Introducziun

La perscrutaziun da la medischina populara en l’etnologia europeica sa basava enfin ils onns 1960 primarmain sin las furmas tradiziunalas da las ideas da malsogna, da meds da curar e da praticas en la medischina populara. Pir la lavur da Margarete Möckli-von Seggern, Arbeiter und Medizin[1], ha dà la vieuta en la perscrutaziun. Questa retschertga mussa numnadamain la tenuta dal lavurant d’industria a Turitg envers la medischina scientifica e la medischina populara. In grond merit ha era l’etnologa europeica Jutta Dornheim[2] ch’ha perscrutà ed analisà ils onns 1980 ils problems cun la malsogna ed ils pazients e las pazientas da cancer.

La medischina en general, ses progress tecnic, la paramedischina cun ses misteris e tut quai ch’ha da far cun sanadad e malsogna paran d’avair sveglià l’interess da l’uman. L’enorm progress tecnic da la medischina da scola dat da pensar a blera glieud. Quai demussan era las massadas cudeschs ed artitgels[3] davart questa tematica che cumparan – er anc ozendi – sin la fiera. Er en ils meds da massa è quai ina da las tematicas preferidas.

Mes interess persunal per la medischina, en spezial per la medischina en il ‹champ da tensiun› tranter la medischina da scola e la medischina alternativa, m’ha intimà da ma fatschentar cun questa tematica.[4]

La tscherna da la regiun che jau vuleva perscrutar era per mai evidenta gia da mia derivanza ennà: la vallada da Surses che tanscha da Cunter sur Salouf enfin Beiva. L’ultima vischnanca, Beiva, n’hai jau però betg resguardà, d’ina vart per motivs da distanza, da l’autra vart, la vart pli decisiva, causa che Beiva ha gia da vegl ennà vivì per sasez e na sa senta anc oz betg propi sco vischnanca ‹sursetra› (auter che politicamain!).

Metoda da proceder ed experientschas

Perscrutar en ina regiun enconuschenta porscha d’ina vart l’avantatg d’enconuscher la glieud, d’esser quasi ‹ina part da sia cuminanza› e da chattar uschia pli tgunsch l’access per far in raschieni. Da l’autra vart po però quest ‹esser enconuschent› era esser in impediment, surtut da lezzas uras che jau lavurava anc tar il Radio Rumantsch. Sche jau telefonava e purtava avant mes giavisch, era per il solit l’emprima reacziun: «Jau na vuless betg discurrer al radio.» Pir suenter avair declerà minuziusamain ch’i na sa tractia betg d’in’emissiun, mabain d’ina lavur da perscrutaziun, sa mussava la glieud prest adina pronta da collavurar. Ina dunna però che – sco jau aveva udì – s’occupava intensivamain da meds da curar natirals, m’ha respundì: «Nus faschain be per l’atgna famiglia. Quai n’è nagut per autra glieud.» Sco argumentaziun per betg survegnir gist da bell’entschatta in chanaster, scheva jau che jau ramassia recepts vegls da meds da curar. Quella pitschna ‹manzegna› m’ha savens avert la porta. Persuenter hai jau alura era magari gì da tadlar differentas ‹istorgias e quitads da famiglia›, uschia che mias intervistas cuzzavan da duas enfin tschintg uras, inqualgiadas schizunt en duas etappas, vul dir duas giadas in suentermezdi u ina saira.

En general hai jau pudì constatar che dunnas eran pli lev da motivar per in discurs che umens. Per pudair dar in maletg uschè ‹cumplet› sco pussaivel, hai jau tschernì persunas da differenta vegliadetgna or da differentas classas socialas (en tut 40 persunas).[5]

Sco metoda hai jau tschernì ‹l’intervista qualitativa› ch’è sa mussada sco fitg adattada per ina tala tematica vasta che pertutga fitg ferm la sfera privata dal/da la singulA. Sco fil cotschen hai jau duvrà in pitschen questiunari cun las singulas spartas che m’interessavan. Tut tenor l’interess da la persuna intervistada hai jau alura era mess autras prioritads en il discurs.

Sper il material da las intervistas e mias observaziuns hai jau natiralmain era fatg adiever da litteratura pertutgant la tematica sco tala,[6] ma era davart la regiun[7] per pudair cumplettar u insumma chapir tschertas explicaziuns ed ideas.

