«Stai si, defenda, Romontsch, tiu vegl lungatg…» 

(anr/pap) La situaziun dal rumantsch n’è atgnamain betg adattada per far stinchels. Ella è memia seriusa. Ma malgrà tut la dramatica ha Clà Riatsch, professer per litteratura taliana e rumantscha a Berna, mussà en moda persvadenta cun ses referat, salvà il venderdi passà en la «Klibühni» a Cuira, ch’ils Rumantschs n’han betg pers lur umor. El ha referì davart plurilinguitad e maschaida da linguatgs en la litteratura rumantscha, il tema ch’el ha tractà en sia abilitaziun per l’universitad da Berna. Il public quasi mo rumantsch ha pudì giudair passa in’ura l’eloquenza spiertusa, il temperament ed il schlantsch meridiunal enconuschent da Riatsch. Organisà quella sairada ha la Societad per la perscrutaziun da la cultura grischuna che ha era edì sia text d’abilitaziun. 

Dal Schraubenzieher al tirastruvas 
«L’avantatg dal lieu, en bun rumantsch il Heimvorteil, è bel e bun per in matsch da hockey. Per in referat, cunzunt sche quel tracta ina tematica scientifica en moda plitgunsch divertenta - quai che jau vi far qua- è quel però forsa d’in tschert dischavantatg.» Uschia ha Riatsch cumenzà ses referat per gist far il sigl «medias in res». «Sche la scienza discurra da la maschaida da linguatgs dovra ella noziuns sco interferenzas, transferenzas (emprests) u alternanzas, u pli modern code-switching. Interferenzas èn cruschadas da linguas; ellas pon esser plitgunsch casualas e na intenziunadas (p.ex. sch’in Rumantsch di «der Auto’). Sco transferenzas vegnan numnads pleds ch’èn vegnids importads en ina lingua ord divers motivs, p.ex. per enritgir in linguatg (sco tirastruvas per Schraubenzieher). E sco code-switching vegn titulà il midar d’in linguatg en l’auter sco p. ex. «Herr magister! Dörft’ich las clevs da la Turnhalla ha?’», ha Riatsch guidà ses public tras la terminologia scientifica. 

In rumantsch ester 
Il contact cun autras linguas, cunzunt cun il tudestg, è ina realitad indiscutabla dal Grischun rumantsch. En la litteratura rumantscha vegn quel fatg reflectà en diversas varietads. Riatsch ha mussà cun exempels da P. Baseli Carigiet e Paulin Nuotclà sco che la valur e l’influenza dal tudestg po vegnir messa en dubi en moda satirica u caricaturesca. Cun auters citats ha el però era mussà quant gronda che la tema da litterats rumantschs è, ch’il tudestg strocla simplamain a chantun nossa «chara lingua da la mamma». Uschia scriva Jon Nuotclà en sia raquint «Üna malatia rantaivla» ch’il biadi da Michel vul ir en butia e di perquai a ses tat «fa il bain e metta il «schrubaziar» aint il «verczügcasta’». Ed il pover Michel ha stuì constatar, che «la tschantscha discurrüda a Paterlonas nu d’eira plü sia lingua.» Per Riatsch mussa il citat da Jon Nuotclà in fenomen enconuschent, che la germanisaziun dal rumantsch s’augmenta da generaziun a generaziun. 
Da l’autra vart han las stentas da la Rumantschia però era sensibilisà il pievel rumantsch da duvrar uschè savens sco pussaivel mo pleds rumantschs. Ha il bab d’Oscar Peer, ch’era chau-staziun a Lavin, anc laschà partir il tren cun «Zug ab», ha quai ozendi segir num «Il tren è partì». Ma quellas stentas per salvar il rumantsch, uschia Riatsch vinavant, hajan cumenzà pir vers la mesadad dal 18avel tschientaner. Avant n’hajan ils Rumantschs betg u strusch cumbattì cunter la germanisaziun da lur territori. «Quel cumbat è ina consequenza da la romantica cun ses interess profund per tut quai che ha da far cun il (u in) pievel: ses linguatg, sia litteratura, sias paraulas, chanzuns popularas, sgnoccas euv.», ha el punctuà. 

«Joli langage, ce romanche» 
Per ils ins èn contacts cun autras linguas in privel che sto vegnir cumbattì, sch’el na vul manar directamain ad ina bastardisaziun dal rumantsch. Per ils auters èn pleds dad autras linguas però in enritgiment, in element cun il qual els pon giugar. Cla Biert per exempel dovra en ses raquint erotic «La runa» in dialog rumantsch-franzos e mussa tranter auter cun quai ch’il rumantsch po esser ina clav (interessanta) per autras linguas. Grazia a la conversaziun rumantsch-franzosa che funcziuna malgrà enormas malchapientschas vegn mussà al pur rumantsch il gieu erotic, il gieu da l’amur, entant che la pianista franzosa em-prenda in zichel da quel «joli langage, ce romanche». Per Riatsch è quel text però era (e plitgunsch) ina lecziun franzosa per la/il lecturA rumantschA ch’ina lecziun da rumantsch per la pianista franzosa. 

Gida il tudestg il rumantsch? 
Germanissems ed autras transferenzas en il rumantsch datti pulit savens. Quai mussa la part «lexicologia» dals indexs dal Dicziunari rumantsch grischun (DRG). L’interessant è – quai scriva Riatsch en si’abilitaziun – ch’ina part da quels germanissems vegnia simplamain acceptada sco atgnadad dal rumantsch entant che auters germanissems vegnian cumbattids sin vita e mort. 
E plinavant citescha Riatsch ord ina lavur da Bernard Cathomas, l’anteriur secretari general da la Lia rumantscha (LR), che metta en dumonda la valur destructiva dal tudestg. Cathomas scriva: «Paradox è, ch’il meglier ch’in Rumantsch sappia il tudestg svizzer e plitgunsch ch’el saja pront da cultivar e mantegnair ses rumantsch.» Damai nagina sperdita da l’identitad u da l’olma rumantscha pervi dal tudestg. È quai la realitad u mo optimissem opportunistic?