Il girun returna

Protecziun da la natira pretensiusa. Dapi ch'il project da repopular las Alps cun il girun/iI tschess barbet è sa concretisà, è vegnì sveglià cun exposiziuns e campagnas d'infurmaziun in grond interess per il sforz da repatriar iI pli grond ed in dals pli interessants represchentants da la fauna ornitologica indigena.

Il gypaetus barbatus, ina da las quatter spezias da girun/tschess barbet conuschentas en l’Europa, era derasà en vastas parts da noss continent fin en la mesadad dal davos tschientaner. Divers facturs han contribuì a sia extirpaziun quasi cumpletta.

Ein ausgewachsener Lämmergeier konnte mit seinen unheimlichen Krallen ohne weiteres eine Gemse schnappen und mit ihr wie nichts durch die Luft davonsausen. Manchmal holte er sogar ein Alpenkalb direkt von der Sommerweide und manchmal auch ein Kind.
Wenn zum Beispiel die Kinder eines etwas abgelegenen Bauernhofes in den Bergen etwa zu weit vom Haus auf der Alpweide spielten, konnte es ohne weiteres passieren, dass plötzlich ein Lärmgeier herabgerauscht kam, und zwar von so unglaublich hoch oben, dass man ihn vorher gar nicht hatte sehen können. (G. Späth, Stilles Gelände am See.)

Quest rapport ironisant da las istorgias che circulavan evochescha in dals motivs: ina tema smesiraivla da la populaziun muntagnarda ch’ha gì sco consequenza premias da chatscha era per il girun. Il fatg ch’in girun creschì paisa tranter 5 e 7 kg e po purtar sin il pli 2.5 kg metta dentant evidentamain en dubi raquints da quest gener. La gronda reducziun da muvel pitschen e da la selvaschina durant l’ultim tschientaner è in auter factur ch’ha influenzà la sort dal grond griffun. Pli rar ch’el daventava e pli prezius ch’el vegniva: chatschaders e collectaders l’han persequità perquai che martgadants d’utschels pajavan pretschs enorms per sia pel u per exemplars vivs. L’appel da l’Uffizi forestal federal a la regenza grischuna dal 1887 da tuttina proteger il Lämmergeier, diesen grössten und stolzesten Vogel des Hochgebirges, è vegnì memia tard: dal 1885 han ils giruns selvadis cuà la davosa giada en la vischinanza da Vrin. En las Alps occidentalas è il davos girun vegnì sajettà il 1913 en la Val d’Aosta.

Colonisar las Alps
Gia dapi ils onns ventg existan plans per ina repopulaziun. Ma pir en ils onns settanta è sa furmada ina gruppaziun da WWF ed Uniun internaziunala per la protecziun da la natira cun in project concret: Per betg disturbar las pitschnas colonias anc existentas vegniva en dumonda be da lavurar cun utschels tratgs en chabgias, ma pir dapi l’entschatta dals onns 70 èsi gartegià regularmain d’als far cuar. Be grazia a la collavuraziun da passa 20 ierts zoologics en tut l’Europa è quai insumma stà pussaivel da schlargiar la basa d’allevament per evitar donns d’incest e da trair si il medem mument mintg’onn avunda giuvens destinads a la vita en libertad. Dapi il 1980 han ins alura tschertgà lieus adattads per confruntar ils giruns cun la vita selvadia. La tscherna è vegnida fatga uschia che l’entira chadaina da las Alps pudess cun il temp vegnir conquistada e ch’ils giruns pudessan contactar er lur cumpogns da la populaziun oriunda en Corsica. Ils quatter lieus tschernids, dad ost vers vest il Rauris (A), l’Engiadina bassa (CH), l’Auta Savoia (F) e l’Argentera/Mercantour (J/F), garanteschan in spazi vast avunda e vivonda per tut onn.
Ils biologs han decis da metter ora giruns giuvens che na san anc sgular e che sa laschan furmar dal nov ambient. Dapi il 1986 sgolan els en las Alps. Mintg’onn vegnan mess ora en ils lieus tschernids 2-3 giuvens en ina sfessa da grip adattada, vegnan pavlads enfin ch’els cumenzan a sgular e cun il temp a chattar sezs lur vivonda.

Acrobats da sgol en grischun
L’onn passà ha er il Parc naziunal svizzer survegnì ses emprims giruns: Moischè, Margunet e Settschient èn entant sa vivids en bain, han fatg sgols era pli lungs en las Alps svizras ed enfin en la Brenta (regiun Trento), nua ch’els han gì contact cun auters giruns. Questa stad èn tuts trais returnads per tscherts temps en vischinanza da la Val dal Stabelchod per inscuntrar là las duas femellas giuvnas messas ora, Ivraina e Jo.
Dapi la vin avust na vegnan era ellas betg pli pavladas. Igl è da spetgar ch’ellas cumenzan a sgular pli lunsch, uschia ch’ellas pon vegnir vesidas ils proxims mais en tut il territori da las Alps svizras.
L'observaziun dals giruns è fitg impurtanta. Perquai èn tut ils griffuns mess ora segnads: vi da las pennas sblatgidas individualmain sa laschan eIs differenziar da mintga bun/a observatur/a. Ils manaders da project èn fitg interessads da tut las novitads che reguardan lur project: Tut las indicaziuns davart data e lieu d'observaziun, dal cumportament da l'utschè, moda da sgular, transport da material, pavel, inscunter cun auters animals, marcaziun ed auter pli èn da communitgar sche pussaivel ad ina da las adressas inditgadas.

In project gartegià
Las premissas ch'i reussescha da repopular las Alps cun quest griffun fascinant èn bunas. Ils giruns selvadis stattan bain, sa sviluppan tenor las aspectativas, tuts han survivì e chattan pavel
avunda. La tema che I'igiena champestras surtut en Svizra saja memia rigurusa è sa mussada sco survalitada: en bleras regiuns in pau giud via restan cadavers avunda per nutrir ils giruns.
Inscunters cun la civilisaziun, surtut en l’aria, n’èn anc betg vegnids observads blers, l’Aero-Club svizzer ha en mintga cas ina tenuta positiva envers quest nov concurrent ed ils commembers èn incitads da nun al disturbar. Las prestaziuns da sgol dal girun cun sia ladezza da 2.7 meters èn en mintga cas d’admirar: gia las bestgas giuvnas han mussà loopings enavos e vieutas sur la spatla.
Cun quai ch’ils giruns cuntanschan dentant pir cun 5-7 onns la madirezza, èsi anc da spetgar enfin ch’els èn vegls avunda per cumenzar a cuar. E pir cura che questa finamira è cuntanschida, pon ins dir ch’il project saja gartegià.