Veronica ha decidì da betg pli esser in öko-killer. Ella vul daventar in pau pli ecologica, oravant tut era perquai che sia cunabitanta Teresina mussa mintgatant cun il det mussader. Ed era perquai ch’ella na vul betg daventar in muntatuttina sco il cunabitant Conrad. Davart ses cumbats cun Conrad e Teresina, cun peschs ed ormons, igiena e liongias e cun bler auter raquinta questa columna, publitgada il 2008/2009 sin las paginas web da las PUNTS.

december 2008

Dal killer al fundi?

A partir dal schaner èsi scumandà da vender pairs da chazzola da la categoria F e G. I duai vegnir spargnà energia. Jau vi era spargnar, hai jau pensà. Forsa plitost per motivs finanzials che per motivs etics. Ma igl è tuttina vaira, mintgatant ma mulesta mia conscienza verda (ch’ha dal reminent da far nagut cun partidas politicas, almain betg en emprima lingia) schont in zic. Per l’onn 2009 vi jau viver cun dapli resguard a l’ambient! Geabain, igl è numnadamain nairas uras che Veronica na paja betg mo contribuziuns al WWF ed a Solarspar e pensia ch’ella salvia uschia il mund.

In pau ecologica sun jau gia: Jau na prend betg la pirla, jau na possed (anc) betg in auto, mabain viagesch cun mes abunament general, jau na mangel betg charn ed jau na cumprel betg stgatlas da pralinas che dattan bler rument (ma sche jau las survegn regaladas, las mangel jau tuttina gugent). Ma en auters reguards sun jau mintgatant in vaira öko-killer. En il futur na vi jau betg gist daventar in öko-fundi, ma demonstrar a mamezza ed a mia cunabitanta Teresina ch’era jau sappia esser in bun uman per l’ambient. Teresina è numnadamain in bio-fuzzi e m’ha gia mussà insaquantas giadas ses det mussader. Er a noss cunabitant Conrad al ha ella mussà, ma Conrad n’è betg uschè influenzabel sco quai che jau sun. Almain betg per da quellas utopias sco «salvar il mund». Pertge duaja el desister da ses luxus, sche tschientmilli auters umans sfarlattian mintg’onn megawatts d’energia be per embellir lur advent? «Ins na duess betg sa cumparegliar cun ils auters, mabain cumenzar tar sasez!», è stada mia resposta in pau persa. Ma propi persvadida na sun jau betg da quest argument...

schaner 2009

Save energy e salva il mund – ma betg Conrad!

Ina da las emprimas acziuns en in’abitaziun ecologica fiss da duvrar pairs electrics da spargn. Qua datti massa nums. Chazzolas da spargnar energia, Halogen Energy Saver, chazzolas LED... Atgnamain na chapesch jau nagut da quai e l’impurtant è che mia bursa na pateschia betg, ma jau hai retschertgà in zic: Chazzolas d’alogen glischan quasi sco pairs electrics, tschiffan dentant dapli glisch (ca. 20–30% dapli) or da l’electricitad, perquai ch’ellas èn emplenidas cun gas. Ellas n’èn betg chazzolas da spargn en quel senn, ma furneschan ina buna glisch. Las vairas chazzolas da spargn pon spargnar fin ca. 80%. En media vegnan quellas chazzolas da «producir» 60 lumen glisch per watt, entant che pairs normals han be 12–15 lm/w ed il rest è chalur. Ils pairs da spargn n’èn pia betg ultra da quai anc pignas, schegea ch’ina pigna supplementara na disturbass betg mai da questas temperaturas...