Ils suandants chapitels resumeschan curtamain ils resultats ils pli centrals da mia retschertga, fatga da l’october 1985 enfin il matg 1986.

Tenuta envers la medischina da scola

1. La malsogna

«La malsogna n’è betg be e savens era betg primarmain in process biologic-organic, mabain l’emprim ina giada in sentiment subjectiv ed in’interpretaziun ch’il pertutgà u la pertutgada e ses conturn fan. (…) la malsogna è era in process social ch’entschaiva cun interpretaziuns or da la tenuta dal mintgadi.»[8] Quest citad correspunda dal tuttafatg a las respostas da mes/mias infurmantAs. Respostas currentas sin la dumonda «Tge è quai, malsogna?» èn:

«Malsogna è in sa sentir mal, malsaun èn ins, cura ch’in organ na funcziuna betg pli endretg u cura ch’ins ha dad ir en l’ospital.» Tenor mai demussan las formulaziuns curtas e nunprecisas che l’esser malsaun metta strusch en moviment emoziuns e grondas tensiuns. Ina malsagidaivladad totala u desperaziun n’hai jau pudì constatar tar nagin. La fidanza sin agid – sche era betg adina mo da vart da la medischina da scola – è fitg gronda. Per las baterladas dal mintgadi è la malsogna bain in tema fitg current e bainvegnì. L’emprima dumonda è fitg savens: «Tge ha el/ella?» – ma raschienis pli a funs davart questa tematica vegnan fatgs darar.

La diagnosa ‹cancer› fa tema e fa vegnir fitg malsegir, damai ch’i vegn immediat fatg l’associaziun cun la mort – ina trista e sgarschaivla mort – e quai malgrà tut las stentas ch’èn vegnidas fatgas per detabuisar il tema ‹cancer›.[9] La confruntaziun directa cun il malsaun, en spezial cun il malsaun da cancer, vegn perquai savens evitada.

L’idea che corp, olma e spiert furmian in’unitad, vegn menziunada da la gronda part da mia glieud. Il stadi psichic dal/da la pazientA influenzeschia il process da guariziun e la constituziun psichica dal/da la singulA saja d’immensa muntada cura ch’ins vegnia confruntà cun microbas.

Quella, sco era l’inculpaziun summarica da «stress», «impestaziun da l’ambient», «modas da viver d’ozendi» – tge che quai saja era – sco culpants probabels per malsognas da tut gener demussan tenor mai era in pau, tge influenza ch’ils meds da massa han sin las tenutas da la glieud.

2. Progress en la medischina da scola

Il progress en general ed en spezial il progress en la medischina da scola vegn adina puspè crititgà. Accidents d’ovras atomaras, manipulaziuns da gens, l’impestaziun da l’aria, la destrucziun da la rasada d’ozon etc., tut quai fa ponderar la glieud. I para d’exister ina tscherta tema, malsegirtad e per part era nunchapientscha envers il progress, ses excess e sias consequenzas. Quant s’occupan mes/mias infurmantAs da questa problematica? Tge pensan els/ellas da quai?

Mes/mias infurmantAs valiteschan en general il progress en la medischina sco fatg positiv, però existan era tscherts dubis. En quel connex vegnan numnads excess sco «experiments cun animals», «manipulaziun da gens», «popPAs da la retorta», «adiever d’apparaturas medicinalas per prolungar la vita» etc.

In da mes infurmants manegia schizunt: «Il progress è era la culpa ch’il medi n’ha betg peda da sa fatschentar pli a funs cun la psica dal pazient.» Explicaziuns pli precisas ed extendidas pertutgant quest tema na vegnan dentant betg fatgas.

Ils/las amiAs da la natira s’engaschan per in scumond total da far experiments cun animals – ils meds da massa rapportan regularmain da quai e la perscrutaziun vegn era attatgada fermamain en quel grà.

La generaziun pli veglia (passa 65 onns) e per part era la generaziun d’amez (30–65 onns) valiteschan il progress en la medischina per in fatg ordvart positiv, quai surtut perquai che la medischina moderna ha savì scungirar bleras malsognas. En quel senn numna ina dunna (1922) l’invenziun dal penicillin (ella ha a ses temp pers ses bab pervi d’ina tissientada da sang). Per in auter infurmant (1925) è la virolaziun cunter la paralisa infantila ina bun’invenziun ed in’infurmanta ch’è vegnida operada d’in tumor manegia ch’il tomograf-computer fetschia gronds servetschs a l’umanitad. Cun quel possian ins vairamain guardar en il dadens da l’uman, quai che pussibiliteschia d’enconuscher bleras malsognas ad uras e gidia uschia a las pudair guarir.

