La tscherna da la sedia federala

En il rom dal nov urden politic da l’Europa suenter la crudada da Napoleon Bonaparte, l’imperatur franzos, èn ils chantuns svizzers sa reunids tar ina lia lucca da chantuns e quai sut la direcziun da la dieta, a la quala mintga chantun ha delegà ses represchentants. Il 1847 èn las tensiuns, ch’eran sa sviluppadas e retegnidas dapi il 1815 tranter ils chantuns conservativs, per la gronda part catolics, ed ils chantuns liberals, per la gronda part evangelics, sa liberadas en la guerra separatistica. Suenter la victoria dals liberals sur dals chantuns catolics è la dieta sa dissolvi da ed ha surlaschà sias funcziuns ad ina nova Assamblea federala ch’è sa constituida da nov e ch’è sa reunida ils 6 da november 1848 a Berna per sia emprima sessiun. La deliberaziun davart la sedia federala per l’avegnir ha furmà in dals pli impurtants puntgs da la glista da tractandas. Il 28 da november ha l’Assamblea federala dà quest’onur a la citad da Berna. Il dretg da construir u d’acquistar terren n’ha la nova constituziun betg concedì als organs centrals dal giuven stadi federal. Sch’ella ha vulì acceptar la tscherna sco chapitala federala, ha la citad da Berna pia stuì metter a disposiziun gratuitamain ils edifizis necessaris per metter sut tetg il Cussegl naziunal, il Cussegl dals chantuns, il Cussegl federal, l’administraziun federala, l’archiv federal e l’institut da munaida. Ils emprims onns è la citad da Berna s’arranschada cun offrir per quest intent provisoricamain plirs edifizis represchentativs da l’Ancien Régime patrizial. Uschia ha l’anteriura sedia citadina da la famiglia von Erlach en la Junkerngasse dà dimora als commembers dal Cussegl federal e la chasa cumin ‹zum äusseren Stand› en la Zeughausgasse als parlamentaris dal Cussegl dals stadis.

La nova Constituziun federala. Carta commemorativa dal 1848 (Maletg: PD)

La chasa cumin regalada

Il Palaz federal vest

Suenter ch’ins ha gì chattà en l’ost da la pitschna fortificaziun in plazzal da construcziun adattà, ha la vischnanca politica da Berna publitgà ils 8 d’avrigl 1850 ina concurrenza d’architectura per la construcziun d’ina chasa cumin federala. Sco mintga chantun e mintga chapitala chantunala dueva er il stadi federal posseder si’atgna chasa cumin. En la publicaziun è vegnida formulada cleramain la pretaisa che la chasa cumin federala duaja irradiar ina tscherta dignitad, i saja dentant d’evitar tutta pumpa inutila e dimensiuns exageradas. 37 architects ed impressaris han inoltrà lur projects. L’agiudicaziun ha obtegnì l’architect ed impressari bernais Friedrich Studer (1817–1879). Ils 21 da settember 1852 è vegnì mess il crap da fundament ed ils 5 da zercladur 1857 ha la chasa cumin federala pudì vegnir inaugurada. La chasa cumin federala ch’è oz enconuschenta sut la denominaziun ‹Palaz federal vest› ha dà albiert al Cussegl naziunal ed al Cussegl dals chantuns en ses dus edifizis d’ala prepostads vers nord a che furman ina curt d’onur. En l’edifizi principal è il Cussegl federal vegnì plazzà e qua è er vegnida installada l’entira administraziun federala dals divers departaments. Dapi il 1864 è il plaun il pli sisum er stà a disposiziun a la Societad d’art da Berna per la preschentaziun da ses objects. La collecziun d’art ha bandunà la chasa cumin federala pir 1879 ed ha obtegnì in nov sut tetg en il nov museum d’art a la Hodlergasse. L’architectura e la decoraziun da la fatschada da la chasa cumin federala preschentan furmas da la nova renaschientscha. Igl è in stil d’art e da construcziun istorisant ch’ha survegnì si’expressiun exemplara per lung da la Ludwigstrasse a Minca en il rom da l’architectura dal 19avel tschientaner. El dueva regurdar als edifizis represchentativs ch’èn vegnids construids en il 15avel e 16avel tschientaner en la republica citadina da Firenza. Questas furmas da construcziun e da decoraziun da parita republicana èn paridas a l’incumbensadra per particularmain adattadas per l’edifizi, en il qual duevan sa radunar las instanzas las pli superiuras da la giuvna republica.

