La quadrilinguitad svizra è fixada dapi il 1938 en la Constituziun federala e gugent vegn ella citada da politichers sco element central da l’identitad svizra. Remartgablamain na chatta questa plurilinguitad statala strusch resun en il champ individual. Il cuntrari ves’ins gist la cundiziun per mantegnair la pasch linguistica en Svizra en la separaziun dals territoris linguistics ed en lur omogenitad linguistica. Pasch linguistica tras impediment da communicaziun, ubain sco ch’i sa cloma: «On s’entend parce qu’on ne se comprend pas.» Pasch linguistica sco ruaus da santeri.

Questa fossa vegn adina puspè chavada si il davos temp, quai che na fa betg surstar en ina societad moderna da communicaziun, ed or da la fossa daventa in foss che sa preschenta per ina part nunsurmuntabel e per l’autra part passabel sur punts.

L’ideologia da l’omogenitad linguistica d’in territori ha las pli grondas consequenzas per la scolaziun. D’ina vart s’occupan las instanzas pedagogicas intensivamain cun la scolaziun d’uffants da minoritads estras, ed en blers cas han ins gia renconuschì la pretensiun ch’ins na dastgia betg supprimer lur linguatg primar, mabain al stoppia sustegnair per augmentar lur schanzas en noss sistem scolar; da l’autra vart èsi dentant anc adina normal en noss pajais quadriling ch’uffants da migrants interns han da s’adattar immediatamain al nov ambient linguistic. Quai ha l’effect che geniturs da la minoritad franzosa e taliana renunzian da sa render en Svizra tudestga, schegea che las offertas professiunalas fissan interessantas, ubain che las famiglias sa separan e ch’il bab passenta il pli savens l’emna per exempel engaschà en l’administraziun federala a Berna e returna per la fin d’emna en la regiun linguistica.[1] Uschia vegn ina maschaida linguistica impedida cun success.

Er la Rumantschia che vegn tractada qua spezialmain, pratitgescha en il champ scolar la medema politica d’assimilaziun, schegea ch’ins na po betg pli discurrer d’ina omogenitad linguistica che fiss da mantegnair, perquai che tut ils Rumantschs èn dapi la davosa generaziun bilings. Qua sa tracti da mantegnair ina lingua, quai che n’è betg il fatg tar las ulteriuras linguas naziunalas, e persuenter è la scola in factur central.

Ussa vegnan skizzadas curtamain las cundiziuns politicas ch’influenzeschan la situaziun scolara en la regiun linguisticamain periclitada il pli fitg, en l’Engiadin’Ota. Igl è da tractar dumondas da la statistica da linguatgs, da l’autonomia da vischnancas e dal princip territorial. Alura suonda ina preschentaziun da l’aspect linguistic dal model da scola or d’ina nova vista e propostas per al meglierar.

En consequenza dal ferm svilup turistic èn sa midadas fermamain las proporziuns linguisticas a favur dal tudestg en l’Engiadin’Ota gia en ils onns 1930. L’onn 1980 han 23,1% dals abitants e da las abitantas inditgà da discurrer rumantsch sco linguatg mamma.[2] Il november passà ha l’Uffizi federal per statistica publitgà intginas datas linguisticas da la dumbraziun dal pievel da l’onn 1990.[3] Là èsi da leger senza commentari che 28 vischnancas grischunas hajan midà lur linguatg tranter il 1950 ed il 1990 en disfavur dal rumantsch ed era che la maioritad linguistica saja diminuida per radund 10% en vischnancas rumantschas. Ins sto avair legì ils resuns en las gasettas grischunas per pudair giuditgar quant sensibel ch’ins reagescha vers l’objectivitad imaginada d’indicaziuns statisticas.

La publicaziun da las datas en dumonda era en quest senn incorrecta, perquai ch’ins n’ha per l’emprima giada betg duvrà il 1990 il term emoziunal da ‹lingua materna› tar la dumbraziun dal pievel.[4] Igl è vegnì dumandà sulettamain la lingua ch’ins sa il meglier, ha dentant finalmain er purschì la pussaivladad d’inditgar las ulteriuras linguas discurridas.[5] En ina regiun bi- ubain multilinguala èsi senza dubi cler che gist las respostas a la segunda dumonda èn interessantas e che las cifras publitgadas memia baud daventan significativas pir en il context general.