La generaziun pli giuvna (15–30) metta en dumonda il progress e la perscrutaziun sco ch’ella vegn pratitgada ozendi, però demussa ella pauc interess persuenter.

L’adiever da terms tecnics sco manipulaziun da gens, tomograf-computer etc. fa en sasez surstar, ma mussa era che surtut il/la malsaunA s’interessescha per fatgs medicinals. Il vocabulari vegn spezialisà uschè spert ch’il/la singulA vegn sezZA malsaunA u vegn confruntà(-ada) cun inA talA.

Instituziuns medicinalas

3. La cassa da malsauns

La cassa da malsauns duess servir qua sco exempel per instituziuns medicinalas. Co vegnan giuditgadas las prestaziuns da quella? Quant ferm è l’interess per la medischina sociala? Datti in connex tranter opiniuns e gruppa da vegliadetgna, gruppa sociala?

Las opiniuns davart las prestaziuns da la cassa da malsauns sa differenzieschan fitg ina da l’autra. Ils ins las taxeschan per suffizientas, ils auters betg.

En quest connex èsi da trair en consideraziun che la gronda part dals/da las intervistadAs na sa betg discurrer or d’atgna experientscha – la suletta experientscha cun la cassa da malsauns è il pajament da la premia.

Glieud ch’è s’exprimida en moda negativa en connex cun las prestaziuns da la cassa da malsauns appartegna senz’excepziun a la generaziun giuvna. Duas dunnas che pensan plitost en il senn progressiv manegian per exempel che las cassas avessan da pajar dapli per la ‹guariziun dal spiert›, curs da meditaziun, terapias per autoexperientschas (experientschas da sasez) etc. Finanzialmain na sajan talas chaussas savens betg purtablas, ellas gidassian però era a reducir ils custs immens en il sectur da sanadad. Ozendi possian be ils privilegiads sa prestar talas terapias, perquai ch’ils/las terapeutAs sajan enorm charAs.

A basa da las respostas sa dat circa il sequent model da tenuta envers la cassa da malsauns:

Per la generaziun veglia (passa 65 onns) munta la cassa da malsauns in’instituziun sociala en il vair senn dal pled. Ina gronda part dad ella ha fatg tras la Segunda Guerra mundiala, ina part schizunt l’Emprima. Quella glieud ha sezza vivì e vesì las grondas miserias. BlerAs sa regordan fitg bain dals temps da la sgarschaivla tuberculosa e puntga (malcostas) che finivan savens cun la mort. Bleras famiglias perdevan chasa e sulom e crudavan en ils debits sch’in commember da famiglia vegniva grev malsaun. Savens clamav’ins il medi memia tard. Ils custs per lez eran era memia gronds e be ina pitschna part da la populaziun era insumma segirada. La cassa da malsauns, sco instituziun relativamain nova, ha preservà magari blera glieud da la ruina finanziala. Ozendi datti plitost paucs – en Surses be anc singuls – che n’èn betg commembers d’ina cassa da malsauns. Pli baud era quai il cuntrari. Uschia n’èsi betg da sa smirvegliar che quella generaziun sa senta bain e surtut segira en quel sistem – las prestaziuns da la cassa da malsauns n’èn numnadamain betg almosnas. Remartgas criticas èn perquai deplazzadas.

Mes/mias infurmantAs da la generaziun d’amez (30–65 onns) na crititgeschan era betg il sistem medicinal actual. Els/ellas èn stadAs directamain u indirectamain participadAs vi da la realisaziun da quest sistem medicinal. Els/ellas reguardan quel quasi sco lur ovra da la vita e n’han nagina chapientscha per critica.

Las explicaziuns dals/da las intervistadAs giuvnas pon vegnir interpretadas uschia: La giuventetgna è creschida si en quel sistem. Las cassas da malsauns n’èn betg ina novaziun per ella, ella vesa dentant las mancanzas da nossa legislaziun sociala e giavischa dapli sustegniment da vart da las cassas per metodas da curar integralas e per la medischina preventiva.

