Rumantschs ch’èn creschids si en la Bassa e «turnan» – in fenomen?
In pèr exempels che cuntradian ad ina pretensiun fallada 

(anr) «Ahba, nus na discurrin betg rumantsch cun noss uffants, pli tard emblidan els tuttina tut.» Uschia tuni savens tar geniturs rumantschs ordaifer la Rumantschia. Che quai na constat betg, mussa in fenomen ch’ins pudess forsa numnar «repatriaziun». 
Prest en mintga vischnanca rumantscha datti persunas ch’èn creschidas si en famiglias rumantschas en la Bassa (ubain a Cuira u regiuns d’auters linguatgs). Cunquai che questas persunas han savì da pitschen ensi rumantsch, han ellas fatg tgunsch da vegnir a star en valladas rumantschas. Ed uss na remartgeschan ins gnanca che quests «repatriads» n’èn betg «propi indigens», els discurran numnadamain la quarta lingua senza il minim accent. 

Il plevon da Trun 
Marcus Flury è creschì si a Sargans e dapi anno 77 ès el plevon a Trun. Da pitschen han el e ses fragliuns, els eran tschintg buobs, tschantschà rumantsch a chasa cun ils geniturs. Cura ch’els sajan lura ids a scola, vegniva discurrì plitost tudestg en famiglia. Mo sin il plaz da scola, sch’el e ses frar stuevan avair endament insatge ch’ils auters na duvravan betg savair, sa survivan els dal «linguatg clandestin», uschia raquinta il plevon Flury oz. El enconuschia pia da pitschen ensi la differenza tranter «tschiel e tgil» (sursilvan) u possia pronunziar il «gl», quai che blers n’èn oz betg pli abels da far. Ils geniturs avevan ina buna tenuta envers il rumantsch. Il fatg ch’il bab da sur Flury ha fundà l’Uniun rumantscha da Sargans demussa quai. Ils emprims onns a Trun haja el anc patratgà per tudestg. Uss saja quai sa midà totalmain: «Sch’jau vegna en furia da discurrer durant radunanzas (tudestgas), stos jau dar adatg ch’i na sa schluita betg viaden il rumantsch.» Blers pleds franzos e latins na haja el sco gimnasiast betg stuì emprender pervi da la sumeglia cun il rumantsch. Ina tala experientscha po ver promovì la motivaziun da Marcus Flury sco giuvenil da mantegnair il rumantsch. 

Ortulana e pura a Ftan 
Natalia Lehner-Schwitter è creschida si a Claustra. Sia mamma era ina Jaura (da la Val Müstair) il bab vegniva da Flums ed ha emprendì rumantsch. Oz stat dunna Lehner a Ftan e fa cun ses um la ortulana e la pura. Enfin che sia sora veglia è ida a scoletta a Claustra vegniva discurrì be rumantsch en famiglia, pli tard pli e pli bler tudestg. Mintg’enviern steva dentant la «nona» da la Val Müstair per tschintg mais tar els. «Lezza era fitg consequenta e pledava be rumantsch», raquinta Lehner. Cura ch’ella è sa decidida d’emprender da mussadra da scoletta ha ella pensà: «Sch’jau n’emprend betg uss da scriver e leger rumantsch, lura mai.» Uschia è ella sa messa cun sia mumma davos ils cudeschs ed ha emprendì da scriver ladin. Oz scriva Natalia Lehner perfin istorgias per il «simsalabim» en il Radio rumantsch ni crimis per l’emissiun d’uffants da la dumengia. In interessant detagl: La sora veglia da Natalia, che ha da pitschna atgnamain udì il pli ditg rumantsch en famiglia, na ristga oz strusch pli da discurrer il linguatg matern, quinta Natalia Lehner. La sora giuvna perencunter discurra senza retegnientschas e scriva als dus uffants da Natalia brevs rumantschas. Damai che la «sora pitschna» stat dapi quatter onns en l’Italia sa maschaida inqual pled talian en il rumantsch. 

«Turnada» si da l’Italia a Zernez 
Ursina Caflisch Könz è creschida si en Sicilia, sco gia ses bab. La mamma era da Ftan. La stad vegniva la famiglia mintgamai en l’Engiadina – sco las randulinas. Las vacanzas da stad èn alura stadas la funtauna principala per emprender il rumantsch. Oz è Ursina Caflisch maridada e abitescha a Zernez. Sco ses um Jon Andrea Könz raquinta, saveva sia dunna Ursina bain rumantsch. Ma ella saja sa meglierada pli e pli fitg, quai era entras sia lavur sco ergoterapeuta cun uffants pitschens. 
Il schef da la Televisiun rumantscha 
Peter Egloff è creschì si en la Bassa ed è daventà avant in pèr onns chau da la Televisiun rumantscha. Sia mumma vegniva da Bubretsch/Surrein ed ha adina discurrì rumantsch cun ses figl, sch’il bab n’era betg preschent. Lez chapivi dentant rumantsch. Els gievan bler en vacanzas si Bubretsch e là aveva el in stretg contact cun ils vischins, raquinta Egloff. A la glieud plascheva il fatg che quai buob pitschen da Turitg tschantschava rumantsch. Oz di Egloff era: «Quai (il savair rumantsch) ha avert a mai in tut auter mund.» E pia è la motivaziun dal «mattet da Turitg» creschida. 

Lucerna–Marmorera «return» 
Fadrì Dora è naschì a Lucerna. Els eran sis fragliuns en famiglia. Fadrì, il pli giuven, è uss, suenter sia pensiun, vegnì a star a Marmorera, il lieu d’origin da ses geniturs. Els hajan adina gì ina stretga relaziun cun quest vitg e passentavan las vacanzas anc en il vitg da Marmorera vegl, ch’è uss sfundrà en il lai artifizial. La mamma aveva adina discurrì rumantsch cun ils uffants. Damai ch’ella è morta cura che Fadrì Dora veva pir indesch onns ha el pudì profitar il pli pauc dal linguatg da la mamma, ed el di: «Mes fragliuns vegls discurran meglier rumantsch ch’jau.» Ma tuttina èsi gist el ch’è «turnà». Sia dunna, ina Bernaisa, ed ils blers da ses uffants han fatg curs da rumantsch. El sez ha er anc ina giada frestgentà si sia savida en in curs. Fadrì Dora è plinavant optimistic quai che pertutga l’avegnir da sia famiglia a Marmorera. Duas da sias figlias han il domicil a Marmorera. Uschia na sa serra il rudè betg mo per el sez, mabain dat forsa era cuntinuitad a la descendenza.