En mintga cas èsi da quintar che las cifras recaltgadas per l’emprima giada davart la plurilinguitad mettian novs accents en la statistica svizra da linguatgs, betg mo per la Rumantschia. Independentamain dals resultats sa preschenta la relaziun da la maioritad e minoritad linguistica en l’Engiadin’Ota a l’envers, perquai che la lingua tradiziunala regiunala è gia daditg la lingua minoritara. N’èsi betg in pau remartgabel ch’ina scola primara dal tuttafatg rumantscha haja pudì sa tegnair en tut las vischnancas da l’Engiadin’Ota sut questas circumstanzas auter che a San Murezzan? Tgi è conscient da l’engaschament extraordinari da las magistras e dals magisters che furman entras lur instrucziun totalmain rumantscha scolaras e scolars relativamain bilings enfin la 6avla classa? Pudain nus considerar quest fatg sco evident? A mai pari ristgà da simplamain serrar ils egls e da far sco sche la situaziun fiss stabila, sch’ins na la tutga betg.

Plinavant èsi da savair che l’autonomia communala giauda en il chantun Grischun in status bler pli aut ch’en auters chantuns e cumpiglia er l’autonomia da scola. Quai po manar a situaziuns cun differentas datas da vacanzas e temps d’instrucziun differents en vischnancas vischinantas – plitost in detagl divertent – ma igl enserra er il dretg da decider davart la lingua da scola. La radunanza da vischnanca da Bravuogn ch’appartegna ubain appartegneva al territori ladin, ha decidì il 1982 da midar sin l’entschatta da l’onn da scola la lingua da scola e d’instruir cumplettamain per tudestg. Quai ha chaschunà irritaziun en l’entira Rumantschia e programs auxiliars èn vegnids mess sin via, per exempel in’instrucziun obligatorica d’intginas paucas uras da rumantsch ad emna, quai ch’è vegni declerà sco pilot «scola fundamentala tudestga cun instrucziun supplementara rumantscha».[6] Oz èsi da constatar cun resignaziun che l’emprova ha fatg naufragi e che Bravuogn è pers per la Rumantschia, almain quai che pertutga la scola.

En la Conferenza generala ladina èsi vegnì dumandà, sch’i na dettia betg autras soluziuns che la midada totala da la lingua da scola, per exempel ina spezia da scolaziun bilingua en vischnancas fermamain germanisadas per evitar votaziuns dal pievel cun resultats evidents.[7] Igl è sa mussà che questas soluziuns n’èn legalmain betg pussaivlas, perquai ch’ellas violassan l’ominus princip territorial.[8]

Qua è il lieu d’introducir il princip territorial che chaschuna da quests effects paradox: en general vala el sco garant per la pasch linguistica en Svizra, perquai ch’el ha segirà la stabilitad territoriala da las trais grondas gruppas etnolinguisticas. Il sulet territori linguistic svizzer ch’è vairamain periclità n’ha mai profità dal princip territorial. Memia enconuschentas èn las cartas linguisticas davart il svilup d’in territori rumantsch ch’era ina giada entir enfin tar ina collecziun d’inslas linguisticas, tranter las qualas er las ultimas punts èn crudadas. Betg be ch’il princip territorial n’ha betg pudì proteger ina minoritad periclitada, el impedescha er da renunziar a l’ideologia dal monolinguissem individual en noss stadi multilingual, quai vala spezialmain per las emprovas d’ina scolaziun bilingua, betg unicamain en la Rumantschia, mabain er en regiuns cun linguas betg periclitadas.[9]

Igl è nairas uras che la Svizra s’avanzia ad ina politica linguistica activa, progressiva e ch’è adattada a las relaziuns effectivas, inclus l’artitgel revedì da linguas en la Constituziun federala (art. 116 CF), sco quai ch’el duai anc vegnir tractà quest onn en il Cussegl naziunal. I sa tracta da la dumonda, schebain nus vulain fixar en la Constituziun la politica da separaziun cun la speranza da pudair mantegnair qua tras la ‹pasch linguistica› descritta pli baud, ubain sche nus vulain resguardar en la Constituziun las realitads linguisticas d’in stadi modern, integrà en in’Europa multilinguala (in stadi che para dentant da considerar sco pussaivla ina vita insulara). La gruppa da lavur dal Departament federal da l’intern ch’ha elavurà la basa da decisiun ‹La quadrilinguitad svizra – preschent e futur› constatescha ch’il princip territorial, e cunquai collià inseparablamain la dumonda da la libertad da lingua, sajan da tractar differenziadamain.[10] Tant pli tema chaschuna il fatg, co ch’il Cussegl dals stadis ha tractà la proposta l’october 1992: la libertad da lingua è vegnida eliminada ed il princip territorial resta sco unica basa da la politica linguistica svizra. Cun quai vegnan foss chavads e mirs fabritgads che paran dad esser dal tuttafatg anacronics en vista ad in’Europa che sa furma.

