Turitg e la Svizra
In cudesch nov davart in problem actual

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Quest onn festiveschan Basilea e Schaffusa tschintg tschientaners d’appartegnientscha a la Svizra. En 2003 po il Grischun, ensemen cun tschintg auters chantuns, far endament duatschient onns d’existenza. Bun ch’ins commemorescha tals eveniments mintga secul, sco che nus avain fatg 1997 per la separaziun da Vuclina e 1999 per Chalavaina. Ma ston ins vairamain sa regurdar era mintga tschuncanta onns? Quai par’ins da manegiar a Turitg, «entrà avant 650 onns en la ‘Lia dals confederads’. Quai giustifitgescha da far festa, ma era da ponderar davart la posiziun e l’impurtanza da Turitg sco part da la Svizra d’oz.» Uschia la prefaziun (p. 7) d’in cudesch cumparì dacurt1) ch’i vala la paina da leger, er e gist perquai che ses aspects negativs predomineschan sin tschels.

La citad, ses esters ed ils Romands
Il president federal da quest onn ha scrit l’emprima contribuziun, ina da las pli persunalas e simpaticas dal tom. El entschaiva uschia: «Cun passa ventg onns suna ì a Turitg per l’emprima giada» (p. 11). Là è’l vegnì da Basilea, nua ch’el era ì a star suenter onns d’uffanza a Bienna. El ha pia passentà ses onns da furmaziun en trais chantuns alemans, mintgin cun in’atgna identitad; dalonder la conclusiun da Leuenberger: «En la Berna federala cumbatt’ins mintga di per l’encletga ed il respect vicendaivels. Nagin, era nagin Svizzer, na nascha predestinà per la convivenza paschaivla e gista da culturas differentas sur il tetg cuminaivel da la democrazia. Lezza convivenza sto sa far valair mintga di da nov. I n’è betg simpel da vegnir in bun confederà. Er jau emprend quai anc adina» (pp.18–19). Trais artitgels dal volum dattan buns exempels d’ina tala convivenza, quel da Willi Wottreng davart ils esters a Turitg e Winterthur, quel da Christophe Büchi («Il Turitg dals Romands») e quel da la cussegliera guvernativa Martine Brunschwig Graf, directura dal Departament d’educaziun genevrin. Wottreng: «In terz da las lètgs celebradas mintga onn en il chantun Turitg unescha mintgamai ina persuna estra ed ina cun passaport svizzer (…). Ils plis immigrads han contribuì cun lur lavur a la ritgezza da l’aglomeraziun turitgaisa e da sia cuntrada. Senza els na avess ins betg pudì eriger ina part considerabla da las construcziuns autas, chanalisaziuns e vias dal chantun. Els gidan a mantegnair l’activadad da manaschis industrials e da servetschs. Senza els dessan ensemen ospitals ed asils da vegls. Lur savida linguistica procura partenaris novs per il commerzi. Be cun els pon ins segirar la vasta purschida culturala (…). Gia avant tschient onns dumbrava il chantun Turitg tschientmilli esters, dapli che mintga auter chantun, passa 20 % da la populaziun totala (…). Tuts indesch ordinariats da l’universitad, tar sia fundaziun 1833, eran occupads d’esters» (pp. 55, 57, 59, 65). Il schurnalist friburgais Büchi, gia autur d’in bun essai davart la barriera tranter Alemans e Romands2), mussa encletga per il malesser da quests visavi la metropola da la Limmat: «Sur da lezza aglomeraziun giuditgesch’ins ch’ella, sco paisa greva, pericliteschia l’equiliber subtil tranter las regiuns aifer la Svizra federala. Ils plants davart ‘il Turitgais arrogant’ derivan finalmain be pauc d’experientschas empiricas cun Turitgais vairamain arrogants, mabain plitost dal pais structural da Turitg. Al Romand para questa citad simplamain memia ritga (…). Atgnamain fa quai endament la dialectica enconuschenta da la mir e l’elefant. Lezza sa senta smanatschada da l’elefant, era sch’el arriva tuttafatg gentilmain – gea, lura pir endretg! Il problem da la mir n’è atgnamain betg che l’elefant fiss arrogant, mabain gist ch’el è in elefant» (p. 157).

