La claustra Son Jon a Müstair

Son Jon è ina claustra da benedictinas (avant l’emprima mesadad dal 12avel tschientaner in convent da benedictins) situà en la vischnanca da Müstair. L’implant claustral monumental, erigì il davos quart dal 8avel tschientaner tenor il model francon occidental, è vegnì ubain fundà directamain da Carl il Grond ubain constituì dals uvestgs da Cuira en il spiert carolingic ed en il rom dal moviment religius ch’ha manà en il 8avel tschientaner era a la fundaziun dals convents pli pitschens da Cazas, Mistail, Faveras e Mustér. La claustra da Müstair, erigida sco residenza da l’uvestg e sco basa da l’Imperi per controllar ils pass tranter l’Italia e la Baviera, è daventà l’onn 881, tras barat, ina claustra privata da l’uvestgieu da Cuira. Sco convent da mungias cumpara ella per l’emprima giada il 1163, suenter la refurma tras l’uvestg Adelgott.

En la claustra Son Jon sa chatta er il pli vegl text rumantsch sin territori Grischun: la Perditga da Müstair. A la fin dal 14avel tschientaner ha la claustra da Müstair publitgà ina rimnada da divers dretgs che pertutgan er il pievel. Per che lez chapeschia il cuntegn, è ina part – la perditga d’ina persuna en furma originala – vegnida scritta per rumantsch. La Perditga da Müstair tutga tar ils trais emprims texts rumantschs scrits; ils dus ulteriurs èn l’Emprova da plima da Würzburg e la Versiun interlineara da Nossadunnaun. Quai èn ils sulets texts rumantschs mantegnids che dateschan d’avant l’onn 1500.

A l’intern da la claustra Son Jon a Müstair (Foto: Andreas Faessler / CC BY-SA 3.0)

Il Vnuost

Il num rumantsch ‹Vnuost›, il num talian ‹Venosta› ed il num tudestg ‹Vinschgau› van enavos sin il pievel retic dals Venosts. Quests Venosts èn vegnids romanisads durant il domini dals Romans (a partir da l’onn 15 a.Cr.). Or dal latin discurrì è sa sviluppada la lingua rumantscha/ladina.

En la part sura dal Vnuost han ins quasi discurrì exclusivamain rumantsch fin il 17avel tschientaner. Uschia furmava la lingua rumantscha la suletta lingua admessa avant dretgira a Gluorn/Glurns en il 14avel e 15avel tschientaner. Durant la refurmaziun, ch’è dentant be stada da curta durada en il Tirol, han ins medemamain duvrà il rumantsch. Il pli ditg è il rumantsch sa mantegnì en ils vitgs situads il pli sisum la vallada. Taufers en la part taliana da la Val Müstair ha pir midà dal rumantsch al tudestg a l’entschatta dal 19avel tschientaner. A Müstair da la vart svizra dal cunfin vegn anc oz discurrì rumantsch. Malgrà ch’il Vnuost ed il Tirol dal Sid appartegnan gia dapi il 1919 a l’Italia, discurran oz radund 97% dals abitants dal Vnuost tudestg e mo 3% talian sco lingua materna.

Part superiura dal Vnuost cun Mals, Glurns e Schluderns, sguard vers sidost (Foto: Flyout / CC BY-SA 3.0)

Germanisaziun e scumond dal rumantsch en il Vnuost: in trist chapitel da l’istorgia tirolaisa

La part sura dal Vnuost è in dals territoris oriundamain rumantschs/ladins ch’ha midà sco ultim la lingua. Il Vnuost n’ha betg fatg voluntarmain quest pass; i sa tracta d’ina assimilaziun sfurzada. En ils cudeschs d’istorgia dal Tirol vegn quest fatg savens ignorà. L’istoriografia tirolaisa sa concentrescha per regla sin la descripziun da la derasaziun e dal svilup dal tudestg dals Bajuvars. Era ils cudeschs d’istorgia ils pli moderns n’èn betg sa distanziads da questa tenuta.

Sco gia menziunà era il rumantsch durant il 14avel e 15avel tschientaner la suletta lingua duvrada per la dretgira a Gluorn a la sortida da la Val Müstair. Quai mussa cleramain che la populaziun era da quel temp surtut da lingua rumantscha. Fin a quel temp aveva il Vnuost fitg bler contact social, cultural ed economic cun la Val Müstair e cun l’Engiadina. Blers fastizs istorics e culturals mussan quai anc oz. Ultra da quai appartegnevan il Vnuost ed era la citad da Meraun a l’uvestgieu da Cuira.