Igl è da dir ch’i dat er glieud, e gist en las regiuns rumantschas, che spetgan il salvament dal rumantsch entras l’agid dal princip territorial, sco quai ch’el n’ha anc mai existì en il chantun Grischun. Cura che Viletta ha ‹scuvert› il 1978[11] il princip territorial e pretendì ch’el saja da fixar en la Constituziun dal chantun Grischun e ch’el saja da resguardar consequentamain per salvar il rumantsch, era la speranza en quest instrument giuridic sa chapescha gronda. In consens politic n’è dentant betg stà da chattar ed i na vala betg la paina da discurrer, tge che questa mesira avess effectuà. Quella schanza è mancada. En la situaziun odierna midada che n’è betg pli dirigida vers l’isolaziun, mabain vers l’avertura, èsi in fatg che nagina situaziun linguistica na po vegnir meglierada entras mesiras polizialas e giuridicas. La tenuta che pretenda leschas per mantegnair net in territori linguistic, nascha d’ina vista d’in stadi totalitar che crai ch’ins possia realisar cun pussanza ina lingua regiunala, in concept che na stat betg mo en cuntrast cun la situaziun politica, mabain er cun la tenuta fundamentala socio- e psicolinguistica.

Sche nus vulain mantegnair il rumantsch er suenter la proxima generaziun en l’Engiadin’Ota, e cun quai returnain nus a noss exempel, lura dovri concepts novs che na sa basan betg sin la violenza, gnanc statala. Igl è uras da prender a maun il problem en ina moda creativa, averta a cumpromiss e vitala: il dualissem pauc uman d’in u l’auter sto vegnir remplazzà entras il fritgaivel ensemen.

A chaschun d’ina manifestaziun en l’Engiadin’Ota dal december passà, nua che jau hai referì davart il model da scola bilingua, hai jau pertschavì fermamain en ina discussiun, quant ferma che la pressiun è daventada per ils magisters e las magistras. Pauc avant eran las cifras menziunadas da la dumbraziun dal pievel da l’onn 1990 vegnidas publitgadas ed avevan scurrentà scolasts e scolastas. Quant ditg vul ins anc giugar il ‹mund salv› cun impedir mintga discussiun publica davart la problematica, per betg ‹dasdar giats che dorman›. In scolast che sa permetta da sa lamentar, vegn considerà sco in traditur da la buna chaussa. Bunamain zuppadamain ha ina magistra da scoletta confessà da stuair discurrer mintgatant er tudestg en sia classa cun 18 uffants tudestgs e 2 da lingua rumantscha (!), numnadamain cun intgins be paucs mais, cun auters dentant pli ditg. Consentiment mit han demussà ils collegas da las classas superiuras che ston er bandunar gia daditg la pretensiun stricta dal monolinguissem, quai dentant cun nauscha conscienza.

Co èsi d’explitgar ch’ins sa tegna gist en questa situaziun critica uschè severamain, ins pudess dir desperadamain, a l’insla monolingua da la scola primara, ussa che la discussiun pedagogica en Svizra ha finalmain surmuntà questa fasa? Betg da survesair èn las emprovas da schliar las structuras monolinguas en differents lieus.[12] Ins è daventà conscient che la ludaivla instrucziun linguistica tradiziunala na maina betg als resultats giavischads en noss pajais quadriling, er betg suenter avair introducì l’uschenumnà ‹franzos tempriv› ubain ‹tudestg tempriv› sco ins numna l’entschatta en il 5avel onn da scola. Er suenter in’instrucziun da linguas da blers onns n’han ils giuvens e las giuvnas savens nagina cumpetenza bilingua, gnanc da discurrer d’ina tri- ubain quadrilingua.

Sin fundament da quests fatgs èsi da chapir la midada plauna vers in ‹nov› model d’instrucziun, quel che vegn numnà ‹instrucziun bilingua› ubain model d’immersiun. El sa distingua da l’instrucziun linguistica tradiziunala en quella maniera che la lingua avisada n’è betg cuntegn mabain medium (lingua) da l’instrucziun, e quai per ina part u schizunt per l’entir’instrucziun.[13] Forsa èsi in pau simpel da discurrer dal fatg d’‹emprender linguatg a la tariffa null›[14], betg da dubitar èn dentant ils resultats remartgabels da questa metoda, tant ord puntg da vista da la lingua sco dals roms reals.