Ma tut quai m’è en sasez tuttina, pertge noss’abitaziun è gia equipada cun pairs da spargn. Quai è stada l’emprima acziun da Teresina cura ch’ella è vegnida a star tar nus: remplazzar ils pairs electrics normals cun pairs da spargn. Be en noss suler avain nus laschà ils pairs normals. Conrad ed jau avain pretendì ch’ins dovria la glisch en suler be per arder e stizzar. Arder – liar ils chalzers / guardar en stgaffa / guardar en il spievel (era sche quai cuzza tar tschertins da nus mintgatant in pau pli ditg) – stizzar. Arder e stizzar – arder e stizzar a la sperta na saja betg bun per chazzolas da spargn, avain nus pretendì. Oz sai jau che stizzar ina chazzola da spargn suenter ina curta durada d’arder na fa nagut. Perencunter arder ella gist suenter ch’ins l’ha stizzà po sminuir sia vita. Povretta. Ma jau vegn a resguardar quai.

Conrad n’era sa chapescha betg uschè intgantà da l’idea da las chazzolas da spargn. El na veglia tuttina betg sa sentir sco in chemicher en ses labor. Quella glisch fraida na saja betg buna per sia psica ed ultra da quai fetschian quellas chazzolas electrosmog (quai che constat vairamain, ma la radiaziun n’è betg pli gronda che quella d’ auters apparats en in tegnairchasa). Uschia han la chazzola sin ses pult cun il laptop e quella sin sia maisina da notg gist sper la stereo ed il natel vinavant pairs da standard. Conrad ha perfin cumprà in pèr pairs sin reserva – per betg stuair suffrir d’electrosmog e d’ina psica fraida en ils proxims onns. Poveret. Ma vegn jau a resguardar quests problems?

favrer 2009

Fradaglias fan frigid

Na, uschia na po quai betg cuntinuar! Duai mia vita sexuala patir pervia dal spargnar energia? Latiers tutga numnadamain era la reducziun da la temperatura en abitaziun e quai na fa betg bain a mia libido. Tranter 18 e 20°C duessi esser (en abitaziun, betg en mes corp), 16° en la stanza da durmir. Ma jau hai mes plaz da lavurar medemamain en chombra. Ed en quel plaz da lavur na ma mov jau betg. Jau stun airi. Chommas cruschadas ed egliada pitgiva sin il computer e davent steria da la fradaglia, era cun 18° en abitaziun. Ma ok, nus n’essan gea betg en la stad e perquai duai jau be avair in zic fraid...

Las paraids en noss bloc èn bain satiglias, deplorablamain be uschè satiglias che las ramurs da noss vischins penetreschan atras, ma betg era la temperatura da lur abitaziun. Uschiglio avessan nus era in stgaudament dal palantschieu. Mes pes ston sa cuntentar cun sa stgaudar vi dal chargiader dal laptop ch’è flot chaud ed uschiglio vala il princip da la tschagula cun bleras rasadas da vestgadira.

Ma l’auter problem è in pau pli delicat, sco gia annunzià: da quellas strias fradaglias hai jau enormas difficultads da ma stgaudar internamain. Qua gida mes sexy flup Flurin era nagut – u quasi nagut... Sche jau sai ch’el vegn la saira, lura si cun la temperatura ed en cun la bugliotta sut la cuverta da letg! Per procurar ch’almain quel saja chaud... Exagerà? Avais vus gia gì in orgassem durant che vus tremblavas sco ina chaglia? U manegiais che Flurin ma chattia sexy, sche jau sun blaua sco in izun dal fraid? Eba. Uah, co che jau ma legrel sin la stad! Lura poss jau giudair, cura che la serranetga vegn averta, cura che culiez e givè daventan libers e giudair il flad chaud-frestg sin la pel chauda e chalirada... E betg sco uss, cura che mintga fladada sa transfurma ladinamain en in suffel sibiric e ma lascha daventar pli frigida che nossa frestgera. Ma uschiglio suond jau natiralmain ils cussegls dals dets mussaders: Jau sbass la temperatura avant che ir a durmir ed era avant ch’ir or da chasa la damaun; ma senza tschentar giu dal tut la pigna, uschiglio dovra ella puspè ina massa energia da stgaudar da nov l’abitaziun sfradentada.