Automedicaziun

4. Meds da curar chemics

Tenor calculaziuns da la Pharma Information[10] ha mintga Svizzer(-zra) dà ora l’onn 1991 482.-- frs. per medicaments, pli ch’il traidubel da l’onn 1970 (143.-- frs./chau). Las venditas totalas da medicaments muntan per il 1991 a 3,2 milliardas frs. (il 1970: 897 milliuns frs.). I sto esser che medicaments èn ina chaussa ordvart impurtanta per il/la Svizzer(-zra), pertge che cun excepziun da la Germania na datti betg in sulet pajais sin quest mund, nua ch’i vegn dà ora dapli per medicaments.[11]

In studi represchentativ tar 1800 Svizzers e Svizras ha mussà che la gronda part da la glieud ha pauc’idea da fatgs da la medischina.[12] Las infurmaziuns sin ils prospects dals medicaments èn savens formuladas en in linguatg pauc chapibel per il laic. Ma era per la glieud dal fatg vegn la fiera da medicaments pli e pli nunsurvesaivla. ConsumentAs sco mediAs sa chattan en quel reguard en il stgir. L’industria farmaceutica n’è betg pauc la culpa da quest svilup. «Savens vegnan products sin fiera e lur pussaivladads d’adiever vegnan ludadas grondamain, senza però avair perscrutà conscienziusamain ils effects negativs probabels.»[13]

Co statti cun la vendita da products farmaceutics en Surses? Quant grond è l’interess per meds chemics? Co argumentesch’ins l’adiever da quels?

En general ha la glieud grondas resalvas envers meds chemics, ma tuttina è la gronda part dals/da las infurmantAs da l’avis da prender tals meds chemics sch’ins ha grondas dolurs. Dubis fundamentals che tals medicaments pudessan avair effects negativs vegnan en quels muments stgatschads. Ma era ‹cumadaivladad› po surmanar al consum da preparats chemics.

Tablettas encunter il mal che na dovran nagin recept para mintginA d’avair en chasa en Surses. Uschia vegnan per exempel numnads: ‹Treupel›, ‹Togal›, ‹Alcacil› ed ‹Aspirin›. Quests quatter meds da curar universals èn gia dapi decennis sin la fiera.

Schebain che pli u main tutTAs mes/mias infurmantAs s’engaschan – almain verbalmain – per meds natirals, dovran els/ellas quests quatter medicaments senza dubis. Quels èn «enconuschents gia da vegl ennà ed èn sa cumprovads», e perquai valitescha il laic quels meds per «betg uschè chemics», entant che chemia munta per blerAs «tissi».

5. Meds curativs natirals

L’uman enconuscha gia dapi millis e millis onns la vigur e l’effect da las plantas medicinalas. «La tschertga da nutriment, il regl da mitigiar la dolur ha gia intimà l’uman preistoric da tschertgar e far adiever da las ervas en ses conturn.»[14] Il progress en la medischina da scola, surtut en il 19avel e 20avel tschientaner, ha purtà dapli segirtad a l’uman. Bleras malsognas ch’eran pli baud incurablas èn qua tras svanidas. Pli baud era la glieud, surtut ora sin la champagna, sfurzada da gidar sasezza. Il provediment medicinal era main spess, la miseria metteva en funcziun la fantasia da la glieud. La veglia savida dal pievel davart la medischina ‹populara› vegniva tradida da generaziun tar generaziun.

Pli baud era quai la paupra glieud che s’occupava sfurzadamain da la medischina ‹populara›, ozendi schess jau plitost ils/las intellectualAs u ils/las nunconformistAs.

Mia ipotesa da lavur ch’ils/las Surseters(-tras), sco pievel rural-alpin, hajan ina relaziun pli stretga cun la natira e fetschian qua tras era plitost adiever da las ervas medicinalas che glieud da la citad, n’è betg sa verifitgada.

Sco conclusiun dals dus chapitels ‹meds chemics› e ‹meds curativs natirals› less jau resumar il suandant:

Independentamain da la gruppa sociala u da la vegliadetgna pon ins observar ina tendenza generala a favur da meds da curar natirals u almain il sustegn verbal persuenter.

La glieud che jau hai intervistà ha strusch ina relaziun pli stretga tar la natira che la glieud da la citad.

La tenuta da mes/mias infurmantAs envers meds da curar chemics u natirals è main dependenta da la situaziun geografica – la regiun rural-alpina – che plitost dals meds da massa.

Mals pli pitschens sco grippa, dafraid u chaussas da reumatissem vegnan en emprima lingia curads cun meds da chasa.

