Sfegliond in’agenda 2000
Patratgs davart l’Europa e sias festas

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

Bleras interpresas fan in regal da Nadal u Bumaun a lur collavuraturs. Uschè ha l’autur da questas lingias survegnì ina bella agenda 2000 da maisa u da scrivania, e quai sco collavuratur liber da "La Quotidiana". In cordial grazia fitg! Paucs regals pon ins duvrar uschè savens sco in’agenda; en lezza registresch’ins termins, viadis, anniversaris euv. L’agenda ha dentant ina segunda funcziun. Ses editur l’enritgescha cun quellas infurmaziuns ch’el giuditgescha relevantas per il mintgadi dal public. Tgi sa tge conclusiuns ch’in istoricher da l’onn 2200 tira d’ina agenda 2000 chattada lura sin palantschin? Oz en mintga cas pon ins emprender insatge da lez carnet. 

Da Svezia a l’Irlanda 
Là stat ina glista ordvart instructiva da festas legalas e religiusas en ventg stadis d’Europa. Varsaquantas stimuleschan a patratgs persunals. Enturn il solstizi enconuscha il nord da Svezia e Finlanda il sulegl da mesanotg. Forsa per-quai celebreschan omadus stadis ils 24 da zercladur sco "Di da mesa stad". La vigilgia, dal 2000 in venderdi, è festa en Luxemburg, numnadamain sco anniversari dal gronduca, pia ina fin d’emna prolungada per lez pajais. Anc in di avant, ils 22, croda Sontgilcrest, festivà tenor l’agenda en Austria, Pologna e Portugal, sco er en parts da Germania e Svizra. Ils Ollandais han be ina festa naziunala, lur "Di da la regina" (30 d’avrigl). Quai mussa l’enragischament e la popularitad dals Oranjes, quella famiglia oriunda da Nassau en Renania che dominescha la vita politica dals Pajais bass dapi passa quattertschient onns ed occupa lur tron dapi 1815. L’agenda ometta in segund "di da la regina" en avrigl, numnadamain quel dals Danais, ils 16, per ina autra dinastia da derivanza tudestga. En la glista chatt’ins puspè ils Oranjes en l’Irlanda dal nord, tar la commemoraziun da la battaglia da la Boyne (12 da fanadur), gudagnada 1690 da Guglielm d’Oranje (1650-1702), retg d’Engalterra e Scozia dapi 1688, sin ses sir ed antecessur catolic Giatgen II (1633-1701). La maioritad protestanta fa festa ils 12 da fanadur e la minoritad ils 17 da mars, di da Son Patricius (ca. 390-ca. 461) en tut l’Irlanda. L’Engalterra festivescha da Son Gieri (23 d’avrigl) e la Scozia da sontg Andreia (30 da november); cumbinond la crusch da Gieri (+) e quella d’Andreia (X) han ins stgaffì l’Union Jack, la bandiera britannica. 

