O, sche jau savess…

Igl era ina giada in rinoceros. El è en l’Africa. In animal grond e ferm, sco ch’i dat be paucs. E damai ch’el è gross, fan sias chommas mal dad ir.

Mintgatant guarda el tut trist sin las antilopas e sin ils leopards che chaminan sperasvi uschè agil.

«Sche jau savess er chaminar uschia», plira il rinoceros. Anc pli trist daventa el, cura ch’el vesa a sgular ils utschels.

«Sche jau savess er sgular uschia», plira il rinoceros.

Gea, sgular, gliez fiss ses grond desideri. Ed empè da be siemiar da savair sgular, cumenza il rinoceros dascusamain a far exercizis. Oravant tut fa el ir si e giu las ureglias. Ellas èn dentant memia pitschnas e na pon muventar il gross gnanc per in millimeter davent da la terra.

Immediat ha il rinoceros in’autra idea. El chamina al lieu da partenza, sgratta insaquantas giadas cun ils chalzers e va immediat en il trot. L’emprim pari dad ir pulit; igl è legher. La sveltezza vegn gronda. Las chommas curtas manizzan dal plaun vi. En tala moda ch’ils ulteriurs animals guardan attentamain. El arriva orasum ina plaunca. En quel mument ch’il rinoceros bitta ora las chommas, rodla el e croda da la plaunca giu che la terra trembla. In’entira urella è el sco sturnì. Plaunsieu muventa el las ureglias, e lura la cua.

«Dieu saja ludà, el è salvà», fan ils animals dasperas. El viva, dentant ha el ditg da sa revegnir da las fridas.

Tuttenina stat el in di sper l’aua. El vesa ils peschs a nudar en l’aua. «Sche jau savess nudar uschia», plira el.

Senza pli bler siglia il rinoceros en il flum. El fiss bunamain najà. L’ultim mument cuntanscha el la riva. Ora sin il sitg fa el ses patratgs. Jau na sun betg in pesch, jau na sai betg nudar en l’aua. Jau na sun betg in utschè, jau na sai betg sgular en l’aria. Jau sun in rinoceros e stoss star sin la terra franca. Sche jau na vi però betg ir sez, datti ina pussaivladad. Jau stoss charrar! Ed jau sai er cun tge vehichel.

Il rinoceros sa procura in velo. El emprenda dad ir cun velo. E quai n’è gnanc uschè simpel. L’emprim dat el giu pliras giadas. Ma el na lascha betg starmentar.

Suenter quatter emnas sa il rinoceros ir cun velo. Dad ir cun velo na fan sias chommas gnanc in zic mal. Il rinoceros va en crusch ed a travers tras l’Africa.

El salida curtaschaivlamain ils auters animals.

Il rinoceros è led e cuntent.

Jau sun sco che jau sun

Igl era ina giada….

A l’ur d’in puz sesa ina pitschna rauna. Ella curra enturn, tschiffa mustgins ed è allegra.

Qua arrivan trais uffants.

«Guardai tge bella rauna», cloma l’emprim.

«Quella è trida», di il segund.

«Ella è nizzaivla», manegia il terz.

Ils uffants vulan tschiffar la rauna. Els la vulan contemplar ina giada minuziusamain. Ma avant ch’els vegnan da s’inschignar, è ella svanida en l’aua.

Da l’autra vart dal puz cumpara ella danovamain. Ella sa metta giu sin in fegl d’ina rosa e na fa betg mucs.

«Tge manca a tai?»,  dumonda in pesch che sa stgauda en il sulegl che stritga sur l’aua vi.

La pitschna rauna suspira.

«Sun jau bella? Sun jau trida? Sun jau nizzaivla?», dumonda ella avertamain il pesch.

«Ti es sco che ti es», respunda il pesch. «E sche quai na plascha betg a tai, sche lura pos ti laschar star.»

Alura siglia la pitschna rauna en l’aua.

Ella vul sa mussar anc ina giada als uffants.

«Jau sun sco che jau sun», di la pitschna rauna als uffants. Er sch’ella n’ha betg chapì tut en ina giada, temp d’emprender ha ella anc ditg.

Ella fa in pèr sigliots.

Ella sa senta uschè stupent.

La princessa ed il fringhel

Sin in mailer davant la fanestra d’ina princessa abiteschan in fringhel ed ina luschaina. Cura ch’i fa stgir e la glina cumpara vi dal tschiel, cumenza in dals utschels mintgamai a chantar.

La princessa vegn tut ventiraivla. Ella na po betg smetter da tadlar.

Qual utschè chanta uschè bain?

Ella vul exnum posseder quel.

L’autra damaun raquinta la princessa al retg dal bel chant da la notg. Ella supplitgescha ses bab da la regalar il chantadur.

Il retg è cuntent da quai. El di: «Gugent, ma be ti tezza es buna da chattar ora, qual è il dretg.»