Gist la Rumantschia furma la cumprova persuenter. Ella tgira gia dapi decennis l’immersiun avant la lettre, numnadamain per cuntanscher questa cumpetenza bilingua a la fin dal temp obligatoric da scola tar ils uffants en ina regiun omogena rumantscha da pli baud, per ch’els possian frequentar ulteriuras scolas ed instrucziuns professiunalas, e quai cun in success che na vegn para cuntanschì da nagin’autra metoda.

Deplorablamain n’han ins betg enconuschì la relevanza svizra da questas emprovas da blers onns, ed uschia n’existan er naginas retschertgas scientificas dals resultats cuntanschids en terra rumantscha, sin ils quals ins pudess fundar emprovas en autras regiuns dal pajais. Memia savens patratg’ins en connex cun il rumantsch sulettamain al salvament d’ina lingua periclitada, dentant betg a las experientschas transferiblas da l’instrucziun d’immersiun che pudessan furnir al svilup scolastic svizzer impuls nizzaivels.

En la situaziun odierna da maioritad linguistica en l’Engiadin’Ota è sa sviluppà senza vulair in sistem da scola ch’ins pudess numnar ‹immersiun totala consecutiva vicendaivla›. I sa tracta d’ina structura cumplexa che fiss d’analisar sco suonda:

a) Immersiun tardiva (Late Immersion /LI)

Quai è il model original che partiva dal fatg ch’ins stoppia facilitar als scolars rumantschs l’access al mund tudestg. El vala oz en 67 vischnancas dal Grischun e munta ch’ils uffants vegnan instruids ils emprims quatter onns monoling rumantsch e ch’els han en la 5avla e 6avla classa 4 enfin 6 uras da tudestg ad emna. A l’entschatta da la 7avla classa mida la lingua d’instrucziun: l’entir’instrucziun succeda per tudestg cun excepziun da la biologia e da 2 fin 3 uras instrucziun rumantscha; quai è in’immersiun bunamain totala.

Per relaziuns svizras è ina tala midada da lingua fitg nunusitada, sia realisaziun cuntrafà a las fermas persvasiuns da blers tschertgels en las autras regiuns linguisticas ed è forsa perquai betg vegnì resguardà ed insumma betg prendì sco exempel. Igl è in fatg d’experientscha che scolaras e scolars rumantschs adempleschan las medemas cundiziuns sco ils Tudestgs a chaschun d’examens da recepziun en ils gimnasis (exclusivamain tudestgs). Medemamain èsi enconuschent ch’ils Rumantschs na san betg be il tudestg standard, mabain era il dialect e dattan qua tras in exempel che er la diglossia da la Svizra tudestga na sto betg esser in impediment insuperabel sco quai ch’ils auters Latins sa lamentan; quai fiss da reponderar.

Ils avantatgs eclatants da l’immersiun sa mussan en quest cas cleramain. Cunquai ch’il model è vegnì applitgà e vegn applitgà senza reflexiun ed exclusivamain, ha el grevas consequenzas areguard l’enconuschientscha da la lingua primara ed en spezial ses svilup da status. Quant nizzaivel è il mantegniment d’ina lingua ch’ha cuntanschì sulettamain il livel da cumpetenza d’in uffant da 12 onns?

Quest model d’immersiun unilateral cun midada abrupta da lingua duess far lieu ad in model d’emancipaziun sco el è vegnì descrit differentas giadas.[15] I sa tracta d’in program da protecziun dal linguatg che vuless mantegnair l’identitad etnica e linguistica d’individis minoritars e gruppas sa basond sin ina concepziun dal pluralissem cultural. La midada essenziala en cumparegliaziun cun il model existent è la cuntinuaziun cumpletta da la lingua primara en il stgalim secundar I e II, ma betg sco object d’instrucziun, mabain sco lingua d’instrucziun en ina mesira che fiss d’eruir empiricamain e che na duess a mes avis betg esser pli bassa che 30%. Be uschia po il status dal rumantsch vegnir mantegnì, po l’amplificaziun vers las domenas da la vita da creschids vegnir segirada e po la stabilisaziun da l’equiliber tranter las duas linguas vegnir segirada.

