Ina revista dals Pajais bass
L’egliada d’in mund spiertal ignorà

Da Guiu Sobiela-Caanitz

En ils davos onns d’ina vita deditgada al rumantsch scheva savens il romanist da Sent Jon Pult (1911–1991): «Rumantsch grischun dat forza ed uniun». Auters pievels èn ids ina via sumeglianta. In bel exempel da linguatg cuminaivel malgrà tuts cunfins ans dattan ils Flams en Belgia (6 milliuns) ed ils burgais dals Pajais bass (passa 14 milliuns). Quests vegnan il pli savens numnads ollandais. Quai n’è dentant betg endretg, cunquai che l’Ollanda è be ina part pitschna dals Pajais bass; lez reginam cumpiglia dudesch provinzas, numnadamain l’Ollanda dal nord, l’Ollanda dal sid cun Amsterdam e Rotterdam, la Frisia cun in linguatg spezial, ed autras nov.

In linguatg per ventg milliuns umans
In segund sbagl pertutga il num dal linguatg cuminaivel. En la tschantscha da mintga di schainsa «l’ollandais» u «il flam», tut tenor sch’i sa tracta dals Pajais bass u da Belgia. Lezza disa premetta però ch’i dettia là dus linguatgs differents; quai na constat simplamain betg. Per ils passa 20 milliuns olmas vala dapi decennis in standard cuminaivel numnà «Algemeen beschaafd Nederlands» (ABN); «beschaafd» vul dir «furmà, cultivà». Il pled «Nederlands» na disturba betg ils Flams; era lur pajais aveva num pli baud «ils Pajais bass». Co pudess ins numnar lez linguatg per rumantsch? Tgi che legia vegn envidà d’exprimer ina proposta. Suandantamain vegn duvrada la scursanida OF per «ollandais-flam» – plitost che FO che pudess manar en èr il public tujetschin …

In Ollandais vesa ils Tessinais
1980 han ils Pajais bass e la Belgia stabilì entras patg la «Nederlandse Taalunie» (Uniun linguistica ollandaisa-flama, ULOF) per «stimular e finanziar projects en las domenas dal linguatg cuminaivel e da sia litteratura, instrucziun e cultura, aifer e dadora l’intschess linguistic». Trais giadas l’onn publitgescha l’ULOF la revista «Taalschrift», edida en Ollanda dal sid*, cun contribuziuns variadas davart linguatg e cultura. L’emprim numer da 1999 merita l’attenziun speziala dal public svizzer, cunzunt pervi da ses emprim artitgel (pp. 3–8) entitulà «Babilon en las Alps». L’autur, Paul Luttikhuis, collavuratur dal «Handelsblad» ollandais, demussa famigliaritad cun la Svizra. Be duas omissiuns vegnan a contristar tgi che legia: Luttikhuis na para da savair ch’i dat ina gasetta quotidiana rumantscha e valladas grischunas da linguatg talian. El punctuescha «la tendenza dals Svizzers da tschantscha taliana, ed anc dapli quella dals Rumantschs, da s’adattar a lur interlocutur» (p. 7). Dals Tessinais scriva’l ch’els «sa sentan strusch periclitads da l’affluenza alemana creschenta che resulta da l’avertura dal tunnel dal Gottard (…). Els profitan da la politica federala a favur dal talian. Il franzos vegn instruì gia en las emprimas classas primaras tessinaisas; tiers vegn il tudestg sin in stgalim pli aut» (p. 6). L’autur rapporta manidlamain davart la situaziun dal rumantsch, il rumantsch grischun e la revisiun da l’artitgel constituziunal da linguatgs (1996). 

