Benedetg Fontana, l’erox da la battaglia da la Chalavaina, in figl da la terra rumantscha 

Da Claudio Willi

La mort eroica da Benedetg Fontana è stada la fin dal 19avel tschientaner il punct da cristallisaziun dals sentiments patriotics. Il pli ferm sa manifestescha quai en la poesia e chanzun rumantscha. La poesia dad Alfons Tuor (1871–1904) «Udis il clom en la vallada…» exprima quest patriotissem cura che Fontana sa fa via tras las retschas dals inimis ed encurascha ses umens cun il clom da battaglia: «Plitost la mort che sclaveria, ei la parola dils Grischuns….». Il pli stretg contact cun l’erox da la Chalavaina han ils Rumantschs. Quai mussa er il gieu al liber da Gion Not Spegnas ch’è vegnì represchentà pliras giadas cun success al pe dal chastè da Fontana. Fontana haja sfratgà cun ses bratsch ferm las chadainas da la sclavaria, hai num en quest toc. 

«Il bratsch digl migler tranter noss unfants ô rot la vanagloria digls pussants» 
La battaglia da la Chalavaina dal 1499 è stada ina etappa decisiva per la furmaziun da noss stadi, malgrà che l’idealisaziun da l’erox en il 19avel tschientaner e la preschentaziun da Fontana sco erox naziunal na para oz betg pli confurma al temp ed è chapaivla mo dal puntg da vista da lez temp. Plinavant na vulan battaglias e guerras betg pli ir a prà cun noss temp e vegnan pli gugent emblidadas. En il passà ha il pievel savens glorifitgà l’istorgia, idealisà las istorgias d’eroxs. Quai na dastga dentant betg esser in motiv da simplamain emblidar oz ils eveniments istorics. 
Benedetg Fontana, «l’erox naziunal grischun», ha vivì, cumbattì ed è crudà en la battaglia. Quai al differenziescha gia fermamain da las autras figuras da la galaria dals eroxs patriotics – sco Tell e Winkelried – ch’èn stads bler pli conuschents ch’el, ma che n’han en realitad mai vivì. In fatg che n’ha dentant strusch midà insatge vi da lur istorgia gloriusa. 
Benedetg Fontana appartegneva sco ministerial episcopal a la fin dal 15avel tschientaner a l’elita dal pajais. Parentà cun las pli pussantas famiglias dals Salis u Plantas, è Benedetg Fontana, oriund da Salouf, daventà chastellan dal chastè da Riom ed ha giugà ina rolla impurtanta en l’istorgia da la Lia da la Chadé. La mamma da Fontana era ina Lombris da la Val Lumnezia. Il Fontana istoric è documentà. El ha sigillà ils 22 da schaner 1499, avant la guerra svabaisa, ina brev dal champ en Engiadina, en la quala el ha dumandà sustegn ed agid, perquai ch’igl aveva puspè dà sur Bumaun in conflict tranter ils Tirolais ed ils Grischuns. L’entschatta da matg, cura che la guerra svabaisa ha cuntanschì sia fasa decisiva al cunfin sid dal Grischun, era Fontana ils 18 da matg sin il champ. Duas brevs scrittas a Cuira portan ses sigil cun la vopna da gilgias. Els na veglian betg spetgar pli ditg, betg spetgar fin che l’imperatur saja arrivà, els veglian partir, statti en la brev dal champ als da Cuira che targlinavan da vegnir en agid. Ma targlinar e spetgar quai n’era betg la tactica dals schuldads grischuns ed era betg da lur cumandants. 