Las modalitads exactas na pon betg vegnir decretadas teoreticamain, mabain èn da chattar sin fundament d’emprovas en scola, accumpagnadas scientificamain. In’impurtanta decisiun è quella da la dumonda, schebain l’exclusivitad da la lingua primara u materna en ils emprims onns da scola è necessaria, quai che muntass probablamain per l’Engiadin’Ota ina segregaziun parziala dals scolars, ubain sch’ins pudess renunziar cun tschertas cundiziuns a quest primat.

Per ils uffants da la maioritad tudestga da l’Engiadin’Ota valan tut autras cundiziuns. Ord tema d’in ulteriur privel dal rumantsch en scola è lur situaziun betg vegnida tematisada en la discussiun da scola.[16] Uschia n’èsi er betg vegnì enconuschent ch’in auter model independent vala per els, numnadamain:

b) Immersiun totala tempriva (Early Total Immersion / ETI)

Sco gia menziunà vegnan ils uffants tudestgs instruids en la scoletta ed en l’entira fasa da la scola primara en lur lingua secundara, pia en rumantsch. I sa tractava a l’origin da la simpla politica d’assimilaziun sco quai ch’ella vegn pratitgada anc oz en tuttas quatter regiuns linguisticas da la Svizra. Questa sort d’assimilaziun po avair relativamain success (cun ses dischavantatgs en conuschents), uschè ditg ch’i sa tracta d’ina relativ pitschna minoritad d’uffants da scola. Tant pli remartgabel èsi che be la vischnanca da San Murezzan (gia a l’entschatta dal 20avel tschientaner) haja midà la lingua da scola. Jau suppon che gist questa midada tempriva vers la scola primara tudestga dal center d’Engiadin’Ota haja furnì la pussaivladad da mantegnair las scolas rumantschas en las vischnancas cunfinantas, cunquai che geniturs che na vulevan en nagin cas laschar entschaiver lur uffants la scola en ina ‹lingua estra›, èn sa tratgs a San Murezzan, quai ch’è anc oz dal tuttafatg usità. Uschia èsi adina vegnì prendì a l’opposiziun sporadica il vent or da la tenda. Oz è l’opposiziun mitta dentant uschè privlusa, ch’ins na po betg pli esser cun buna conscienza da l’avis che las scolas rumantschas sa mantegnian anc ditg en l’Engiadin’Ota, auter che sch’i dess tar la populaziun tudestga ina midada radicala da lur tenuta vers la bilinguitad.

Gist quai fiss il cas, sch’il model d’assimilaziun ETI gist preschentà pudess vegnir amplifitgà ad in model d’enritgiment tenor l’exempel canadais.[17] Populaziun en mira da quest model d’enritgiment è da natira la maioritad (en Canada: uffants englais ch’entschaivan la scola franzosa) cun in linguatg primar che n’è betg en privel pervi da l’ambient vital e pervi da las medias ed er betg senza instrucziun en scola. Quai maina ad in bilinguissem aditiv che vegn resguardà dals geniturs e dals uffants sco in enritgiment.

In’educaziun bilingua n’è betg exnum pli ch’in tant giavischada en Svizra, uschia che geniturs s’engaschassan forsa per il ‹dretg ad ina bilinguitad›. I dovra perquai er en il chantun Grischun ina dretga purziun lavur d’infurmaziun per eliminar pregiudizis e temas da vart da la maioritad. Senza dubi fai fitg gronda prescha, il mument è dentant favuraivel: er en auters chantuns entschaiv’ins ad agir, Friburg per exempel vegn ad avrir en curt scolas bilinguas ed er il Parlament federal a Berna vegn a stuair s’occupar cun quest problem, perquai ch’ils 18 da december è vegnida inoltrada in’iniziativa parlamentara che vul garantir entras la Constituziun federala (art. 27) «in’educaziun en duas linguas».[18] Duess il chantun Grischun introducir en curt il ‹talian tempriv› en las scolas primaras, alura fiss la bilinguitad tudestg-rumantscha anc pli ‹tempriva›, acquistada entras l’immersiun, da tal avantatg per emprender il talian ch’ins pudess er entschaiver gia pli baud cun l’instrucziun da l’englais tant desiderà. Quai pudess influenzar positivamain la tenuta e la motivaziun dals geniturs e da l’entir ambient social, pia gist quai ch’è decisiv per il success dal model. Grond interess pudess il model d’enritgiment derasà er chattar en Svizra ed en l’Europa, cunquai ch’el va a prà cun las emprovas da colliar l’‹educaziun interculturala e la scolaziun plurilingua›.