Cura ch’il tschiffa-utschels vegn cun omadus, mintgin en in agen chaset, sa smirveglia la princessa fitg. In è tut aparti e da pliras colurs, l’auter percunter è grisch e fustg sco plum. El na dat insumma betg en egl.

«Ponderescha bain, ti dastgas eleger be ina giada», di il retg tut serius. La princessa na ponderescha betg ditg. Ella mussa cun il det sin il fringhel.

«Prenda el», di il retg be uschia. «L’auter utschè lasch jau liber.» E la luschaina fa in grond sgol viadora en il liber.

Igl è notg. La glina cuchegia siadora. La princessa spetga invan. La luschaina è sgulada lunsch lunsch viadora en il liber.

Il fringhel resta mit.

El – che n’ha betg offert dapli che sias plimas giaglias.

L’emblidusadad

Ed igl era ina giada in erizun. El viva en in grond guaud. Durant il di dorma el cun sia famiglia sut las ragischs d’ina planta cupitgada. La saira sa dasdan tuts. Els chaminan in ed in tras il guaud. Sch’els chattan insatge da magliar, partan els quai in cun l’auter.

Cun ils onns vegn l’erizun in pau emblidus. Ina notg ha el tschiffà in misarogn. El emblida da parter la preda cun sia famiglia. Ed el emblida er da salidar la tschuetta che stat mintga notg sin sia planta.

«Tge tamazi», tugna la tschuetta.

Dentant – quai è be l’entschatta. In pau a la giada vegni anc mender cun l’emblidusadad. Bainprest emblida el ils nums da ses uffants. In bel di emblida el insumma d’avair gì uffants.

«Tge vulais er qua?», dumonda l’erizun cura ch’ils giuvens erizuns turnan suenter ina cursa nocturna – e chaminan uss a chasa.

«Ma ti um!», fa la dunna da l’erizun cun sgarschur. «Quai èn bain noss uffants.»

«Schia», di l’erizun e sa turpegia d’avair emblidà quai.

Ina giada va el viadora en il stgir – senza spetgar sia dunna ed ils uffants. Suenter avair gì maglià avunda, na chatta el betg pli ses dachasa. Emblidà – ed igl al na vegn er betg pli endament.

L’erizun sa perda en il guaud e palandra enfin la damaun. Ed er lura na sa metta el betg a durmir. Ils auters animals sa smirveglian da vesair da bel cler di in erizun che chamina tras il guaud.

«Tge has er?», dumonda la vulp. «Has che manca insatge?»

«Jau na sai betg», respunda l’erizun. «Po esser che jau tschertg insatge. Ma hai jau emblidà, tge che jau tschertg.»

«Gea, sche ti na sas betg tge che ti tschertgas, lura na poss jau natiralmain betg gidar tai», di la vulp e passa sperasvi. In stgilat vegn giu d’in pign e stat sin las chommas davos davant l’erizun. «Ti es vairamain in remartgabel cumpogn», di el. «In erizun dorma tuttina durant il di.»

«Propi?», dumonda l’erizun. «Quai hai jau emblidà.»

«Va a tschertgar in bel lieu e ta metta a ruaus», manegia il stgilat. Alura sa volva el e fa insaquants sigls vi sin l’autra planta e raiva siadora.

L’erizun curra suenter e sa sgrifla da la planta si. Cura ch’il stgilat observa quai, cloma el: «Uei, tge fas ti qua? Ils erizuns na san tuttina betg sa sgriflar da las plantas si!»

«È quai vair?», dumonda l’erizun puspè. «Quai hai jau emblidà.»

«Emblidà!», excloma il stgilat. «Co san ins er emblidar quai? Mintga animal dal guaud sa ch’ils erizuns na san betg raiver sin plantas.»

L’erizun sa sgrifla pli e pli ensi, enfin ch’el cuntanscha il stgilat sin il rom. Il stgilat è dal tuttafatg in tranter l’auter.

«Tge… tge… fas ti er qua?», balbegia el.

«Il medem sco ti», respunda l’erizun.

«Ma ti n’es betg in stgilat, ti es in erizun.»

«Quai na constat betg», respunda l’erizun. «Avant has ti ditg ch’ils erizuns na sappian betg raiver da las plantas si. Jau ses sper tai sin la planta, schebain che jau na sun betg in erizun. Èsi cler – u betg?»

La sigir dad aur

In taglialaina lavura a la riva d’in flum. La sigir al dat or da maun e croda en l’aua. L’um sa metta sin in tschep e bragia. «Tge vi jau pomai prender a mauns senza mes guaffen?»

In pesch noda natiers e dumonda: «Pertge bragias?»

Il taglialaina raquinta tge ch’è capità.