Lungas ed intensivas discussiuns ha chaschunà la decoraziun artistica da la chasa cumin federala cun fanestras da vaider, frescos, maletgs sin glin e sculpturas; skizzas èn vegnidas acceptadas e lura puspè refusadas. Quasi tuts projects per ina decoraziun artistica èn stads nunrealisabels perquai ch’ils meds finanzials necessaris n’eran betg da chattar. Segiramain dastg’ins er supponer ch’il problem finanzial è savens stà mo in pretext per betg stuair conceder, ch’igl n’existiva anc betg ina lingua figurativa cun la quala tuts 22 chantuns avessan pudì ir d’accord. Scenas ord la ditga e l’istorgia represchentavan sulettamain in chantun u en il meglier cas ina gruppa da chantuns. Er anc betg emblidadas eran las plajas chaschunadas da las dispitas politicas e socialas ch’eran precedidas a la fundaziun dal stadi federal. Natiralmain ch’igl è savens vegnì crititgà che la chasa cumin federala sa preschentia senza decoraziun artistica e per dismetter questa mancanza èn adina puspè vegnidas fatgas novas propostas.

Bain la pli interessanta idea en quest connex è sa preschentada en ils onns 1860. Cun la victoria dals stadis republicans dal nord sur dals stadis secessiunistics dal sid da 1865 è ida a fin la guerra burgaisa americana. En in appel public ha in comité privat rimnà daners, per pudair trametter en l’America il pictur Frank Buchser (1828–1890) da Soloturn. L’artist, gia da lez temp enconuschent internaziunalmain, è vegnì incaricà da far in grond maletg che dueva mussar las persunalitads militaras e politicas dals chantuns victurs dal nord radunadas enturn il president Abraham Lincoln. Il maletg dueva, senza che quai saja vegnì ditg explicitamain, vegnir pendì si en la chasa cumin federala. Tenor la veglia dals sutsegnads da l’appel dueva pia in eveniment da la pli novissima istorgia americana, en il qual ils manaders politics liberals da la Svizra vesevan confermadas lur ideas republicanas-democraticas, simbolisar il stadi federal a la sedia centrala da sias pli supremas autoritads. Frank Buchser dentant ha tramess a Berna be dus purtrets dals generals Grant e Lee. Quels èn vegnids pendids si en la chasa cumin federala. Ch’il pictur aveva, cunter il concept original, preschentà sin in dals maletgs il general Lee, il manader militar da la part victorisada, mussa sia simpatia creschenta per ils stadis dal sid. Questa tenuta da l’artist n’ha natiralmain betg meglierà las cundiziuns per finir il maletg planisà.

La funtauna skizzada da Friedrich Studer, che sa chatta en la curt d’onur, è in dals paucs objects da decoraziun artistica en l’exteriur da la chasa cumin federala ch’ha survivì il temp fin oz. Or d’in batschigl da princip quadratic cun quatter batschidas circundantas en furma da mez rudè crescha sin in postament, che porta sin ses quatter chantuns las persunificaziuns da las quatter stagiuns en furma da fier culà, in pilaster colossal. Sin quel na stat remartgablamain betg ina Helvezia, mabain ina Berna en bronz che porta sin ses chau in tschupè d’arbajas ed en ses mauns ina lantscha e la tavla cun la vopna da Berna. La dieua protectura Berna na beneventa betg be ils commembers dals Cussegls federals a Berna, mabain mussa er cler e net tgi ch’ha finanzià la chasa cumin federala.

