Ha il rumantsch anc in niz?

Gion Antoni Derungs 

En il temp da la globalisaziun e nua che tuts stuessan savair l’englais – tgi ha bain sut quai squitsch anc temp e gust da discurrer e s’occupar dal rumantsch? L’orientaziun vers il lontan e global e la mancanza da finanzas publicas pretenda ch’ins sa deditgeschia al nizzaivel e ch’ins sa distatgia dal nun nizzaivel – sco per exempel era dal rumantsch! – È quai in’optica valaivla? 
L’emprim avust è adattà sco di per far ponderaziuns davart la situaziun actuala da nossa Svizra. Temas dessi avunda, per part era brisants. Jau vi ma deditgar a la situaziun da la Rumantschia. Il rumantsch, dapi tschientaners cun il dies encunter la paraid, vegn confruntà oz cun novas smanatschas. L’englais, novs meds da communicaziun, la fiera mundiala, insumma tut quai che sa zuppa davos quest famus pled globalisaziun smatgan el adina dapli a chantun. Ses plaz daventa adina pli pitschen. Sia funcziun vegn reducida. El perda adina dapli en las domenas dal mintgadi e dal temp liber. Sia valita sco med da conversaziun e communicaziun smesa. El perda l’uschenumnà «senn» e daventa en il meglier cas folclora. 
Quai tuna fitg pessimistic, quai è vair. In saun realissem sa dentant che mesiras politicas pon bain garantir formalmain l’existenza. Dapli strusch. Sustegn finanzial persul na po era betg mantegnair in linguatg periclità. I basegna dapli. I dovra la clera voluntad dals pledaders da linguatgs minoritars da far frunt encunter la digren e la sperdita da valita pratica da lur linguatg. Sulettamain il niz pratic decida, la valita museala è sin il pli per il diever academic. I dovra dentant era la voluntad dals linguatgs maioritars da far il pass da la declamaziun festiva a la pratica che vul almain chapir il linguatg dal vischin. Pia da la quadrilinguitad declamada a la chapientscha passiva. 
In enorm pass! Senza dubi. Quel dovra ina tenuta che va davent dal in sper l’auter al in cun l’auter en noss stadi svizzer. Convivenza e na “spervivenza”. I dovra era blera chapientscha e voluntad, ma era l’abilitad da realisar ch’il dialect tudestg svizzer n’è en sasez era betg in linguatg mundial. I duvrass ina midada da l’optica envers l’ester. In linguatg ester na sto betg per tut pretsch esser insatge stentus, cumplitgà u accessibel mo cun grondas stentas. Partend dal linguatg dal vischin, linguatg da contact, linguatg da gieu e linguatg da punt, duess l’access a l’uschenumnà linguatg ester esser pli simpel – forsa schizunt captivant. Empè d’emprender il linguatg ester discurrin nus en l’avegnir da l’acquist dal linguatg da contact dal vischin. Quai è in’autra optica. 
I dovra l’avertura vers quai che n’è betg il mes, l’avertadad per tut quai che succeda enturn mai. Insatge uschia sto cumenzar baud, sin il pli tard en scola. La scola è abla da prestar qua buns servetschs – da bajegiar punts. Quel e quella che bajegia punts duai dentant patratgar vid il sequent: la pli bella punt n’ha nagin avegnir, sche la lavur vid il fundament ed ils pilasters vegn manchentada. Cun ils linguatgs èsi era uschia. Per nus Rumantschas e Rumantschs è il rumantsch fundament e pilaster. Mo cun la tgira da quels èn nossas punts nizzaivlas. Sche nus faschain quai, è il niz considerabel. 
Il chantun Grischun fa buns pass en quella direcziun. La fin settember vegn votà davart la lescha da scola media e la lescha da la scol’auta pedagogica. Il linguatg tempriv en scola primara è en la fasa da realisaziun, la discussiun pervia da l’englais ha gia tschiffà ina gronda part da nossa populaziun. Tut quellas discussiuns, mesiras e stentas han da far cun l’avertura envers il vischin. Jau sun da l’opiniun ch’i sa tracta l’emprim dal vischin manaivel e pir pli tard dal vischin lontan. 
Quell’avertura – che vul era dir distatgament da cumportaments ed acquists appreziads – chaschuna era novas dumondas che tangheschan la convivenza tranter las linguas en Svizra. Jau sun da l’opiniun che la politica da linguatg sto sa deditgar a questa tematica.