Da l’Ungaria al Mexico 
Las trais celebraziuns naziunalas da l’Ungaria han lieu ils 15 da mars (revoluziun da 1848 cunter l’Austria da Metternich), ils 20 d’avust (Son Stiafen, retg d’Ungaria 997-1038) ed ils 23 d’october (insurrecziun da 1956 cunter il communissem). Il Portugal commemorescha schizunt quatter schabetgs da ses passà, numnadamain la mort da Luís de Camões (1524-1580), il Dante portugais (10 da zercladur), la restauraziun da l’independenza 1640 (chalan da december) suenter ina dominaziun castiliana da sessanta onns, la proclamaziun da la republica 1910 (5 d’october) e la revoluziun da 1974 (25 d’avrigl). Autras festas da stadis europeics paran pli dubiusas. La spagnola, ils 12 d’october, commemorescha l’uscheditg "descubrimiento", pia l’emprima sbartgada d’ina flotta castiliana en America 1492. Quai n’è betg stà ina scuverta per propi. Gia en il temp medieval avevan ils Vichings cuntanschì lez continent. Ses vers scuvriders, avant millennis, èn dentant stads quels Asiats da l’Orient extrem polar che han traversà il Chanal da Bering e sa derasads enfin a la Terra dal fieu, pia ils babuns dals Inuits* ed Amerindians d’oz. La Castiglia ha sfurzà si catolicissem e linguatg spagnol sin donn e cust da las culturas indigenas. La naschientscha da deschdotg stadis hispanics n’ha betg midà essenzialmain la dependenza dals pievels autoctons. Quai han ins vesì tar las discussiuns dal "quinto centenario" 1992 e l’exposiziun da Sevilla; l’insurrecziun permanenta da Chiapas en Mexico mussa che la dumonda resta actuala. 
Commemoraziuns curiusas 
Belgia e Frantscha commemoreschan anc adina l’armistizi dals 11 da november 1918. Tgi sa pertge? La fin da l’emprima guerra mundiala ha manà a patgs malgists ch’umiliavan ils pajais victorisads e cuntegnevan il scherm d’in segund conflict. Anc pli curius è il "Di da la liberaziun" (8 da matg) en Frantscha. Ils 8 da matg 1945 han ils alliads dal vest e la Germania finì las ostilitads cun in armistizi, però tut l’intschess da Frantscha, danor quatter ports atlantics, era liberà gia enturn Bumaun. Sin il chalender da paraid per 1999 edì da la Posta franzosa steva tar lez di "victoria". Questa indicaziun maina en errur, cunquai che la Frantscha da 1945 n’ha vairamain victorisà nagin; la lavur han fatg tschels. Ha’la pia midà il num da la commemoraziun? Questa en mintga cas è ordvart impertinenta en el cas da Russia, nua ch’ils 9 da matg vala sco "Di da la victoria", la victoria che ha lubì a Stalin e ses cumplizis da suttametter milliuns umans al communissem. La culminaziun stat tar ils 7 da november, "Anniversari da la gronda revoluziun d’october", q. v. d. da quel putsch da 1917 che ha mess ad ir setanta onns da terrur cun milliuns unfrendas. Tge schess ins sche la Germania festivass ils 30 da schaner la "Machtergreifung" da 1933 entras Hitler? Ins enclegia pertge ch’ils Russ embalsameschan anc adina la bara da Vladimir Iljitsch Lenin (1870-1924) empè da la sepulir. 

Nua chala l’Europa? 
L’agenda 2000 dat autras infurmaziuns instructivas. Ella enumerescha nums uffizials, prefixs telefonics e siglas internaziunalas da 23 stadis. Tar "Slovensko SK" ston ins engiavinar. È quai la Slovenia (2 milliuns olmas)? Igl è la Slovachia (5.4 milliuns), nua che la giuventetgna da cuminanzas etnicas europeicas organisescha sia scuntrada da Pasca 2001 ("La Quotidiana" dals 24 da november 1999). L’agenda reproducescha anc las tariffas da la Posta tudestga (PT). Per il traffic entaifer la Germania applitgesch’la pretschs spezials als cudeschs; tals pon ins spedir per almain DM 0.80 (strusch setanta raps) da Kiel enfin a Minca (750 km en lingia d’aria). Per l’ester datti ina tariffa aifer l’Europa; sia valaivladad vegn circumscritta cun detagls che pon parair memia minuzius: "Tuts pajais d’Europa e (...) Bielorussia, Estonia, Georgia, Lettonia, Lituania, Moldavia, Ucraina (...)". Che la Georgia, tuttina commembra dal Cussegl d’Europa, va-lia per la PT sco part da lez continent, quai n’è segir betg evident; il cas da tschels stadis perencunter duess esser cler. Da l’autra vart ston ins admirar la generusadad da la PT ch’extenda expressamain l’applicaziun da sia tariffa europeica enfin a las Antillas franzosas e l’Orient extrem russ. 

E las celebraziuns muslimas? 
En lezza agenda uschè nizzaivla, sco en las bleras ch’ins chatta en stizun, manca in’infurmaziun che nus vegnin a basegnar adina dapli en il decenni vegnint. 1996 a Bravuogn ha preditgant Giuseppe La Torre (Buond) suttamess in rapport entitulà "La presenza musulmana in Svizra", cun translaziun tudestga, a la sinoda da la Baselgia evangelica refurmada grischuna. Quella preschientscha muslima è creschida en ils davos onns, er en nossas valladas, pervi dals fugitivs bosniacs e cosovars. Tge savainsa da lur festas? Il carnet dal teolog bergiagliot infurmescha curtamain davart las duas principalas, la gronda u "da l’unfrenda", en regurdientscha d’Abraham, e la pitschna u "da la gigina", a la fin dal "ramadan", in dals dudesch mais da l’onn lunar muslim (pp. 38-39). Tgi che vul enconuscher la relevanza sociala ed emoziunala da lezzas celebraziuns duai be pronunziar il pled tirc "bairam" ("festa") davant in muslim balcanic. Lur datas duessan pia en l’avegnir star en las agendas destinadas per l’Europa centrala; quai auzass anc la valita da tals carnets sco guaffens da convivenza per il mintgadi. 
*Ils indigens da las regiuns polaras da l’America dal nord.