Duas cuminanzas, ina sper l’autra
La part principala dal rapport tracta las relaziuns tranter Alemans e Romands. Luttikhuis raquinta d’ina giuvna giurassiana ch’era per ir a star per in temp en l’Argovia. «Ses amis manegiavan il pli savens ch’ella battia. Atgnamain sa cartev’la sezza era narra (…). Ella tegneva ils Alemans per lungurus, arrogants e senza umor. Ella als prendeva fitg en mal ch’els avevan impedì l’adesiun da Svizra al Spazi economic europeic entras il referendum da 1992» (p. 3). L’autur punctuescha anc: «Ils Alemans dovran lur dialect cun fanatissem («fanatiek») (…). Lez cumplitgescha la communicaziun cun Svizzers d’autra tschantscha; quests sa sentan frustrads percurschend ch’il tudestg da scrittira ch’els han emprendì a scola als gidia strusch en la part tudestga da lur agen pajais » (p. 6). Luttikhuis resguarda s’enclegia era l’autra vart. El rapporta d’in giuven da l’Argovia ch’è ì a star a Losanna; quai al scuivan ils vischins. La realitad l’ha però dischillusiunà. «Ins manegia ch’ils Romands hajan orizonts vasts ed il cor avert; quai constat be sch’ins sa discurrer franzos cun els. Il tudestg gida strusch a Losanna» (p. 3). «Fitg paucas scolas provan vairamain d’instruir en dus linguatgs (…). La citad bilingua da Bienna ha scolas franzosas e scolas tudestgas; las duas cuminanzas na vivan ensemen, mabain ina sper l’autra. (…) La Conferenza svizra dals directurs d’educaziun sa dumonda sch’ins na duess instruir l’englais neutral sco segund linguatg en tuttas scolas, empè d’in’autra lingua naziunala » (p. 8). L’autur concluda dentant cun optimissem: «Igl è evident ch’ils Svizzers tegnan la quadrilinguitad per in tratg specific essenzial da lur pajais» (p. 8). 

Il linguatg vegn emprendì er utrò
Auters artitgels da «Taalschrift 1999/1» sa fatschentan cun l’instrucziun per OF en l’exteriur. Students englais da quest linguatg planschan ch’els survegnian ina resposta per englais en ils Pajais bass a lur dumondas d’infurmaziuns en la tschantscha naziunala. Il professer d’OF a l’Universitad da Liverpool als cusseglia pia da reagir cun questa sgnocca: «Jau manegiava che tuts Ollandais discurrian ollandais; na discurris era vus betg lez linguatg?» (p. 9). La revista publitgescha plinavant in diari da viadi en l’Indonesia (pp. 22–26) da Koen Jaspaert, secretari general da l’Ulof. Quest pajais da blers pievels e linguatgs è vairamain vegnì stgaffì dals Pajais bass che possedevan lezzas inslas enfin 1949. Suenter tschuncanta onns paran ils Indonesians da duvrar anc adina il linguatg da l’anteriura pussanza coloniala. L’autur: «Tar mintga etappa dal viadi crescha in mai il sentiment ch’i naschia qua en Indonesia ina sort moviment per l’OF. Docents e students èn stimulads da l’entusiassem e da la cardientscha en l’avegnir da lez linguatg (…). Ses possess para in trumf impurtant sin la fiera da lavur» (p. 25). 

Co scriver ils nums dals esters?
La slavista Nicoline van der Sijs deditgescha in artitgel pli tecnic ad in problem fitg actual, numnadamain la transcripziun da nums da requirents d’asil (pp. 27–31). L’autura planscha ch’ins discrimineschia insumma linguatgs sco albanais, croat, rumen, tirc etc. sch’ins na transferescha tut lur bustabs, sco ch’ins fa gia per «ã» e «õ» portugais, «ñ» spagnol, «ø» danais e norvegiais ed auters pli. Perencunter recumond’la da transcriver foneticamain ils pleds scrits en in auter alfabet; il medem Russ ha num Tsjechov per OF, Chekhov per englais, Tchekhov per franzos e Tschechow per tudestg (per rumantsch fiss quai Tschekhov). Van der Sijs concluda: «Pia, lavur datti avunda». Gist quai patratg’ins percurschend la ritgezza ed ils vasts orizonts d’in mund spiertal ch’ins prenda memia pauc serius en l’Europa centrala. 

*Adressa: Lange Voorhout 19, Postbus 10595, NL-2501 HN ‘s Gravenhage. Telefax 0031 070 365 98 18. Posta electronica: secr@ntu.nl