Fraischgiamein mes mats! 
E cura ch’els han attatgà la fortezza da la Chalavaina è Fontana sa mess a la testa da ses mats: Tutgà da la balla, encurascha el ils ses clamond: «Fraischgiamein mes mats, cun mai ais par un huom da far, quai brichias guardad, u chia hoatz Grischuns e ligias u maa non plü!» Uschia descriva Durich Chiampel la mort eroica da Fontana ed il citat rumantsch en l’istorgia scritta per latin, auza la mort eroica da Fontana en ina sfera speziala, era sch’il citat para d’esser plitost ina creaziun da l’umanist studegià che dal cumandant sin il champ da battaglia. En las funtaunas e cronicas da pli baud ed era en quellas dad oz na vegn il num da Fontana strusch menziunà. Quai ha da far cun il fatg ch’ils umanists Simon Lemnius (1511–1550) e Durich Chiampel (1510–1582) al han vulì metter en la galaria dals eroxs sco in dals lur. Cunzunt Simon Lemnius ha lavurà en ses epos d’eroxs «Raeteis» sapientivamain cun figuras idealas. Sa basond fermamain sin exempels eroics da l’antica, ha el creà in maletg eroic da la mort da Fontana che ha pli tard chattà via en ils cudeschs d’istorgia. Ed el è vegnì descrit a moda adina pli exagerada, cun il gest da l’erox ch’è sin murir, che tegna enavos la beglia cun ses maun, sventulond la spada ed encuraschond ils ses cun in clom da battaglia ch’als maina a la victoria. 
Il maletg da l’erox naziunal han furmà principalmain ils umanists Lemnius e Chiampel. Ma quest maletg era da lez temp anc accessibel mo ad in pitschen tschertgel da scienziads. Las ovras latinas n’èn betg vegnidas popularas. Pir la stampa da cudeschs e la publicaziun en la lingua dal pievel han rendì las ovras er accessiblas a la populaziun. 
En l’ediziun da la Historia Raetica da Chiampel han ins puspè scuvert ils pleds oriunds rumantschs da Fontana. Autras versiuns, sco per exempel ils pleds da Winkelried che cumparan en plirs cudeschs da scola grischuns «Hajas quità da la dunna e dals uffants», èn prest svanids.
 
Fontana daventa erox naziunal 
Cun Conradin von Moor (1819–1886) avanza Fontana la finala ad in erox naziunal. Fontana mora uss sco «la perla dal pievel retic», Fontana è vegnì auzà sco exempel eroic sin in altar patriotic. In ideal ed exempel traglischant che surventscha ils temps privlus ed unescha la naziun, in veritabel erox naziunal. Dapi Conradin von Moor è Fontana l’erox naziunal che maina la patria a la victoria. Fontana è vegnì glorifitgà en las poesias, sia mort eroica è daventada il punct da cristallisaziun d’in temp eroic grischun. Dapli che l’istoriografia severa ha la poesia pudì animar e popularisar il maletg da l’erox. 
Il 19avel tschientaner ha reagì cun entusiassem sin il maletg da l’erox ed al ha glorifitgà a chaschun da festas naziunalas sin altars patriotics. Ils buccals da las festas federalas da tir purtavan il maletg da Fontana ed ils tiradurs grischuns vegnivan beneventads sco «figls da Fontana». 
A la festa da la Chalavaina a Cuira il 1899 ha la glorificaziun da Benedetg Fontana cuntanschì ses punct culminant. La gronda festa patriotica è restada en memoria als descendents. La chanzun «Heil Dir mein Schweizerland…» è daventada l’imni grischun e bain inqual l’avess vesì gugent sco imni svizzer. 
Il monument da la Chalavaina a Cuira: In chau energic, barbus, Fontana auza la spada cunter l’inimi, guarda enavos encuraschond ses camarats: Uschia stat el anc oz sin il monument a Cuira. Il monument è vegnì erigì il 1903, suenter la festa da la Chalavaina. Malgrà tut las auras e nauschas filistuccas, ha el survivì il temp senza gronds donns, schebain ch’ins ha gì da remplaz-zar la spada pervia da lumparias da mat-tatschs. En temps da dapli respect aveva pader Alexander Lozza schizunt scrit ina poesia davart questa spada. Ma n’ans vegn quest Fontana betg avant in pau conuschent? Sche l’erox grischun ans regorda a Guglielm Tell, n’è quai nagina casualitad. Il monument da Tell ad Altdorf ha creà il medem sculptur, numnadamain Richard Kissling, ch’aveva gudagnà cunter tschuncanta concurrents ed ha integrà il Tell grischun en questa galaria d’eroxs. Ed en Surmeir vegn gugent raquintà ch’el haja prendì indigens, Giachen Uffer e Gualtier Guetg sco models. 
Oz vegn Fontana onurà en sia regiun natala ed en la Val Müstair, nua che la regurdientscha da la battaglia da la Chalavaina è anc spezialmain ferma. Questas regiuns sa regordan er en l’onn da giubileum da Benedetg Fontana cun occurrenzas e teaters al liber che n’han dentant nagut pli da questa glorificaziun exagerada – ed èn tuttina u gist perquai fitg actualas. Ma ils temps èn sa midads. Avant tschient onns eran vegnidas millis persunas intgantadas a Cuira per commemorar la mort eroica da l’erox grischun e la battaglia da la Chalavaina. Oz festiveschan mo anc las singulas regiuns – ed ils tiradurs che mantegnan la memoria cun il tir da la Chalavaina. 