Sch’ins ha «fermas e malempernaivlas dolurs», p.ex. mal il chau, decida il laic a basa da ‹sias› enconuschientschas individualas pro u contra la chemia.

N’ha la medischina da scola nagin success, mettan ins l’ultima speranza sin la medischina natirala.

Grevas malsognas u operaziuns che duessan far ina fin a fermas dolurs appartegnan al ressort da la medischina da scola.

Ils success da la medischina moderna surmainan plitost da far adiever da quella che pli baud, damai che l’aspect finanzial scroda per il pli, el è irrelevant.

Sche jau cumparegl mes material cun quel da la retschertga da Margarete Möckli (ils onns 1960), stoss jau dir ch’il suandant vala anc adina: «La prontadad d’acceptar la dolur sco destin u sco (em)prova è sa reducida fermamain u schizunt svanida. Il marxissem ha lumià las ideas cristianas. Il suffrir da tut gener vegn ozendi cumbattì per tut pretsch. L’existenza n’è betg pli uschè dira e cun ella era l’individi. Il bainstar ‹relativ› ha fatg ch’ins senta pli spert il mal.»[15]

Paramedischina

6. PratitgantA curativA

Ils ultims onns han ins puspè u insumma pir scuvert las metodas da curar alternativas. Quellas tanschan da l’omeopatia sur l’acupunctura enfin tar il curar cun magias. Las publicaziuns che tractan quests temas na mancan era betg.

Prima vista pari che la medischina alternativa, l’uschenumnada ‹unda verda en ils fatgs da sanadad›, fetschia via. Era en Surses? Tenor las respostas dals/da las infurmantAs poss jau dir il suandant:

L’‹unda verda en fatgs da sanadad› n’ha betg anc fitgà pe en Surses. Sulettamain 3 da 40 persunas (3 dunnas da la generaziun giuvna) giessan l’emprim tar inA pratitgantA curativA. En general vegn dà la preferientscha a la medischina da scola.

Publicaziuns, rapports, discussiuns etc. en ils meds da massa han sensibilisà la populaziun per la medischina alternativa. Ils/las pratitgantAs curativAs na vegnan betg pli disqualifitgadAs sco ‹scharlatanAs› (sco anc savens tar infurmantAs da la generaziun veglia), però sa decida il/la singulA per regla per la medischina da scola.

Dunnas èn per il solit pli sensiblas per ‹chaussas irraziunalas› che umens ed èn perquai pli avertas envers praticas alternativas.

Tar dunnas da la generaziun giuvna hai jau pudì constatar ch’ellas èn er pli conscientas da lur corp.

Dunnas da la generaziun d’amez giavischan che la medischina da scola e la medischina natirala collavurassan pli fitg.

La gronda part dals umens sa dattan sco gronds aderents da la scienza. Els fan plitost beffas da quelLAs pratitgantAs curativAs, ma sche nagut nizzegia pli, giess pli u main mintgin tar inA da quelLAs.

La generaziun pli passada (da passa 65 onns) s’exprima strusch davart questa tematica. D’ina vart associescha ella pratitgantA curativA cun ‹scharlatanA›, da l’autra vart na s’interessescha ella strusch per tals temas per motivs religius (la malsogna u la mort vegnan tramessas da Dieu!).

7. Agid religius

Schebain che la baselgia fa atras il mument ina crisa e la glieud n’è betg pli uschè dependenta da ses agid sco dal temp da las guerras e dals fomazs, hai jau tuttina vulì savair, tge muntada che la religiun haja en cas da malsogna.

Surses furma en sasez ina cuminanza religiusa cumpacta: i sa tracta d’ina regiun pli u main catolica.

En general, surtut en cas da malsogna, survegn la cardientscha in’immensa muntada. Quai din quasi tutTAs ils/las infurmantAs, ma i sa resulta era dals raschienis cun ils dus medis ed ils dus prers.

Pir sch’ins è seriusamain malsaun, s’occup’ins pli intensivamain cun la cardientscha ed ins spetga era agid dad ella.

En ina guariziun pussaivla tras la cardientscha na crai nagin, però èsi da dir che nagin da mes/mias infurmantAs era u era stà fitg grev malsaun.

Las dunnas s’expriman pli libramain davart la cardientscha ch’ils umens. Per lezs è tut quai ch’ha da far cun religiun chaussa privata u da dunnas. Els sa dattan pli ‹objectivs›; talas tematicas na verbaliseschan els betg!