Ils dus models descrits d’immersiun, d’emancipaziun resp. d’enritgiment, han differents tratgs cuminaivels. Omadus èn colliads per ils scolasts cun grondas speranzas, promovend ina gronda conscienza da sasez e finalmain in’identitad bilingua positiva.[19] Sch’ellas duain dentant propi cuntanscher il potenzial teoretic, èsi da sclerir las suandantas dumondas:

Co sa cumportan omadus models, sch’els vegnan applitgads successivamain cun ils medems scolars? A mes avis na datti naginas retschertgas correspundentas.

Fiss ina segregaziun d’omaduas gruppas da lingua necessaria, eventualmain limitada parzialmain.

Co pudess ins crear in meglier passagi d’ina lingua d’instrucziun a l’autra che tras la midada abrupta suenter la 6avla classa?

Tge durada e tge intensitad e la meglra per tge lingua?

Co fissi d’instruir ils scolasts e las scolastas?

Pon ils meds d’instrucziun existents vegnir adattads, ubain èsi da crear novs?

E finalmain la dumonda cardinala: po in model d’immersiun sco quel da l’enritgiment durar pli ditg, sch’el n’è betg voluntari? El cas negativ, co pudess ins crear la basa voluntaria?

La scola na po betg mantegnair suletta la lingua; latiers dovri engaschament persvadì en autras domenas sco per exempel en l’administraziun, giurisdicziun, economia, vita culturala, baselgia ed autras. La scola po dentant porscher dapli che be il mantegniment da la lingua, sche la maioritad da la populaziun sustegna questas stentas entras demussar in interess exprimì per la bilinguitad, e quai cun bunas raschuns che surpassan l’altruissem da mantegnair la minoritad. Saja ina scola primara tudestg-taliana a Lucerna, ina franzos-tudestga a Losanna ubain ina rumantsch-tudestga a Silvaplana, las bunas raschuns per trametter là ils uffants da la maioritad èn adina las medemas. Qua vegnan ellas numnadas cun il term ‹enritgiment›.

Uschia daventa il svilup en l’Engiadin’Ota in cas da precedenza per la dumonda, schebain la persvasiun da la populaziun svizra per il monolinguissem sa midia. Gist en quest pitschen territori survesaivel pudessi reussir da metter las linguas en concurrenza en in nov equiliber, uschia ch’i pudess sa sviluppar ina nova schientscha bilingua, nua che ses purtaders s’identifitgeschan positivamain cun omaduas gruppas linguisticas. Per l’emprima giada ha fatg ina maioritad territoriala il pass vers la bilinguitad, conscienta da gudagnar qua tras bler. La situaziun da contact linguistic en la Rumantschia n’è betg in fenomen isolà, mabain pudess esser directiva per svilups en il sistem scolar svizzer, svilups che realisassan er il multilinguissem statal al livel individual.

Indicaziuns bibliograficas

Ursina Fried-Turnes. In model da scolaziun bilingua: la Rumantschia. (Educaziun interculturala e scolaziun plurilingua, Simposi INTER 93, Berna, 18-20 da mars 1993). Cumparì en: Annalas da la Societad Retorumantscha 106, 1993, p. 52-63. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2012).

[1] La differenza da la prontadad assimilatorica tranter las duas direcziuns da la migraziun interna vegn tematisada p.ex. da Lüdi (Lüdi, Georges: Binnenwanderung und sprachliche Integration in der Schweiz, en: Gretler, A. et al., eds., Fremde Heimat: Soziokulturelle und sprachliche Probleme von Fremdarbeiterkindern, Fribourg: DelVal, 1987). Lüdi mussa raschuns, pertge che l’emprima generaziun da geniturs romands «mit einem Wechsel der sprachlichen Identität Mühe bekunden und Französisch nicht nur als Familiensprache, sondern auch als dominante Sprache der Kinder bewahren möchten» [demussan difficultads cun la midada linguistica e pertge ch’els vulessan mantegnair franzos betg mo sco lingua da famiglia, mabain er sco lingua dominanta per ils uffants] (p. 199). Svizzers tudestgs percunter paran d’avair damain conflicts da loialitad linguistica. Quai duess esser sumegliant tar famiglias tudestgas svizras en regiuns rumantschas.

[2] Kraas, Frauke: Die Rätoromanen Graubündens: Peripherisierung einer Minorität, Stuttgart: Steiner, 1992, p. 304.

[3] Uffizi federal da statistica, Berna, communicaziun da pressa nr. 83/92, november 1992.