Figura d’integraziun e pionier da la quarta lingua 
1499 de facto, 1648 de jure – deliberaziun da l’imperi tudestg: Questas datas èn almain a partir dal 19avel e 20avel tschientaner terms impurtants da l’istorgia grischuna e svizra. Oz, cura ch’ins na vul gnanc pli sa regurdar uffizialmain dal 1648, n’èn questas datas strusch pli relevantas. Mintga generaziun ha sia atgna vista da l’istorgia: A la Landi, la legendara exposiziun naziunala a Turitg il 1939, pendeva il maletg da Fontana anc grond e bel vi da la paraid, sco segn da l’independenza e prontadad da sa defender, sco simbol cunter il vegl e 
nov imperi tudestg. Ina spezia da defensiun naziunala spiertala. L’Expo.01 na vegn percunter strusch ad exponer figuras d’eroxs. 
E tuttina, senza la victoria militara a la Chalavaina avess l’istorgia grischuna forsa stuì vegnir scritta autramain. En il nord eran ils confederads confruntads cun l’imperatur, en il sid-ost ils Grischuns. L’accord da la guerra svabaisa ha contribuì essenzialmain a l’integraziun dal chantun Grischun en la Svizra. 
Grazia a la festa da la Chalavaina na saja quai betg mo stà pussaivel dad unir las valladas uschè differentas dal Grischun. La festa da commemoraziun pumpusa dal 1899 haja er rinforzà la relaziun dal Grischun cun la confederaziun, han scrit da lez temp ils commentaders da la pressa naziunala davart la festa da la Chalavaina a Cuira. Ils Grischuns astgian uss sa quintar tranter ils «pli fidaivels e megliers confederads», perquai ch’ils «eveniments da guerra cuminaivels dal passà» hajan fatg dad in «Grischun in Svizzer». 
La figura da Fontana n’è betg mo daventada tras ses citat rumantsch in pionier da la quarta lingua, ella è era daventada la figura d’integraziun per l’avischinaziun dal Grischun a la Svizra. Sco Vus a la Chalavaina, avain nus cumbattì il nausch imperi a Morgarten e Sempach, perquai tutgain nus ensemen, sa clamava il messagi che colliava a moda emoziunala il Grischun cun la Svizra. Er per quai ha il chastellan da Riom laschà, cun blers auters, sia vita a la battaglia da la Chalavaina. 
Claudio Willi, substitut dal schefredactur dal Bündner Tagblatt, ha elavurà il tema battaglia da la Chalavaina e Benedetg Fontana en sia dissertaziun dal 1970.