l’organ principal da giurisdicziun da las Naziuns unidas cun sedia a Den Haag. Ses gremi da quindesch derschaders ademplescha sias incumbensas tenor in statut specific. Questa curt internaziunala s’occupescha en emprima lingia da conflicts e dispitas tranter ils pajais commembers. L’assamblea generala u il cussegl da segirezza pon pretender in parairi en connex cun mintga dumonda giuridica. Questa curt n’è betg da scumbigliar cun il tribunal internaziunal, stgaffì 1993/94 dal cussegl da segirezza da l’ONU per persequitar ils delinquents da la guerra en la ant. Jugoslavia e Ruanda. Quest tribunal che sa chatta er a Den Haag, nua che Carla Del Ponte è vegnida designada sco accusadra principala.

Genevra sco sedia europeica da l’ONU
Sper las instanzas menziunadas datti in respectabel dumber dad organisaziuns spezialas sco l’Organisaziun mundiala da commerzi, l’Autcumissariat per ils fugitivs, l’Ovra d’agid per uffants, l’Organisaziun mundiala per la sanadad, il Fond monetar internaziunal e autras. Da las 29 organisaziuns spezialas èn otg domiciliadas a Genevra, sco sedia europeica da l’ONU. Per la citad da Genevra, dentant er per la Svizra è quai ina instituziun impurtanta, dal puntg da vista politic ed economic. In na da la Svizra ils 3 da mars pudess avair consequenzas, perquai che divers pajais han exprimì il giavisch da vulair dar suttetg a questas organisaziuns spezialas.

Ils custs per la Svizra
La Svizra sa participescha gia uss als custs da las diversas organisaziuns spezialas da las qualas ella fa part. Els muntan a var 500 milliuns francs l’onn. Il cussegl federal quinta cun custs supplementars da 60 fin 70 milliuns francs, sche pievel e chantuns dian gea ils 3 da mars. Cun l’adesiun a l’ONU survegniss la Svizra ils dretgs cumplains da participar a las decisiuns davart tut las contribuziuns ch’ella paja. L’Organisaziun da las Naziuns unidas (ONU) è la suletta organisaziun universala. Bunamain 100% da la populaziun mundiala è represchentada en l’ONU. Ultra da la Sontga Sedia n’è mo la Svizra betg commember. Ils temas centrals da l’ONU èn la segirezza e la pasch, ils dretgs umans, la promoziun dal bainesser, l’eliminaziun da l’ingiustia sociala, l’agid umanitar e la protecziun da las basas da vita natiralas. La Svizra po damai sustegnair l’engaschi da l’ONU, perquai che las finamiras da l’ONU correspundan a las  finamiras da la politica exteriura da la Svizra. L’ONU ha augmentà ils davos onns sia efficacitad. Suenter la fin da la guerra fraida e las refurmas da l’ONU è ella daventada in’organisaziun pli efficacia e capavla da chattar consens ed ha uschia er augmentà sia attractivitad. La Svizra ha dapi il 1948 il status da stadi observader en ils organs principals da las Naziuns unidas. Ma per mantegnair sia suveranitad da la politica exteriura er en l’avegnir, duess la Svizra pudair sa participar en l’ONU cun dretgs cumplains; quai fiss garantì cun l’adesiun a l’ONU. Perquai metta il cussegl federal grond pais sin l’adesiun a l’ONU. 

La Charta da las Naziuns unidas
Preambel
Nus, ils pievels da las naziuns unidas fermamain decis, da salvar las generaziuns futuras dal flagè da la guerra che ha purtà en il decurs da questa generaziun duas giadas immensas suffrientschas a l’umanitad, da confermar danovamain nossa cardientscha en ils dretgs fundamentals da l’uman, en la dignitad e la valur da la persunalitad umana, en l’egualitad dals umens e da las dunnas e da tut las naziuns, grondas e pitschnas, da crear cundiziuns che permettan da mantegnair la giustia ed il respect da las obligaziuns resultadas da contracts e d’autras funtaunas dal dretg internaziunal, da promover il progress social ed in meglier standard da viver en pli gronda libertad, e per quests intents da pratitgar toleranza e viver en pasch in cun l’auter sco buns vischins, d’unir nossas forzas per mantegnair la pasch mundiala e la segirezza internaziunala, d’acceptar princips e d’introducir proceduras che garanteschan che la forza da las armas vegn applitgada mo pli en l’interess cuminaivel, da recurrer a las instituziuns internaziunalas per promover il progress economic e social da tut ils pievels, avain decidì d’unir noss sforzs per cuntanscher questas finamiras. Consequentamain han nossas regenzas suttamess lur plenipotenzas renconuschidas en buna furma tras lur represchentants reunids en la citad da San Francisco, han acceptà questa charta da las Naziuns unidas e fundeschan in’organisaziun internaziunala 

Text da la dumonda
Text previs en cas ch’il pievel ed il chantuns acceptan l’iniziativa per l’adesiun a l’ONU en occasiun da la votaziun dals 3 da mars 2002. A Sia excellenza Signur Kofi Annan Secretari General da las Naziuns unidas Signur Secretari General Nus avain l’onur da preschentar la dumonda per l’admissiun da la Svizra en l’Organisaziun da las Naziuns unidas (ONU). Il pievel ed ils chantuns han autorisà il cussegl federal cun il conclus dal pievel dals 3 da mars 2002 da far quest pass. Nus As supplitgain da suttametter la dumonda al cussegl da segirezza ed a l’Assamblea generala da l’ONU. Tenor la constituziun federala ha la Confederaziun svizra da proteger la libertad ed ils dretgs dal pievel, da mantegnair l’independenza e la segirezza dal pajais e da s’engaschar per in urden internaziunal paschaivel e gist. L’assamblea federala ed il cussegl federal han da prender las mesiras necessarias per garantir la neutralitad dal pajais. La Svizra è in stadi neutral, e ses status è francà en il dretg internaziunal. Per l’ONU è la neutralitad d’in stadi commember cumpatibla cun las obligaziuns da la charta da l’ONU ed ina contribuziun per realisar las finamiras da l’ONU. La Svizra resta neutrala er sco commember da l’Organisaziun da las Naziuns unidas. Ans basond sin quai che preceda avain nus l’onur da declerar en num da la Confederaziun svizra che la Confederaziun svizra accepta las obligaziuns da la charta da las Naziuns Unidas ed è pronta da las ademplir. Nus Al supplitgain, Signur Secretari General, d'acceptar nossa pli auta stima e consideraziun. En num dal cussegl federal svizzer Il president da la confederaziun 

Empustaziuns per documents d’infurmaziun pon ins far tar: BBL, UNO-Charta 3003  Berna. Infurmaziuns cumplementaras per rumantsch datti er sin l’internet sut www.uno.admin.ch cun il num «Naziuns unidas».