Instruir las linguas naziunalas
La contribuziun romanda al tom da giubileum vegn lur a la chaussa, pia l’arroganza turitgaisa. Quai fa dunna Martine cun tutta amiaivlezza confederada, tirond endament il tschientavel anniversari da la mort da Johanna Spyri (1827–1901) e concludend cun in sonor «Viva Turitg!» (p. 213). Tranteren dat’la dentant in dretg lavachau a ses collega turitgais perquai ch’el ha fixà l’englais sco emprim linguatg ester en la scola primara: «La dumonda n’è atgnamain betg sch’ins duaja instruir englais; dapertut manegian ins che mintga uffant al duess avair emprendì avant che finir la scola. La vaira dumonda è co ch’ins possia mantegnair l’enconuschientscha da noss linguatgs naziunals, saja quai il tudestg, franzos u talian – senza emblidar il rumantsch. Tscherts ravugls da Turitg ed Appenzell acceptassan l’englais sco tschantscha cuminaivla da Svizra; i fiss pratic, spert ed uschè internaziunal! Ma co vegnan ils uffants da Svizra tudestga a chantun cun il tudestg e franzos, e quels da Romandia cun il franzos e tudestg? Tge visiun da Svizra avainsa? En tut il mund ans scuesch’ins nossa plurilinguitad (…). Periclitada n’è betg tant la coesiun naziunala, mabain plitost nossa ierta culturala, la quala sa cumpona dals linguatgs discurrids tar nus e noss vischins. Turitg sa tegna per il center economic principal dal pajais. Quai è’l senza dubi. Però l’economia sa nutrescha era da la ritgezza sociala, culturala e linguistica d’ina regiun e d’in pajais» (p. 211). 

Ed il tudestg?
Gea, «co vegnan ils uffants [da Turitg] a chantun cun il tudestg», il linguatg da Johann Jacob Bodmer (1698–1783), ses discipel Johann Heinrich Pestalozzi (1746–1827), il linguatg dals dus pols litterars Gottfried Keller (1819–1890) e Conrad Ferdinand Meyer (1825–1898) sco era da Johanna Spyri ed il figl da la «Riva d’aur» Fritz Zorn (1944–1976)? Gist avant chalonda avust 2001 cumpigliava l’emissiun «Echo der Zeit» da Radio DRS ina contribuziun che deva da patratgar. A las dumondas dal schurnalist davart l’»englais tempriv» a scola han plis uffants turitgais respundì ch’i avessan atgnamain (anc) pli gugent «tudestg tempriv». Igl è pelvair in stgandel cultural che las scolas publicas da «Zurich Downtown Switzerland» han tramess e tramettan en la vita activa generaziuns da giuvenils che na san discurrer nagina autra verva ch’il dialect regiunal. Quest merita segir respect sco ierta spiertala da quels Alemans che han populà la cuntrada da Turicum e Vitodurum davent dal setavel secul e lura, encunter damaun, sviluppà la claustra da Son Gagl ad ina glisch da la cultura medievala. Ma giuvenils dal «center svizzer dominant per economia, finanzas, commerzi e perscrutaziun» (prefaziun, p. 8) basegnassan era da savair sa servir a bucca d’in standard linguistic. Ina visita en la scola d’in vitg rumantsch mussass a cuss. guv. Buschor u ses successur co ch’uffants d’auter linguatg san ir enturn cun il tudestg «da scrittira». Areguard Son Gagl na cuntegna il tom da giubileum nagina contribuziun d’ina persunalitad da lez chantun, pia nagina allusiun, en tutta amiaivlezza confederada, als bains culturals da la claustra che Turitg ha salvà 1712 sco butin da la segunda guerra da Villmergen e refusescha stinadamain da restituir. 