Tar la generaziun veglia hai jau pudì constatar che l’educaziun religiusa è fermamain avant maun. Tut quai ch’ins na sa betg declerar, vegn tramess da Dieu.

Las dunnas giuvnas crain en ina «pussanza pli auta», na defineschan dentant betg pli exactamain quella.

Sco conclusiun pudess ins dir ch’igl exista in connex tranter ir tar inA pratitgantA curativA e sperar sin agid da vart da la cretta.

En tuts dus cas sa tracti d’in cumportament irraziunal, per il qual mintginA è avertA, «sche nagut na gida pli», sche la scienza ha disdì. Dieu u il/la pratitgantA curativA consideresch’ins sco la davosa speranza, ed ins spetga schizunt anc ‹miraculs›.

Jau schess ch’il fatg ch’il/la mediA ha memia pauc temp per ses/sias pazientAs è era in pau la culpa ch’ils/las pratitgantAs curativAs han conjunctur’auta. Questa glieud discurra era il medem linguatg sco il/la pazientA[16]; ins sa senta pli segir. La crisa da la baselgia ha tramess blera glieud tar il/la psicologA.

Tut quai stat tenor mai en connex cun la relaziun cun la mort ch’è sa midada fermamain. La mort na vegn betg pli simplamain acceptada sco destin, mabain adina dapli refusada e stgatschada sin pli tard. Uschè ditg ch’ins po trair il flad, na dat ins betg si la speranza da puspè vegnir saunA.

Remartgas finalas

Questa lavur davart ‹Il cumportament medical da la populaziun en Surses› è il resultat d’ina retschertga qualitativa tar en tut 40 persunas da 25 enfin 89 onns.

Sch’ins dat in’egliada sin ils resultats en general, pon ins constatar che las opiniuns e tenutas envers malsogna e sanadad, insumma tut il cumportament medical, suttastat a differentas influenzas. Surtut l’experientscha persunala, la confruntaziun directa cun ils singuls fenomens e problems giogan ina rolla impurtantischma. Las explicaziuns davart questa tematica pertutgan pli u main adina l’atgna persuna, l’agen cas. Ins pudess resumar ils resultats circa uschia:

La generaziun tranter 15 e 30 onns s’exprima pli criticamain envers mediA, medischina da scola, prestaziuns da la cassa da malsauns etc. che la generaziun d’amez (30 enfin 65 onns) e la generaziun da passa 65 onns.

La generaziun d’amez è sezza stada participada en moda directa u indirecta a l’instituziunalisaziun dal sistem medical actual; per ella furma quel quasi ina part da ‹sia ovra da vita›.

La generaziun pli veglia (da passa 65 onns) ha sezza fatg tras la Segunda Guerra mundiala (per part er l’Emprima), ha vivì e vesì fomazs e miserias, la gronda mortalitad d’uffants e la sgarschaivla tuberculosa. Quella glieud reguarda instituziuns sco ospitals, cassas da malsauns u era progress en la medischina moderna prest sco regals dal tschiel, pertge che grazia a talas ‹invenziuns› han ins pudì stgatschar bleras malsognas ch’eran pli baud mortalas. Ella sa senta bain e segira en quest sistem medical e desista da far remartgas criticas.

Mia ipotesa da partenza che la populaziun sursetra haja, sco populaziun alpina, ina relaziun pli stretga cun la natira e qua tras era cun ervas medicinalas, n’è betg sa verifitgada. La tenuta envers meds da curar chemics u natirals è main dependenta da la situaziun geografica, la regiun rural-alpina, che da las influenzas dals meds da massa. Quai hai jau adina puspè pudì constatar en ils raschienis; avertamain ha nagin confermà quest’influenza dals meds da massa.

Sch’ins ha fermas dolurs dat prest mintginA la preferientscha a la medischina moderna, als meds chemics (surtut a tals ch’ins po cumprar senza recepts!).

Sco finiziun vuless jau tuttina anc remartgar che tar mes/mias infurmantAs na percorsch’ins strusch la differenza da la ‹classa sociala›. Igl è plitost la vegliadetgna che declera las divergenzas d’opiniuns.

Indicaziuns bibliograficas

Violanta Spinas Bonifazi. Cumportament medical da la populaziun en Surses, in pèr impressiuns. Cumparì en: Annalas da la Societad Retorumantscha 106, 1993, p. 279-290. Maletg da cuverta: PD via Pixabay. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2011).

