«Regulaziun e tgira»

En il chantun Grischun ha la chatsch'auta cumenzà ils 9 da settember. Ed en il Grischun n'è la chatscha betg pli be ina chatscha da trofeas, mabain ina chatscha planisada, ina chatscha da regulaziun.

L’inspecturat da chatscha ha manà ils davos onns la chatscha en il chantun Grischun sin binari che sa numna planisaziun. Il 1977 cun l’introducziun da la regulaziun dals capricorns ha questa pratica cumenzà, uss è ella arrivada ad in punct nua che perfin ansiels-chavriel duain vegnir sajettads dals chatschaders.

Sajettar chavrielins?
Per blers chatschaders na datti nagut auter che da scurlattar il chau davart talas decisiuns. Ils davos onns n'è betg be vegnì scumandà da sajettar il taur tschierv da curuna, il juvel da noss guauds, na, igl è vegnì prescrit da sajettar la chaura-chamutsch avant ch'in buc, animà da sajettar chauras-chavriel, dà liber ils giattels-muntanella ed uss vegn en ina fasa d'emprova er anc fatg chatscha sin ansiels-chavriel. Ma envers quest davos project rimna ussa la Uniun grischuna da chatscha e protecziun da la natira suttascripziuns. Dr. Peider Ratti, l'inspectur da chatscha dal chantun Grischun, manegia ch'i manchia la chapientscha a questas gruppas. Ma pertge fan ins insumma ina planisaziun da chatscha, tge finamira ha la regulaziun da selvaschina?

Chatscha uschè natirala sco pussaivel
Sche dr. Peider Ratti discurra da memia pauca chapientscha manegia el cun quai ch'ins stoppia vesair l'entira planisaziun da chatscha en in'unitad, e betg prender en egl be las singulas selvaschina. Ina regulaziun da selvaschina ha la finamira d'avair in effectiv saun da selvaschina en ils guauds grischuns, e cun saun è manegià tenor dr. Ratti in bun dumber da selvaschinas, in dumber ch'ils differents territoris pon supportar. Medemamain duai la chatscha esser uschè natirala sco pussaivel. Tar ina regulaziun natirala, pia senza influenza dal carstgaun, èn oravant tut ils animals flaivels pertutgads dals animals da rapina - pia gist blers ansiels-chavriel - ils ferms survivan e pon uschia furmar in effectiv saun. Cun chatschar be las selvaschina cun la gronda corna u ils bain nutrids, è la chatscha pia gist il cuntrari che natirala. Uschia han ins cumenzà a planisar la chatscha, per ch'era las selvaschinas flaivlas vegnian chatschadas. Las selvaschinas flaivlas na vegnan numnadamain betg da furmar in bun e saun effectiv d'animals. Quai saja era in problem psicologic, pertge sch'i vegn sajettà «be taurs e buc, è il dumber da vatgas e chauras cun animals giuvens memia gronds ed i dat grondas muntaneras, ed uschia n'è I'effectiv betg repartì bain», di dr. Peider Ratti. Las statisticas manadas da l'inspecturat da chatscha - i vegn dumbrà las selvaschinas uschè bain sco pussaivel e fatg las calculaziuns latiers - dattan perditga ch'ins è sin la via correcta, pertge malgrà las grondas chatschas dals davos onns n'è l'effectiv betg sa sminuì, e la repartiziun da selvaschinas masculinas e femininas è daventada meglra.

«L'impurtant è in effectiv saun»
«Charn e corna pon bain esser in motiv per ir a chatscha, l’impurtant è dentant in effectiv adattà als lungs envierns», descriva dr. Peider Ratti la chatscha da regulaziun, ed agiunta: «Regulaziun è tgira!». Il chatschader fa en quest senn la lavur dals animals da rapina che eran pli baud responsabels per la regulaziun, ma che n'èn deplorablamain betg pli en ils guauds grischuns. Ma quant ditg anc? I vegn ditg che en il proxim futur savessan els turnar. E alura? Esi alura a la fin cun la chatscha grischuna? «Quels animals da rapina fissan bain ina concurrenza, ma er en autras cuntradas nua che quests animals vivan, exista ina chatscha», di dr. Peider Ratti, ed uschia astgan ils chatschaders grischuns sa legrar vinavant sin lur chatscha, ina chatscha da tgira, era sche blers na vesan gnanc quest aspect.