Era jau na dastg betg ma sfradentar memia fitg, perquai bandun jau ussa mia posiziun steria davant il monitur e vom a prender in bogn chaud. Jau sai, igl è sfarlattà aua, ma mintgatant... Ultra da quai vegn Flurin en mes’ura, lura pudain gist trair a niz quell’aua, pertge forsa ch’el vul era profitar da la chalur...

mars 2009

Mea culpa, mea culpa, mea maxima culpa

Sche nus avain gia discurrì l’ultima giada dal sex, lura vulain gist cuntinuar sin quel binari. La novitad schoccanta ans ha cuntanschì il schaner/favrer passà: La fertilitad dals umens è periclitada. Betg mo entras las irradiaziuns dals telefonins ch’els portan per il pli gist dasper lur fabrica spermazotica, mabain pervia da nus dunnas. Pervia da noss ormon estrogen. E zuar l’estrogen ch’è arrivà entras nossas «secreziuns» en l’aua sutterana e lura en l’aua da baiver. La sgarschur per ils mastgels vegn or da la spina! En il magazin «Environmental Health Perspectives» dal schaner han scienziads demussà ch’in coctail da chemicalias en noss flums e lais influenzeschi la fertilitad dals peschs... e che quai possia er avair consequenzas per ils umans. E che quest coctail cuntegnia er estrogens che derivan da la pirla anticonceptiva. Quella novitad è sa chapescha vegnida dretga al papa a Roma. Gia dapi onns cumbatta il Vatican ils meds cuntraceptivs e la novitad menziunada ha natiralmain era purschì material da publicaziun a la gasetta vaticana «Osservatore Romano» ch’ha uschia chattà in nov motiv per spedir la pirla giu en l’enfiern (e cun la pirla probablamain era gist las dunnas che l’utiliseschan).

Bun, sche dunna na vul pia betg periclitar ils umens e tuttina sa fidar dals ormons, lura prender l’implaster? Datti lura era tants ormons en las secreziuns femininas? U vegn il privel lura or da l’aria? Cunquai che l’implaster sa tschenta en il rument e vegn brischà ed ils ormons ch’èn anc lien sgolan en l’aria? L’autra pussaivladad fissan natiralmain er ils condoms. Ma era cunter quels ha la baselgia catolica insatge; er ils satgets da pimpels èn in med artifizial ch’impedescha la stgaffiziun da la vita umana.

Ma la baselgia laschain nus crai jau ina giada da la vart... Ussa m’interessescha oravant tut era la dumonda: datti era bio-condoms? Gnanca Teresina m’ha pudì respunder; ella sa fida dals condoms convenziunals e s’empipa per ina giada da bio u na-bio. Ma i dat condoms ch’èn vegnids sviluppads senza experiments cun animals. Probablamain èn ozendi dentant tut ils condoms fabritgads senza tests vi d’animals; x-insacura han ins gea il recept senza stuair experimentar adina da nov, u? Jau ma dumond schon tge ch’in bio-label tar in condom muntass. Forsa deriva il cautschuc natiral d’ina plantascha biologica? U dependi simplamain dal sentiment («fitg natiral» sco senza) u dal maletg sin il pac? Per exempel vesa il model «Birds’n Bees» ora fitg bio e tuna era fitg da natira. Ma jau na sai betg, sch’i dat en il sectur da sex insatge ch’è cumplainamain (CO2-) neutral... Gnanc il sex sez è quai: la finala poi gea dar ordlonder ina nova vita che producescha CO2 – e sch’igl è ina poppa, datti anc vitiers in privel per ils mastgels...

avrigl 2009

Glina, glina vi sur mar...

Oz vegnin nus tar in tema forsa malempernaivel per tschertins. Dentant è puspè passà in mais, ed ina giada il mais visita l’onda Rosa nus dunnas ed ina giada il mais sa tschentan bain inqual o.b. u molfina u tampax u simplamain tampon u lura era bain inqual binda en il rument. Il wikibooks m’aveva inditgà la cifra monstrusa da 12 milliardas bindas e 7 milliuns tampuns che vegnan utilisads ina giada e lura fiers davent! Ma tge far auter? Metter si pezs e lura als lavar? E puspè hai jau in zic il sentiment ch’il papa pudess anc far culpantas nus dunnas – sper la nunfritgaivladad dals umens – per la polluziun da l’ambient.