Il Palaz federal vest l’onn 1857 (Maletg: PD)

Il Palaz federal giavischà

Il Palaz federal

Fin l’onn 1870 ha il stadi federal pudì sa stabilir ed ils singuls chantuns han sviluppà in spiert da cuminanza pli e pli ferma. Tuttina è il cuntanschì vegnì mess da princip anc ina giada en dumonda en il cumbat cultural a l’entschatta dals onns 1870. Sur tuts cunfins linguistics è sa furmà in moviment anticlerical per bandegiar il catolicissem politic che prendeva pli e pli ina direcziun ultramontana. Il conflict ha mussà andetgamain e cleramain che tradiziuns particularas e separatisticas e blers resentiments èn vegnids tgirads vinavant dapi la guerra separatistica er en la sumbriva dal stadi federal cun sias furmas federalisticas. Las partidas politicas ma er las forzas directivas en l’economia ed industria sco er ils pli impurtants circuls socials han prest vesì ch’igl era necessari da conceder dapli cumpetenzas a las autoritads federalas centralas ed a l’administraziun federala ed er ch’ins stoppia dar als burgais dapli pussaivladads da cundecider cun dar ad els il dretg dal referendum. Uschia è la Constituziun federala vegnida revedida totalmain ed ella ha purtà sco puntgs essenzials l’unificaziun da la giurisdicziun, l’abrogaziun da la giurisdicziun clericala ed uschia l’introducziun dals fatgs da stadi civil statals, la libertad da cretta e da domicil, l’instrucziun confessiunalmain neutrala en la scola populara ed ina nov’organisaziun dals fatgs militars.

L’offerta da plaz en la chasa cumin federala n’ha prest betg pli pudì satisfar als basegns creschents enormamain che l’administraziun federala ha sviluppà per pudair ademplir sias incumbensas. Gia han ins stuì dischlocar ils emprims secturs da l’administraziun. En connex cun la revisiun totala da la constituziun ha la confederaziun obtegnì l’obligaziun da construir e mantegnair sezza ils edifizis necessaris per ademplir sias incumbensas. L’onn 1876 ha la Confederaziun fatg in contract cun la citad da Berna davart la cessiun da la chasa cumin federala ed ha alura acquistà successivamain il terren da vart orientala da quella. Uschia ha il Departament federal da l’intern pudì publitgar l’onn 1885 ina concurrenza d’architectura per in edifizi administrativ e per in edifizi dal parlament ch’era previs da construir pir pli tard. Or dals 36 projects inoltrads ha la giuria tschernì unanimamain quel da l’architect turitgais Allred Friedrich Bluntschli (1842–1930). Il segund premi ha ella concedì al project da l’architect Hans Wilhelm Auer da San Gagl (1847–1906). Evidentamain ha il project da Hans W. Auer, che vuleva midar la plitost modesta chasa cumin federala en in Palaz federal, correspundì meglier a las imaginaziuns dal Cussegl federal e dal Departament da l’intern che quel da Alfred F. Bluntschli. Hans W. Auer aveva previs ina gruppa d’edifizis simmetrica. La veglia chasa cumin federala, ussa sedia da la Regenza, dueva obtegnair sco pendant en direcziun orientala in edifizi administrativ furmà en sumeglianta maniera e tranter quests dus tracts d’ala dueva s’auzar in edifizi dominant ed elevà cun ina cupla sco sedia dal Cussegl naziunal e dal Cussegl dals chantuns. Uschia ha Hans W. Auer obtegnì l’incarica d’exequir l’edifizi administrativ, l’odiern ‹Palaz federal ost›. Quel ha pudì vegnir construì durant ils onns 1888 fin 1892 sin il terren ed empè dal lnselspital. Per quest intent han ins l’emprim stuì spazzar quest ospitai construì da 1718 fin 1724 tenor ils plans da l’architect Franz Beer ed acquistà 1880 da la Confederaziun. A quest anteriur ospitai regorda oz be pli il num da la lnselgasse che maina vers il ‹Palaz federal ost›.