[4] Tar la dumonda davart la ‹lingua materna› ston persunas bilinguas decider persunalmain, tge lingua ch’è d’inditgar e quai po sa referir a fitg differents facturs sco professiun, stgalim da scolaziun, ambient social, loialitad linguistica, situaziun famigliara, religiun e.u.v. Il resultat na furnescha gnanc in purtret approximativ da la situaziun linguistica e po sustegnair la polarisaziun. Quai è er la raschun, pertge che la Belgia renunzia gia dapi il 1947 ad ina statistica da linguas: cifras respectivas eran dinamit per il potenzial existent da conflict (Nelde, Peter H.: Language conflicts in multilingual Europe – prospects for 1993, en: Coulmas, Florian, ed., A Language Policy for the European Community: Prospects and Quandaries, Berlin, New York: Mouton de Gruyter, 1991).

[5] Las dumondas differenziadas davart la lingua da la dumbraziun dal pievel da l’onn 1990 sa cloman: 1. «Tgenin è il linguatg en il qual Vus patratgais e che Vus savais il meglier? (inditgar be in linguatg).» 2. «Tge linguatg(s) discurris Vus regularmain? (pliras respostas pussaivlas) a) a chasa, cun ils parents b) en scola, al plaz da lavur, en la professiun.» Il fatg ch’il term ‹lingua materna› mancava, po avair motivà blers d’inditgar tudestg sco la lingua ch’ins sa il meglier e rumantsch sco quella ch’ins discurra regularmain. Sin fundament da la scolaziun rumantscha fissi da spetgar che gist la segunda dumonda reuniss ina gronda procentuala da persunas bi- ubain plurilinguas. En questa direcziun mussa er in studi dal Radio rumantsch, publitgada il mars 1993, ch’inditgescha che 42,3% da la populaziun grischuna chapeschia rumantsch (Servetsch da scrutaziun da la SSR, Zur Mediennutzung der Rätoromanen/innen, Cuira, 26.3.1993, p. 1).

[6] Ulteriurs detagls èn da chattar en: Departament federal da l’intern (DFI), Quadrilinguitad svizra – preschent e futur, Berna: Chanzlia federala, 1989, en il chapitel ‹Il cas spezial dal Grischun: las relaziuns linguisticas da scola en la regiun rumantscha›, p. 70ss.

[7] La Conferenza generala ladina ha salvà sia radunanza l’onn 1983 excepziunalmain a Bravuogn per manifestar sia perplexitad vers la decisiun linguistica. A quella chaschun è vegnida tschentada la dumonda davart ina scolaziun bilingua en vischnancas fermamain germanisadas, dentant è ella puspè vegnida eliminada il 1984 senza commentari da la glista da tractandas da la suprastanza (Falett, Rico: Rapport presidial, Conferenza generala ladina (CGL), 1983 e 1984). Malgrà il cler signal da Bravuogn ha la dumonda davart la lingua da scola stuì restar tabu.

[8] L’onn 1986 ha constatà il president da la CGL: «Curius: per manar scoulas bilinguas in lös fermamaing germanisats manca la basa legala. Percunter esa legal dad abolir d’ün di a l’oter il rumantsch sco lingua ufficiala d’instrucziun.» (Falett, Rico: Rapport presidial, Conferenza generala ladina, 1986).

[9] Cf. la decisiun da la Dretgira federala davart la scola franzosa a Turitg che pretenda che questa scola privata stoppia porscher la medema scolaziun tudestga sco ina scola publica en il chantun Turitg. «L’argument che la mesira saja sproporziunada, na siond l’atgnadad linguistica dal chantun Turitg periclitada en nagina maniera tras la scola privata franzosa, ha il Tribunal federal renvià. La periclitaziun n’existia betg en la scola franzosa, mabain en il princip d’admetter scolas d’auters linguatgs insumma.» (DFI, op. cit., p. 218).

[10] En il rapport cità vegn tractada detagliadamain la dumonda dal princip territorial; cf. DFI, op. cit., p. 327ss.

[11] Viletta, Rudolf: Grundlagen des Sprachenrechts, Zürcher Studien zum öffentlichen Recht 4, Zürich: Schulthess, 1978.

[12] A Turitg exista dapi l’onn 1989 in gimnasi public biling, il Liceo artistico, ch’instruescha per tudestg e per talian. Er en la regiun da cunfin tudestg-franzosa entschaivi a sa muventar: cf. Brohy, Claudine: Eine zweisprachige Schule in Freiburg?/Une école bilingue à Fribourg? Freiburg: Arbeitsgruppe Zweisprachige Schule Freiburg, 1992.