Ma ier saira, jau era gist vi da lavar mes dents, è Teresina vegnida cun ina chaussa absolutamain nova (almain per nus duas): il «mooncup», la scadiola da la glina. Si’amia ch’è gist turnada nà da l’America haja scuvert là quest guaffen: igl è in cup da silicon da ca. 5 cm diameter ed in’alternativa als tampuns: plazzar en la vagina, laschar cular en il sang, svidar, schubregiar in zic, puspè enavos en la vagina. A la fin d’ ina perioda dischinfectar cun laschar buglir en l’aua. Uschia tanscha ina scadiola per ca. 10 onns! Teresina era en la rolla da cumissa ed jau ma sentiva in pau sco tar ina tupperware-party. E Teresina m’ha fatg avant il quint: «Lain dir, ti cumpras ina stgatla da 32 tampuns che custa ca. 6 francs. Ti dovras al di, lain dir 4 tocs; fa tar ina menstruaziun da ca. 5 dis 20 tampuns al mais. Fa ad onn 240 tampuns... Olalà, anc vaira bler, u? Quai munta custs da ca. 45 francs ad onn. Dapli, sche ti prendas quels da marca u in zic pli pauc, sche ti cumpras acziuns u sche ti has ina mens main lunga... Ma grosso modo po quai bain esser, u? Ed in unic mooncup custa ca. 40 francs cun ils custs da transport! E tanscha plirs onns! E dat nagin rument auter che la stgatlina da transport. Ed il material da silicon na chaschuna naginas allergias.»

Teresina era persvadenta ier saira, perquai stoss jau ussa consultar la rait. En la vichipedia ma vegnan recumandadas las paginas www.pinkies.de e www.mooncup.co.uk. Tut tuna interessant; pertge n’han ins mai udì insatge da questa scadiola? Perquai ch’ella na porta nagin profit, cunquai ch’ella è uschè durabla? Perquai ch’ins na po uschia betg explotar rimnaders da mangola? Perquai ch’ins na discurra betg da quellas chaussas? (Ma per tampuns datti gea era reclama. Forsa perquai che la reclama cun il mooncup na fiss betg uschè estetica?) Da la Vegan Society è il cup schizunt vegnì declerà sco product il pli ecologic dal 2004.

Hmm, sche jau desistiss dad ussa davent dals tampuns, fiss quai ca. 7000 tampuns pli pauc fin tar mia menopausa... Minus insaquants tschients durant quels onns da daventar mamma. Ultra da quai n’èn tampuns betg gist il hit per la flora vaginala e cun las bindas na po dunna betg ir a far bogn e sa mover libramain sco ina dieua – quai ch’ella po dentant tuttina far cun la scadiola da vi sur mar. Questa scadiola ma persvada ed en mi’euforia empost jau gist in exemplar. 19.99£ plus 2£ «shipping charge», 37.80 francs svizzers. In ulteriur pass a la vita verda per mes corp e per mia bursa! Ma nagina tema, jau as spargn da stuair leger ulteriurs detagls da quest cup, cura che jau emprov el per l’emprima giada (u be sin dumonda).

Ma per oz èsi finì cun infurmaziuns ginecologicas da liquids cotschens. Il resti bletsch spetga en la maschina ed jau stoss pender si quel. Era il tumbler è numnadamain scumandà en mia nova vita. Dovra da memia energia, dovra 1.60 francs dapli munaida e dovra dapli concentraziun da mai, cunquai che mia chombra è gist sur la cuschina da lavar ed il tumbler n’è betg gist il pli silenzius.

