Il spagnol en il mund
Forza e flaivlezzas d’in linguatg planetar

Da Guiu Sobiela-Caanitz

«Ils Stadis unids, in pajais dividì?» 
(1) sa dumonda Samuel P. Huntington. Il politolog american examinescha la pussaivladad ch’ina gruppa d’immigraziun adina renovada, quella da linguatg spagnol, n’emprendia betg pli l’englais, quel cement enfin uss incontestà da la naziun la pli ferma dal mund. Da Mexico e da las Antillas culan vers nord flums permanents d’umans che siemian d’ina vita nova en il pajais da las vistas senza cunfins. Plaun a plaun s’integreschan els en la societad da la superpussanza. Ils ins, u lur uffants, emblidan il spagnol in pau a la giada; lur derivanza ves’ins be pli vid lur num. Ma l’assimilaziun na va betg uschè tgunsch en regiuns nua ch’i dat gia blers «latinos» che restan en contact cun la patria da pli baud, t. a. grazia a radio e televisiun. Ils pajais federativs dal sid (Florida, Texas, Arizona, California euv.) quintan proporziuns relevantas da populaziun da linguatg spagnol, discurrì en 20% da las famiglias texanas e 18% da las californianas, tschantscha da passa 30 milliuns carstgauns en ils Stadis unids (SU, 270 milliuns olmas). Ella è la suletta verva neolatina che progredescha; ins calculescha ch’ella vegnia discurrida da 350 milliuns umans, en blers cas dentant sco segunda tschantscha. Las Naziuns unidas (NU) han be sis linguas da lavur, t. a. duas neolatinas; ina è il spagnol, il linguatg da Mexico, pajais da 90 milliuns olmas limitrof dals SU e che vul sa colliar pli stretgamain cun ses grond vischin «gringo». Tgi sa sche quest na sto ina giada renconuscher en tutta furma la tschantscha da sia «curt interna» («backyard») era sin ses agen sulom, a nord dal Río Grande e dal Chanal da Florida? 

Da Chile a Mexico 
Il spagnol è la lingua uffiziala da deschdotg pajais americans, da Chile e l’Argentina (15 e 36 milliuns olmas) enfin a Cuba (11 milliuns) e Mexico. En plis da lezzas terras vivan tschantschas pli veglias ch’ils conquistadurs castilians udivan gia là en il 16avel tschientaner; varsaquants stadis las renconuschan, per exempel il Paraguai areguard il guaranì, la Bolivia ed il Peru areguard il chetschua e l’aimarà. Dentant resta il spagnol il linguatg da l’elita, la cultura e l’administraziun. La Brasilia (165 milliuns olmas), da tschantscha portugaisa, introducescha plaun a plaun il spagnol sco emprim linguatg ester en las scolas. En las Antillas ollandaisas e sin l’insla d’Aruba (en total 200 000 olmas) discurr’ins papiamento, ina maschaida d’ollandais e spagnol. 

En l’Africa 
En l’Africa perencunter perda il spagnol terrain a favur d’autras duas linguas da lavur da las NU. El è bain il linguatg matern ed uffizial sin las Inslas canarias (1,6 milliuns olmas), regiun da Spagna geograficamain africana. Ma a pauca distanza para la suveranitad da Maroc da sa francar en l’anteriura Sahara spagnola, da tschantscha araba, uschia ch’il franzos vegn a remplazzar adina dapli ses frar neolatin per la communicaziun da lez territori cun l'occident. Lezza verva galloromana progredescha er en Guinea equatoriala (430 000 olmas), da linguatg uffizial spagnol ma en contact stretg cun trais stadis francofons (Camerun, Congo e Gabun). A la Spagna appartegnan anc Ceuta e Melilla (ensemen 130 000 olmas), duas «plazas da soberanía» africanas visavi l’Andalusia, cun populaziun linguisticamain maschadada.

Musculs ferms, tscharvè flaivel 
La Spagna quinta var 40 milliuns olmas, main ch’il Mexico u la Columbia. Dentant è ella segir il pajais il pli impurtant da linguatg spagnol, e quai era grazia a sia commembranza en la Uniun europeica che ha stimulà sia economia. Passa in quart da la populaziun discurra in’autra tschantscha; dentant oblighescha la constituziun dal reginam mintga burgais expressivamain d’enconuscher il spagnol. Uffizials sin stgalim regiunal èn il basc, il catalan ed il «galego», idiom dal portugais duvrà en la Spagna dal nordvest enturn Santiago. En Spagna sa palentan pir endretg las varts suleglivas e sumbrivaunas da la cultura spagnola. Gist lez cumond constituziunal mussa sia tempra autoritara e sia pauca toleranza. Da la dimensiun mundiala dal spagnol, sco vehichel spiertal en indumbrabels centers e posts d’educaziun e perscrutaziun, resulta ina vasta producziun da cudeschs en ils blers roms dal savair. Ma la lectura da la pressa mussa in'activitad intellectuala mediocra, e quai 25 onns suenter la fin da la dictatura; ina gasetta spagnola na cuntanscha tuttavia betg il stgalim che nus enconuschain per englais, franzos, talian u tudestg. La cultura spagnola d’oz è sco in um cun musculs ferms e tscharvè flaivel. I dat segir buns auturs; Iso Camartin ha ludà «Yo, el Supremo», roman dal scriptur da Paraguai Augusto Roa Bastos ch’el ha legì en translaziun tudestga: «Ina descripziun grondiusa da l’America latina ed ina chapientscha commoventa da la fom da pussanza» (2). Ma è il Paraguai vairamain «latin» cun sia maioritad guaranida? La regenza socialista spagnola da Felipe González ha fixà sco festa naziunala il «Día de la Hispanidad», anniversari da l’emprima sbartgada, pia invasiun, da caravellas castilianas en l’America ils 12 d’october 1492; però il spiert «hispanic» na splendura dapli pervi da quai. Tge gidi pia da sa far da grond cun la cifra da 350 milliuns? 