Enturn l’onn 1600 era la posiziun dal rumantsch en il Vnuost anc pulit solida, sumegliant sco oz il ladin en las Dolomitas. Fin ca. l’onn 1620 è la claustra da Mariamunt/Marienberg ida per paders chaputschins da la Val Müstair per far la pregia (catolica) per rumantsch en il Vnuost (in segn che la populaziun era anc adina surtut rumantscha).

In istoricher scriva l’onn 1898: «Das Matschertal (bei Mals) war im 17. Jahrhundert gleichfalls noch romanisch, selbst ein Jahrhundert später war im oberen Vinschgau das Romanische noch sehr gebräuchlich. Es ist bereits angeführt worden, dass Taufers im Münstertal erst vor ungefähr 70 Jahren zum Gebrauch der deutschen Sprache überging, während im benachbarten (schweizerischen) Münster heute noch ladinisch geredet wird. Ebenso sollen in Stilfs am Fusse des Wormser Joches zu Anfang des 19. Jahrhunderts noch Leute gewesen sein, welche des Ladinischen kundig waren.» (Wilhelm Rohmeder: Das deutsche Volkstum und die deutsche Schule in Südtirol. Wien 1898)

«Taufers ward erst nach 1750 von der romaunschen Sprache geräumt», stat scrit en in cudesch d’istorgia. L’expressiun «räumen» n’è qua betg deplazzada: La lingua rumantscha è vegnida eliminada en il vair senn dal pled.

Per radunanzas è vegnì prescrit da duvrar sulettamain il tudestg, il diever da la lingua rumantscha è vegnì scumandà. Igl è perfin vegnì scumandà d’engaschar famegls e fantschellas rumantschs e betg il davos han ins scumandà ils usits rumantschs. Igl era scumandà da maridar in Rumantsch ni ina Rumantscha. L’iniziant da quests scumonds è stà Mathias Lang, l’avat da la claustra da Mariamunt ch’era enconuschent per ses fanatissem. Motiv u stgisa per questa germanisaziun era la refurmaziun: Ins aveva tema che la lingua rumantscha importia ideas da la refurmaziun en il Tirol catolic (l’Engiadina e la Val Müstair èn gea per gronda part refurmads).

Uschia è la part sura dal Vnuost vegnida germanisada. Malgrà mesiras drasticas e metodas brutalas, èsi stà fitg stentus d’extirpar il rumantsch en il Vnuost. Anc ils onns 1820 vivevan – tenor ils linguists – anc intgins Rumantschs en la part sura dal Vnuost. Perditga da l’anteriur territori rumantsch dattan anc oz bleras expressiuns dialectalas ch’èn sa mantegnidas en il tudestg dal Vnuost sco er blers nums da vitgs e prads.

La claustra da Mariamunt/Marienberg (Foto: Mattana / CC BY-SA 3.0)

Sperdita dal territori rumantsch

En consequenza da l’immigraziun dals Bajuvars ed Alemans nà dal nord e dals Langobards nà dal sid, ma er da pievels slavs da l’ost, è il territori rumantsch sa reducì pli e pli (el tanscheva ina giada dal Pass dal Gottard e dal Lai da Constanza fin a la Mar Adriatica) ed è scrudà en pliras inslas linguisticas ch’èn oz separadas ina da l’autra. Ca. l’onn 600 conquistan ils Bajuvars la citad da Bulsaun. Enturn l’onn 800 s.Cr. è la regiun enturn Bulsaun anc adina bilingua rumantsch-tudestga. Er en la Germania (Germania ed Austria dad oz) existiva anc ina populaziun rumantscha en la vischinanza da Regensburg, Salzburg e Minca.

Enturn l’onn 1000 era l’entir chantun Grischun anc rumantsch (u talian en las vals talianas). Fitg blers nums da vitgs e nums da prads mussan anc l’ierta rumantscha en territoris nua ch’ins discurra oz tudestg.

Enturn il 1200 discurrivan gia ⅔ da la populaziun dal Tirol dal Sid tudestg. Ils territoris nua ch’il rumantsch (ladin) è sa mantegnì il pli ditg èn Vilnöss, Kastelruth, Völs, Tiers, Auer, ma surtut er il Vnuost.

En il decurs da la migraziun dals pievels e la sperdita da territori è il territori rumantsch pia sa dividì en trais territoris separads ch’èn sa sviluppads vinavant independentamain: Il rumantsch dal Grischun, il Ladin da las Dolomitas ed il Friul. I sa tracta da differentas variantas da la medema lingua.

Situaziun actuala dal rumantsch, ladin e furlan (Charta: Sajoch / CC BY-SA 3.0)

Indicaziuns bibliograficas

Werner Carigiet. Il rumantsch tranter il Grischun e las Dolomitas. En: Rapport annual da la Scola chantunala grischuna 2008. Cuira 2009, p. 75-78. Fotografias: Vichipedia. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2014).