[13] Intgins exempels svizzers d’interess creschent per l’instrucziun d’immersiun:

– Gia en il rapport dal DFI da 1989 vegnan models da scola ad immersiun proponids (chapitel ‹Las scolas publicas, da la scolina enfin al gimnasi: models per la promoziun da l’educaziun interculturala›. DFI, op. cit., p. 368ss).

– Il medem temp èn cumparids en Svizra dus cudeschs tematics: Lietti, Anna: Pour l’éducation bilingue: Guide de survie à l’usage des petits Européens, Lausanne: Favre, 1989; e Watts, Richard J. und Andres, Franz, eds., Zweisprachig durch die Schule – le bilinguisme à travers l’école, Bern: Haupt, 1990.

– Dentant è er l’idea vegnida recepida da la Conferenza svizra dals directurs chantunals da l’educaziun publica; sia cumissiun Langue2 vegn a numnar ses 7avel forum Langue2 dal november 1993: ‹Scola plurilingua per la Svizra plurilingua: Emprender linguatgs effizientamain tras l’instrucziun da roms en in auter linguatg.›

– En la Svizra romanda ha proponì la CREA (Commission romande pour l’enseignement de l’allemand) quatter differents models d’immersiun, ils quals vegnan ussa discutads dals directurs d’educaziun publica pertutgads (CREA, L’allemand dans la scolarité obligatoire en Suisse romande: Recommandations pour les futurs moyens d’enseignement / d’apprentissage, Neuchâtel: IRDP, Mars 1992, p. 10).

[14] Wode, Henning: Fremdsprachenunterricht für Europa: Psycholinguistische Voraussetzungen für alternative Unterrichtsformen, en: Brusch, W. und Kahl, P.W., eds., Europa: Die sprachliche Herausforderung, Berlin: Cornelsen, 1991, p. 82.

[15] Ina discussiun davart ils differents aspects è da chattar tar Fthenakis, W. et. al., eds., Bilingual-bikulturelle Entwicklung des Kindes: Ein Handbuch für Psychologen, Pädagogen und Linguisten, München: Hueber, 1985, p. 319-328.

[16] Anc betg retschertgada è la situaziun d’uffants cun in’autra lingua primara en in territori biling. Cunquai ch’il dumber da quests uffants era enfin curt relativamain bass e ch’els discurrivan savens talian – in fatg che facilitava lur integraziun en ina scola rumantscha – n’han ins fatg nagins patratgs co mantegnair e promover lur lingua primara. Problems bler pli impurtants èn da spetgar e ston vegnir resguardads en quest connex. Ch’ins pensia a la situaziun d’in uffant croat che duai vegnir integrà en ina tschintgavla classa rumantscha e che duai frequentar en dus onns ina scolaziun dal tuttafatg tudestga.

[17] Davart il model canadais d’immersiun che visava gia dapi l’entschatta vers enritgiment, datti sper il text ‹classic› da Lambert e Tucker (Lambert, W.E. and Tucker, G.R.: The bilingual education of children: The St. Lambert experiment, Rowley, Mass.: Newbury House, 1972) ina litteratura fitg ritga, cunquai che differents centers da perscrutaziun èn engaschads. L’onn 1988 eran passa 220 000 scolaras e scolars inscrits en programs d’immersiun (Stotz, Daniel: Übersicht über die Immersionsprogramme in Kanada, en: Watts und Andres, op. cit., p. 37). Ina nova discussiun da la problematica ord vista europeica sa chatta en Horn, Dieter: Aspekte bilingualer Erziehung in den USA und Kanada, unter Berücksichtigung des Unterrichts für Minderheitskinder in der Bundesrepublik, Baltmannsweiler: Schneider, 1990.

[18] Iniziativa parlamentara da Leni Robert e 27 consutsegnadras e consutsegnaders dals 18 da december 1992. L’artitgel 27 da la Constituziun federala duai vegnir midà tenor il text da l’iniziativa en quest senn: «Ils chantuns promovan l’educaziun bilingua en il rom dals linguatgs naziunals. La Confederaziun sustegna las stentas dals chantuns tar l’introducziun da models bilings adattads a la regiun ed a la cultura, spezialmain en ils champs da la perscrutaziun, accumpagnament e valitaziun» (NZZ, nr. 297, 21-12-92, p. 11).

[19] Ina tabella da las cundiziuns, tratgs specifics ed implicaziuns da programs bilings (tenor Toukomaa e Skutnabb-Kangas) è da chattar tar Fthenakis et al., op.cit., p. 307.