matg 2009

Uuuups

So, finalmain è el passà definitivamain: l’enviern. E finalmain datti er insatge auter en cuschina che be tartuffels, giabus, tschagulas, por, sellerin e carottas. Oravant tut da quest giabus hai jau plaunsieu avunda: giabus alv, giabus cotschen, versa e forsa anc in zic giabuset. Igl è gea schon bun da guardar da cumprar products indigens e products da la stagiun... Ma l’enviern è la schelta lura schont bravamain monotona. Ed abstrahà d’in giabus cotschen (che jau resent adina sco violet), carottas oranschas u forsa in pèr rischcotschnas era plitost violettas che cotschnas datti era pauc variaziun en chaussa colur. Alv, brin-alv, verd, clar-verd, stgir-verd... Colur e gust da quellas verduras invernalas na fissan gnanca il problem, ma l’effect en mes tract digestiv è perencunter infernal... (Jau suppon che jau na stoppia betg ir en ils detagls.) Per fortuna vom jau a gentar en la mensa (lura hai jau era la stgisa da halt stuair prender la tomata en la salata, era sche quella è probablamain dal Maroc u da l’Ollanda; u da halt mangiar la banana brassada tar il curry, era sche quella n’è probablamain betg bio u almain da Max Havelaar) ed jau na ristg naginas flatulenzas il suentermezdi amez la prelecziun. Ma la saira vi jau fabritgar buns menus ecologics adattads a la stagiun d’enviern – e quai cun products or da la regiun, per la regiun (na fissi ussa betg bun, sch’insatgi sponsurisass questa columna?). E qua na gida era nagin aschieu u puletg en mias spaisas giabusicas: ils trettels sut la cuverta èn programmads...

Dasperas vuleva jau spargnar energia grischa, ed ussa? Producesch jau la finala anc gas d’effect da serra? E contribuesch cun quai al stgaudament dal clima? Uschia na gida mes esser vegetaria nagut, sch’il metan inexistent da las vatgas che n’han betg existì pervia da mai vegn tuttina cumpensà cun ina dubla purziun da mes gas da giabus... Puspè remplazzar il giabus e las lentiglias (che pon avair sumegliants effects) cun la charn? Lura na periclitass jau era betg l’existenza d’ina famiglia da purs (sco sche jau mangiass 3 vatgas e 6 vadels e 2 pors e 12 giaglinas ad onn) ed jau regalass era puspè la vita ad insaquantas vatgas (u almain vadels).

Hmmm?

Na.

zercladur 2009

Crisa columnica

Charas paucas pauprettas persunas che legiais questa columna: era jau, Veronica, sun en la crisa. Ils examens ma sforzan da metter prioritads (pah!). Jau sper ch’il material en las Punts actualas tanschia per la lectura rumantscha intellectuala mensila. Tuttina in curt tip verd per quest mais: giai a grillar! Quai spargna electricitad da cuschinar. E grillai charn indigena e speranza be cun cotgla FSC! E sche vus giais sezs per la laina en il guaud, brischais perfin insaquantas calorias. Tant tar il tema dal mais proxim en las Punts...

avust 2009

In zic curaschi, mo in zic...

Bun. Er mai hai tschiffà – betg il virus H1N1, mabain la grippa da betg pudair scriver pli columnas suenter il schlantsch dal cumenzament. Basta, per quels dus lecturs da questa columna na fissi betg uschè nausch, nagin n’ha reclamà, ma igl è in zic ina vargugna per mamezza.

Tge hai jau fatg suenter mes examens (auter che da betg avair l’energia da scriver il fanadur)? Na sun betg stada en vacanzas cun aviun. Jau sun loscha. Hai mo fatg ina tura da visitas ad amis per l’entira Svizra enturn. Cun tren. Ed hai giudì ils lais svizzers empè da las mars estras. Jau sun loscha. Ed jau hai guardà co ch’il pedel (u il facility manager, sco che quai ha num ozendi) ha glischentà la giaveglia da las rodas da l’auto *blingbling* e co che sia dunna ha lavà ses tarpuns. Betg ch’ella faschess quai mo la stad. Forsa mintg’auter mais èn quels monsters (betg vairamain bels, per mes gust) davant il bloc e vegnan bagnads cun aua, barschunads cun savun (entant che l’aua cula vinavant dasperas), bagnads cun aua, e lura pendids sur la saiv giu per sientar. E lura vegn la vischina e collega, ellas fiman ina cigaretta e baterlan e l’aua cula vinavant or da l’uder (ed il pedel è anc adina fatschentà cun la giaveglia, quella sto glischar avant che partir en vacanzas).