Ina provocaziun massiva 
Pauc tscharvè ha mussà dacurt, deplorablamain, in Spagnol uschiglio bain scolà e fitg scort, numnadamain il retg. Ils 23 d’avrigl a l’Universitad d’Alcalá de Henares (Madrid), surdond in premi litterar, ha’l ditg en ses pled ina frasa ch’ins duai l’emprim citar e pir lur translatar: «Nunca fue la nuestra lengua de imposición, sino de encuentro; a nadie se le obligó nunca a hablar en castellano» («Mai, ins n’ha mai sfurzà si nossa verva, anzi, en ella han ins s’inscuntrà; ins n’ha mai obligà nagin a discurrer castilian [= spagnol, G. S.-C.]»). Il pled era vegnì pinà dal minister da cultura en la regenza d’ina partida, la populara (PP). Ins po s’imaginar la reacziun da la pressa, cunzunt la basca e la catalana, ad ina provocaziun uschè massiva. Ella n’ha betg be fatg endament ils «inscunters» pauc paschaivels dal 16avel tschientaner tranter la soldatesca castiliana ed ils pievels da Mexico e Peru che na l’avevan tuttina betg clamada, mabain er ils scumonds repetids da duvrar basc, catalan e «galego» en Spagna dapi il 18avel tschientaner, sco era las indumbrablas perditgas da tgi che sut la dictatura da Franco stueva sa zuppar per discurrer ses agen linguatg. A Wettingen/AG ha ina gruppa da Catalans scrit ina brev averta al retg: «Nus, maiestad, enconuschain bain las persecuziuns (…) che bleras administraziuns statalas han perpetrà encunter il linguatg catalan suenter 1714 (…). Oz manegiainsa ch’i basegnia in dialog avert e senza restricziun davart l’istorgia dals pievels da Spagna per promover l’armonia tranter els. Nus essan gia vegls ed avain patì, en nossa uffanza e giuventetgna, experientschas diras dal genocidi cultural encunter noss pievel (…) avant l’entschatta da la democrazia e da voss temp d’uffizi» (3). 1714 è stà l’onn da naschientscha da la Spagna unitara cun preponderanza castiliana. 

Il pievel basc respunda 
Ils auturs dal pled d’Alcalá de Henares han survegnì ina resposta clera ils 13 da matg, cur ch’il pievel da l’Euzcadi (2,1 milliuns olmas), la regiun basca en Spagna, ha elegì ses parlament. La PP e sia alliada provisorica en l'Euzcadi, la Partida socialista (PS), speravan da cuntanscher ensemen la maioritad absoluta e furmar la regenza basca. En lur program steva l’empermischun da franar la promoziun dal basc, il linguatg il pli vegl da l’Europa. Dentant faschevan ellas il quint senza l’ustier, pia il pievel. Lez ha dà a la PP e PS ensemen be tuttina blers sezs sco en il parlament anteriur. Gudagnà sezs (33 empè da 29) perencunter han las duas partidas moderadas bascas manadas da Juan José Ibarretxe, il president d’enfin ussa, il qual ha gia fatg bler per promover il linguatg. Uschia è’l rinforzà per far progredir l’Euzcadi en ina situaziun greva tranter dus naziunalissems, quel dals terrorists che mazzan e quel (spagnol) da la PP e PS che spretschan. La proclamaziun dal «Día de la Hispanidad» ha mussà, ed il pled d’Alcalá de Henares ha confirmà, ch’ins vegn anc a duvrar temp e perseveranza per cuntanscher ina vaira convivenza tranter il spagnol, linguatg mundial, e tschantschas pli veglias che vulan era viver. 
1) Samuel P. Huntington, The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order. Ediziun da giaglioffa. Londra (Touchstone Books, ISBN 0-684-81987-2) 1998, p. 205 
2) «Ihr Buch des Jahres», en: Schweizer Monatshefte, december 2000, 8006 Turitg (Vogelsangstraße 52, fax 01 363 70 05, posta electronica schweizermonatshefte@swissonline.ch) p. 70 
3) Text en il bulletin «Ginesta», nr. 21, zercladur 2001. Adressa: Casa Nostra de Baden-Wettingen, Postfach 42, 5430 Wettingen 1