Pauper tgi che stat en la periferia!
Il Departament d’educaziun (oz «da furmaziun») turitgais sa era spargnar en num dal «New Public Management», e quai era a disfavur d’ina gimnasiasta diabetica en la periferia. La cuntrada champestra dal district da Knonau, limitrof da Zug e l’Argovia, fa endament ch’il chantun Turitg na sa cumpona be da bajetgs auts e d’in eroport internaziunal. Il bab da la gimnasiasta allegada lavura a Zug, nua che la tatta stat. La matta, anc obligada d’ir a scola, giavischava da frequentar il gimnasi là empè d’Urdorf u Turitg, pervi dal temp da viadi bler pli curt e da la pussaivladad da mangiar in gentar dietetic tar la tatta. Ils geniturs han pia dumandà ch’il chantun da domicil surpiglia la taxa da scola, uschia la «NZZ»3), «sco ch’el fa dapi 1984 per quels giuvenils da Hütten, Schönenberg e Richterswil che frequentan il gimnasi da Pfäffikon/SZ». Il departament Buschor ha dentant refusà il giavisch; il Tribunal administrativ ha sustegnì lez «na», perquai che «la pratica areguard il gimnasi da Pfäffikon saja oz antiquada» [e vegn tuttina mantegnida, G. S.-C.] e che «tgi che sa chasia en intschess periferics stoppia quintar cun difficultads correspundentas». Pia, pauper tgi che na stat betg sper las auas sontgas da la Limmat u dal Lai da Turitg! 

Restar avert al mund senza sa perder sasez
Da talas sumbrivas na chatt’ins nagin fastiz en il tom da giubileum per 650 onns d’appartegnientscha a la Svizra. Ina gronda part fa plitost endament il «Guinness Book of 
Records». Qua ina antologia: «En blers champs va Turitg ordavant, sviluppond perquai ina ferma attracziun e fascinaziun» (p. 9). «Cun 34 sezs en il Cussegl naziunal dominescha Turitg per bler sut la cupla federala» (p. 27). «Turitg è sedia da la Bursa svizra e da pliras fatschentas internaziunalas » (pp. 95–96). «Il chantun ha agì endretg renunziond a la quadrilinguitad illusorica dal pajais e preferind l’englais» (p. 117). «Grazia a colliaziuns directas cun 180 destinaziuns en 83 pajais è l’eroport la porta da Svizra vers il mund» (p. 124). «La regiun economica turitgaisa na sa cumpareglia pli cun tschellas citads svizras, mabain plitost (…) cun Francfurt, Bruxelles, Amsterdam, Madrid, Barcelona e Minca» (p. 129). Facit: «Turitg ha prendì cumià sco il chametg dal puritanissem da Zwingli cun sia retegnientscha signurila» (p. 126). Il pader gesuit Albert Ziegler commentescha: «Turitg ha in bun motiv da vesair en Zwingli dapli ch’ina figura monumentala avant la Wasserkirche [sper la Limmat, G. S.-C.]. Zwingli fascheva numnadamain quitads per Turitg sco citad e stadi (…). Il Cussegl guvernativ ha declerà ils 13 december 2000 (…): ‘Il stadi na sa plazza sez sco absolut. El è conscient da ses cunfins. El viva da premissas spiertalas ed eticas ch’el na po ni crear ni garantir (…)’. Oz è Turitg dapli ch’ina citad mundiala; el è er avert al mund. I basegna blera stenta umana e vasts orizonts politics per che Turitg restia avert al mund senza sa perder sasez e senza che blers quartiers vegnian slums. Turitg dovra ina politica filantropica, pia era xenofoba, che regordia dentant energicamain als esters ch’i na stettian betg en il Proxim Orient u l’Orient extrem, mabain a Turitg. Ina tala politica sto avair en mira da chattar, salvar e sviluppar l’identitad en la pluralitad (…). Turitg, citad da Zwingli, n’è betg pli ina citad zwingliana, mabain mundiala. Sco tala sto’la esser terrestra e restar averta al mund. Ella na duess betg vegnir mundana» (pp. 171–173).

