Publicaziun commemorativa davart Chalavaina 1499–1999

(anr) 1999 èn 500 onns passads dapi la battaglia da Chalavaina. La dumonda co commemorar quai è sa tschantada. Ins ha ditg ponderà tge far ed è vegnì a la conclusiun dad arranschar occurrenzas be en ils lieus dals eveniments da 1499 per propi. Sco introducziun per l’onn giubilar è vegnì preschentà gievgia passada a Cuira il cudesch: «Libertad – antruras ed oz – scrittira commemorativa davart Chalavaina 1499–1999». La finamira n’è da betg repeter e glorifitgar ils fatgs istorics enconuschents, mabain dad explitgar en quest connex insaquants aspects da muntada restanta e directiva. 
L’idea per questa publicaziun deriva da Peter Metz, il fundatur da la Chasa editura Chalavaina a Cuira, che ha considerà la realisaziun da quell’ovra commemorativa sco in’obligaziun. Walter Lietha, il manader da questa editura, ha pudì beneventar in public interessà a la preschentaziun. La scrittira è vegnida sustegnida da la regenza, da la Banca chantunala grischuna e da las Ovras electricas d’Engiadina. 
La victoria dals Grischuns a Chalavaina è stada fitg impurtanta, schizunt premissa per pudair mantegnair la suveranitad dal stadi da las Trais Lias. Quai è vegnì accentuà da cuss. guv. Joachim Caluori. Avant 100 onns è ins sa regurdà da Chalavaina a Cuira cun in festival impressiunant. 1999 n’è uschia insatge betg pli inditgà. Per l’onn giubilar èn previsas diversas occurrenzas en las regiuns pertutgadas: Si Surmeir ed en Val Müstair. Segund cuss. guv. Caluori è la publicaziun commemorativa reussida en tuts resguards. Ella metta accents era en e per noss dis. 

Tge han ins propi vulì? 
Martin Bundi è stà responsabel per la concepziun e redacziun. El è vegnì sustegnì d’in team da collavuraturs fitg cumpetents (Mercedes Blaas, Claudio Caratsch, Florian Hitz, Georg Jäger, Silvio Margadant e Werner Meyer). El ha circumscrit fatgs e finamiras. Ins n’ha vulì ni eroisar ni glorifitgar persunas u eveniments. Era han ins pudì sa basar sin la dissertaziun davart Benedetg Fontana da Claudio Willi. Igl è da constatar che blers han be enconuschientschas rudimentaras da l’entir connex istoric. Gist perquai èn ils maletgs istorics fixads fermamain. 
Resortids n’èn consequentamain betg pli sulet ils eveniments guerrils da 1499 a Chalavaina, mabain connexs bler pli vasts cun sa concentrar era sin las structuras ed il svilup general dal stadi da las Trais Lias. Era vegn dà invistas en la vita da mintga di dal 15. tschientaner e descrit l’entir ambient politic enturn 1500 cun resguardar las persunas impurtantas dad alura. Era l’optica dal Tirol è vegnida integrada en questa ovra. Bler da la mitologia en connex cul festival da 1899 ed anc decennis pli tard è vegnì interpretà autramain. 
Da l’ovra resorta dentant la clera conclusiun che senza la victoria a Chalavaina fissi stà a fin cun il stadi da las Trais Lias. Tant il Grischun sco la confederaziun na vulevan betg ina independenza absoluta dal reginavel tudestg, mabain han refusà decisamain novas obligaziuns – perquai èsi vegnì a la guerra – che avessan reducì lur libertads cuntanschidas. Sco quintessenza saja d’emprender da Chalavaina da schliar ils conflicts en pasch e qua tras evitar guerras. Quai valia era per oz. 
Il patrunadi da questa ediziun ha la Societad istorica dal Grischun surpiglià. Ses president, Silvio Färber, è fitg satisfatg da l’ovra realisada en connex cul giubileum da Chalavaina. La preschentaziun è vegnida enramada dal Quintet sursilvan (Remo Caminada, Marcel Cadalbert, Michel Derungs, Marcus Schmid e Gion Lechmann) tras musica dad Otto Barblan or dal Festival da Chalavaina 1899. 

Occurrenzas per Chalavaina 1999
Las occurrenzas en connex cun Chalavaina han lieu 1999 tuttas davent da Cuira, numnadamain en las regiuns pertutgadas. 
La davosa emna da zercladur è a Riom il gieu liber en collavuraziun cun gruppas da teater da l’Alvra e da Surmeir. 
Ils 10 da fanadur ha lieu a Riom la festa dal chastè. Là residiava Benedetg Fontana sco administratur da l’uvestg.
Ils 11 da fanadur è il di uffizial. A Riom vegn era arranschà il «Tir Benedetg Fontana». 
Dals 23–25 da fanadur datti a Savognin ina festa da trais dis sper il lai. Entant che las occurrenzas tradiziunalas èn a Riom, vul Savognin commemorar quests eveniments cun ses «Openair disco Benedetg Fontana» e «Notg da roc Benedetg Fontana» a moda pli moderna. 
Ils 22 da matg – quai di ha la guerra da Chalavaina gì lieu 1499 – vegn ì cun char e chaval sur il Pass dal Fuorn. 
Dumengia, ils 23 da matg è la festa commemorativa cun cortegi, servetsch divin ecumenic e divertiment. Ina emna pli tard datti en il rom sportiv ina staffetta suenter ils fastizs dals guerriers.
Ils 4 e 5 da zercladur vegn arranschà in tir giubilar a Sta. Maria. En la segunda mesadad da fanadur vegn dà en la curt da la Claustra da s. Jon a Müstair il teater «Chalavaina». 
Dals 8–11 da settember vegn organisà a Gluorn (Glurns) tras l’institut cultural dal Tirol dal sid e la societad grischuna per la perscrutaziun istorica in simposi per tematisar la vischinanza grischuna-tirolaisa fin en noss temp.