L’auter di porta la vischina e collega ses tarpuns or da l’abitaziun, als bogna cun avunda aua, als barschuna cun savun (entant che l’aua cula vinavant dasperas) ed als bogna cun aua. Bain avunda. Suenter va ella en abitaziun... ed emblida forsa che l’aua cula vinavant. Teresina è gia sa grittentada bain inqual giada ed è ida en pastrign a serrar il bischen da l’aua. Jau na crai dentant betg che da quellas acziuns portian insatge. Forsa che nus stuessan ina giada discurrer cun la pedella? U forsa insumma cun tut ils abitants dal bloc? Pertge en il bogn sur nus aud jau bunamain mintga saira la bognera a s’emplenir. E 30 minutas pli tard aud jau ils liters e liters d’aua a sgargugliar davent. Ma il curaschi da far in pitschen appel entaifer la cuminanza quasi-anonima da noss bloc ans manca. Pli gugent far da sabiutta en questa columna. Jau na sun betg loscha.

december 2009

Responsabladad u simplamain speranza?

Bun, cunquai ch’ils manaders dal mund na vulan era betg stgarpar sughets – na stoss jau era betg avair ina nauscha conscienza, sche jau na poss gnanca scriver mia columna verda. I na porta gea tuttina nagut. Jau sun dischillusiunada, frustrada e tementada. Tge duai capitar cun mes avegnir? Cun quel da mes futurs uffants? Era sche jau sun lura betg qua, cura ch’i daventa propi nausch, en tge situaziun hai jau laschà mes uffant? Meglier fissi da gnanc plazzar pops sin quest mund... Ma forsa che gist quel pop daventass in di in fisicher, in politicher u in dictatur genial che chattass LA soluziun per la situaziun desastrusa per l’ambient e l’uman sin quest mund? Speranza u responsabladad – cun tge vulain nus viver?

Ma tge avev’jau atgnamain sperà da la conferenza a Copenhagen? Ch’ils pajais dal vest e dal nord sajan senz’auter pronts da reducir lur standard da viver per che quels da l’ost e dal sid hajan er ina schanza? Che l’entir mund arrivia da s’unir per in scopo – per garantir il surviver da l’umanitad e da la natira (sco ina basa per ses viver) sin quest mund? A noss (noss!?!) planet vegni ad esser tuttina co che nus cuntinuain qua sin terra – per il mund na datti naginas catastrofas. Sin il pli per ils individis lasura.

E forsa che la natira vegn ad empruvar – sche betg cun la grippa H1N1 – lura halt cun la proxima da diminuir il dumber d’umans. Lura po in auter radio far in’acziun à la «mintga rap dumbra»... E las guerras en il Proxim Orient per funtaunas d’aua e da petroli (perquai che nus na vegnin probablamain betg a midar sin energias regenerablas) vegnan a decimar in’ulteriura part da la populaziun. E nus vegnin probablamain a duvrar noss’armada (ed il material da guerra) per pudair stgatschar las invasiuns d’Africans che fugian da la desertificaziun e dals Ollandais che fugian da las inundaziuns en lur pajais. Nus vegnin a pudair mantegnair in pau pli ditg noss confort – ch’i daventia lura chaud u fraid. Sche lura – tgenin è il problem?

Viva sin in onn nov! Nua che tut vegn a cuntinuar sco fin qua...

Ma senza questa columna.

ciao ciao

Indicaziuns bibliograficas

Veronica e la vita verda. Columna sin www.punts.ch, 2008/2009. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2010).