Rinforzar ils chantuns
En ina gronda part dal volum da giubileum manca la modestadad. El na cuntegna per exempel nagina critica dal luxus senza mesira da las «corporaziuns» tar il til da «Sechseläuten», cumpareglià cun la tempra pli simpla e populara dal tschaiver basilais, nua ch’ins po giudair, onn per onn, la forza satirica dal spiert aleman. Segir manegia cun raschun la cussegliera dals stadis turitgaisa Vreni Spoerry: «La Svizra basegna Turitg, la Svizra basegna in Turitg ferm. I s’enclegia che Turitg basegna era la Svizra; nus l’appartegnain da tut cor en sia multifariadad linguistica e culturala. Perquai stuainsa (…) mussar che nus n’ans tegnain betg per l’umbli dal mund» (p. 33). Era tgi che scriva sa legra da chattar sper la Limmat e la Glatt, cur ch’i fa basegn, in bun eroport internaziunal, ina tgira medicala d’auta qualitad, ina gasetta quotidiana da livel mundial, periodicas spezialisadas fitg infurmativas, posts accessibels da perscrutaziun e documentaziun, librarias englaisas, franzosas e tudestgas cun ina vasta tscherna ed auter pli. Tut quai dentant be cur ch’i fa basegn. Svanida è perencunter «la retegnientscha signurila» (p. 126). Quai fa endament in politolog era signuril, però anc adina actual. Charles-Louis Secondat de La Brède de Montesquieu (1689–1755) manegiava ch’in pievel entria en decadenza cura ch’il svilup da ses sistem politic arriva a cuntradir sias pretensiuns istoricas natiralas. En la Svizra tradiziunala dominavan varsaquants chantuns, cunzunt Turitg e Berna, che sa neutralisavan vicendaivlamain. Oz prevala Turitg senza mesira e cuntrapais, danor forsa il pèr «lemanic» Vad-Genevra. Lez svilup fatal pon ins cumbatter be renovond e rinforzond il federalissem a livel dals chantuns e la cooperaziun tranter els. «Er il burgais d’oz, savens isolà en la societad ed a medem temp integrà en in’economia mundialisada, è enragischà en in spazi pli stretg che la naziun svizra (…). L’identitad regiunala flurescha puspè, forsa perquai ch’igl è vegnì natiral da viagiar sur vegls cunfins chantunals. Questa tendenza europeica sa mussa sco resvegl da schientschas regiunalas en stadis tradiziunalmain centralisads. L’attaschadadad al pajais natal na sto sa drizzar tenor il stadi. La patria è bler pli veglia che la naziun (…). Atgnadads e demananzas specificas pon anc adina sa cristallisar en ils chantuns svizzers. Quai constat areguard la relaziun tranter chantuns urbans, sco Turitg e Basilea, sco er per regiuns champestras smanatschadas da perder substanza (…). Gist lezzas veglias attaschadadads duess ins tgirar. Segir, i custa; quai mussa la discussiun vaira vehementa davart il servetsch public (…). Però noss pajais n’è periclità ni da la mundialisaziun, ni da l’integraziun europeica, mabain da l’illusiun indigena ch’ins duaja unifitgar per amur da l’effizienza dals tecnocrats»4). Ils chantuns han pia anc in avegnir; 
perquai basegnan els regenzas cun in’autoritad incontestada, senza cusseglier guvernativ dispitaivel. 

1) Kenneth Angst (ed.), Die Schweiz und Zürich, Zürich und die Schweiz. Turitg (Neue Quecher Zeitung, ISBN 3-85823-895-3) 2001. 
2) Christophe Büchi, «Röstigraben». Turitg (Neue Zürcher Zeitung, ISBN 3-85823-812-0)) 2000.
3) Teurer außerkantonaler Mittelschulbesuch, en: «NZZ», 9 d’avust 2001, p. 37. 
4) Hohlform Schweiz, en: «NZZ», 31 da fanadur 2001, p. 1.