«Jau vi empruvar da chattar tia sigir», di il pesch ed è davent. Svelt cumpara el puspè. En bucca tegna el ina sigir dad aur. «È quai la sigir ch’è crudada en l’aua?», dumonda il pesch.

«Na, quai n’è betg la mia», respunda l’um.

Il pesch svanescha per la segunda giada en il flum. El turna cun in’autra sigir. Ella è d’argient.

Il taglialaina di: «Bella è ella. Ma ella na tutga betg a mai.»

Il pesch svanescha per la terza giada. Cura ch’el turna, metta el sper l’um ina sigir normala.

«Quai è la mia», cloma l’um tut dad aut.

Ella è be da fier. Il taglialaina è ventiraivel ch’el po finir sia lavur. «Salva er las autras duas», di il pesch e noda davent.

Ils amis dal taglialaina sa smirveglian, cura ch’el mussa la sigir dad aur e quella d’argient. Tge chaussas che capitan!

In dad els va er l’auter di a la riva dal flum. Betg per lavurar, mabain per laschar crudar cun intenziun ses guaffen en l’aua.

E vairamain.

Il medem pesch cumpara e dumonda, tge ch’el haja pers en l’aua.

«Mia sigir», di l’um.

Il pesch va sut l’aua e turna cun ina sigir dad aur.

«Precis, quai è la sigir che jau hai laschà crudar en l’aua!», sbragia l’um.

«Lura duai ella restar en l’aua», di il pesch.

El svanescha cun la sigir dad aur.

Nagin n’ha pli vis el.

Tgi è il culpant?

Ma bain, quai e capità uschia.

Diesch purs èn ids ensemen sin il funs. Els èn vegnids surprendids d’in stemprà. Tuttenina hai cumenzà a plover da tschiel rut. Ils purs scappan. Els chattan in refugi en ina chamona ch’è mez rutta. I vegn tut stgir. Il tun rampluna e vegn pli e pli datiers. I stgadaina e fa fracass. Ils gross daguts da plievgia scurlattan tras l’aria. Il chametg fa trasora ziczac. El para da tutgar mintga mument il tetg da la chamona. Ils purs tschiffan gronda tema. Els fan lur patratgs. I sto bain esser ch’in dad els è il culpant. Ed il tun lajegia da pudair tiers els...

Enfin ch’ils purs en la chamona prendan ina decisiun. Els vulan reglar la culpa tranter els. Mintgin duai pender si ses chapè davant l’isch. Il chapè ch’il vent sufla davent – a lez tutgi da prender la sort sin el. Immediat duai quel bandunar la chamona.

Strusch ch’ils chapels èn pendids si davant l’isch, dat il suffel in vehement buf. In chapè è sgulà davent. Senza cumpassiun stumplan ils umens il pur disfortunà davant isch. En quel mument che l’um ch’ha gì discletg è or dals egls, smetta il chametg da far ziczac sur il tetg da la chamona vi e nà. El dat giu amez la chamona. Il pur ch’ils auters han chatschà, era il sulet senza culpa. Pervi dad el aveva il chametg fatg ziczac sur il tetg da la chamona e n’era betg dà en. Ils auters percunter ston star bun. Els èn stads crudaivels. E tuts nov èn vegnids per la vita.

Il discurs dal luf

Il luf attatga adina puspè la muntanera da nursas per dustar la fom. Il nurser tenda latschs e metta traplas, ma i n’al reussescha betg da tschiffar il luf. Passond in di tras il guaud, dat el sco per casualitad cunter la tauna dal luf.

«Lain far la pasch – almain per il mument. E vulain far dad amis», di il chaun.

«Pasch», il luf fa ina risada.

«Gea, vegnir perina.»

Il chaun agiunta: «Pertge po in animal sco ti avair plaschair da stgarpar ina nursa? Cun tia luschezza stuessas ti atgnamain ta mesirar cun portgs mastgels e liuns, mai dentant cun nursas malsagidaivlas.»

Il luf ponderescha.

El ha udì ils pleds dal chaun.

Il luf scurlatta il chau e di finalmain: «Taidla, jau sun dapi adina in animal da rapina. Cura che jau hai fom, lura stoss jau magliar. Sche ti has vairamain uschè gugent tias nursas, lura di a tes patrun ils suandants pleds: Il luf maglia be cura ch’el ha fom. Ils umans dentant – quels stranglan enagiu millis nursas. Betg da mai ston las nursas avair tema, mabain dals umans. Quels che guardan da las nursas. In inimi sincer è privlus. Bler mender è in inimi fauss!»

Il chaun è tut perplex. El na sa betg dir pled. El curra però tge ch’el po vers chasa. A chasa fa el a savair al nurser ils pleds dal luf.

Indicaziuns bibliograficas

Vic Hendry. Paraulas e chaussas mirvegliusas. [Transposiziun parziala da la versiun sursilvana cumparida il 1999]. Funtauna: www.lectura46rg.ch. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2019).