[1] Möckli-von Seggern, Margerete: Arbeiter und Medizin. Basel 1965.

[2] Dornheim, Jutta: Kranksein im dörflichen Alltag, soziokulturelle Aspekte des Umgangs mit Krebs. Tübingen, Vereinigung für Volkskunde, vol. 57, 1983.

[3] Cf. Amann, W.O.: Erfolgreich gegen Krankheit und Krebs. Zürich 1983; Fuchs, Helmut: Gesund aus innerer Kraft. o.O. 1986; Treben, Maria: Gesundheit aus der Apotheke Gottes. Steyr 1980.

[4] Las suandantas indicaziuns sa basan sin ils resultats da mia lavur da licenziat, ina retschertga empirica davart la tenuta da la populaziun sursetra envers malsogna, medischina e lur instituziuns.

[5] 1. gruppa: 15–30 onns: 4 dunnas e 4 umens; 2. gruppa: 30–50 onns: 4 dunnas e 4 umens; 3. gruppa: 50–65 onns: 5 dunnas e 5 umens; 4. gruppa: 65 e dapli onns: 4 dunnas e 4 umens; 1 droghista e 2 medis; 1 apotecra e 2 prers.

[6] Cf. Von Ferber, Christian: Medizin und Sozialstruktur. Medizinsoziologie als Element gesellschaftlicher Theorie?, en: Soziologie, Festschrift René König, ed. da Günter Albrecht e.a. Opladen 1973, 601; Grabner, Elfriede: Volksmedizin. Probleme und Forschungsgeschichte, en: Wege der Forschung 63, ed. dad Elfriede Grabner. Darmstadt 1967; Baumer Iso: Rätoromanische Krankheitsnamen. Romanica Helvetica vol. 72. Bern 1962; Baumer Iso: Krankheitsvorstellungen im Spiegel der Sprache, en: Vox Romanica 23/2. Bern 1964, 305; Schenda, Rudolf: Volksmedizin – was ist das heute?, en: Zs. f. Volkskunde 69/1973, 192; Schenda, Rudolf: Stadtmedizin – Landmedizin, en: Stadt-Landbeziehungen, ed. da Gerhard Kaufmann. Göttingen 1975, 147; Petschel, Günter: Ratgeber, Laiensystem und medikales Verhalten, en: Direkte Kommunikation und Massenkommunikation, ed. da H. Bausinger ed E. Moser-Rath. Tübingen 1976, 157; Stoll, Otto: Die Erhebungen über ‹Volksmedizin› in der Schweiz. Squitsch separat or dal SAVK5. Zürich 1901; Thorwald, Jürgen: Das Jahrhundert der Chirurgen. Stuttgart s.a.

[7] Cf. Grisch, Andreia: En curt viada tras Sursés e sia istoria, en: Annalas della Società retorumantscha. Coira 1915; Grisch, Andreia: Plantas officinalas, vartet ed applicaziung, en: Igl Ischi VII, annada 1903, 54; Schmid, Rudolf: Die Medizin im Oberhalbstein bis zu Beginn des 20. Jahrhunderts. Aarau 1978.

[8] Dornheim (cf. ann. 2), 30.

[9] Cf. Zorn, Fritz: Mars. Frankfurt am Main 1984; Kübler-Ross, Elisabeth: Interviews mit Sterbenden. Luzern 1973. Da quel temp na discurriva anc nagin dad aids. Jau suppon ch’i dess ussa era in auter maletg davart la tenuta envers malsogna u insumma malsogna e mort.

[10] Cf. Das Gesundheitswesen in der Schweiz. Leistungen, Kosten, Preise. Pharma Information. Ciba-Geigy, Roche und Sandoz. Basel 1992.

[11] Sengupta, Christine: Der Medikamentenführer. Zürich 1985.

[12] Cf. Waldner, Rosmarie: Schneller Griff zur Schmerzpille, en: Tages Anzeiger dals 25 da fanadur 1984.

[13] Sengupta (cf. ann. 11), 9.

[14] Marzell, Heinrich: Die Volksmedizin, en: Die deutsche Volkskunde, ed. da Adolf Spamer, vol. 1, Berlin e Leipzig 1934/35, 170ss.

[15] Möckli (cf. ann. 1), 137.

[16] Cf. Brupbacher, Pauletta: Meine Patientinnen. Zürich 1953, 22.