Avant ch’ins ha pudì inaugurar il nov edifizi administrativ 1892 e ch’ins ha pudì pensar da realisar ils plans per l’edifizi dal parlament, ha il Departament da l’intern envidà 1891 ils dus architects Alfred F. Bluntschli e Hans W. Auer, d’anc ina giada repassar lur projects inoltrads 1885 per quest intent. Ina giuria numnada a posta per quest intent n’è betg stada cumplainamain cuntenta dals dus projects. Uschia ha il Cussegl federal decidì ils 30 da zercladur 1891 en favur dal plan da Hans W. Auer. 1892 ha il Cussegl federal proponì al Parlament d’acquistar l’immobiglia dal vegl Casino che giascheva tranter la chasa cumin federala ed il nov edifizi administrativ. Il Cussegl naziunal ha approvà il credit da construcziun ils 24 da mars 1893. Il Cussegl dals chantuns ha fatg il medem ils 30 da mars 1894. Hans W. Auer è vegnì incaricà cun la direcziun da la construcziun. Las preparativas per la construcziun da l’edifizi dal Parlament èn stadas purtadas da grondas spetgas e da vairas erupziuns d’entusiassem. Quellas eran l’expressiun d’ina relaziun positiva vers l’istorgia svizra, d’ina cretta ferma e viva en il progress economic e tecnic e d’ina tenuta senza critica vers las valurs liberalas. Sco exempel pon servir ils pleds ch’il cusseglier dals chantuns bernais Eggli ha exclamà ils 31 da mars 1894 a chaschun da la debatta: «Nus n’avain betg main plaschair da vesair che la citad da Berna sa furma ad in lieu da pelegrinadi patriotic en consequenza da quest edifizi pompus, vers il qual mintga Svizzer e mintga Svizra vegn a volver ses pass almain ina giada en sia vita per vesair la bella chasa cun agens egls. Impressiunads da questa grondiusa cuntrada vegnan alura ils pelegrins patriotics a rugar en devoziun silenziusa ed entusiassem pietus noss Bab en tschiel ch’el veglia mantegnair al ventiraivel pievel svizzer sia bella patria anc per lung temp en sia protecziun segira.»

Suenter che la crisa dal cumbat cultural è stada surmuntada e suenter la revisiun totala da la Constituziun federala han las forzas liberalas, ch’han 1874 anc decidi suletta la direcziun da la politica, tschertgà da crear per uschè dir ina glorificaziun da lur relaziun cun il stadi federal e quai anc avant che passar en in nov tschientaner cun il nov edifizi dal Parlament. Il settember 1894 han ins pudì cumenzar cun las lavurs da terren ch’en stadas ordvart difficilas. Uschia èsi sa mussà ch’il terren da construcziun n’era betg solid avunda. Ultra da quai han ins stuì sustegnair la fatschada meridiunala, che surmuntava per bler la spunda, cun in’enorma miraglia da fundament che cumenza 20 m profund sut la terrassa federala. Fin il 1. da settember 1896 eran las lavurs da substrucziun ed ils plauns sutterrans exequids fin a l’autezza da la Plazza federala. Pir da quest mument davent han ins pudì cumenzar a construir l’edifizi da quatter plauns cun la cupla curunanta. Gia ils 11 d’avrigl 1900 han ins festivà las ventschidas da la construcziun brutta. Il 1. d’avrigl 1902 han ils Cussegliers federals surpiglià lur nova chasa en ina ceremonia solenna. La decoraziun artistica n’era dentant en secturs essenzials anc betg finida.

Durant la fasa da construcziun l’onn 1899 (Foto: PD)

La voluntad da crear l’ovra

L’architect

L’incarica che l’architect aveva d’ademplir era clera. Da crear era in edifizi represchentativ che permetta a la legislativa suprema da la Svizra, als commembers dal Cussegl naziunal e dal Cussegl dals chantuns da lavurar entaifer sia miraglia. Per pudair vesair co che Hans W. Auer ha prendì per mauns l’incumbensa obtegnida, èsi anc da dar in sguard sin sia persunalitad e sia carriera professiunala. Hans W. Auer, naschì 1847, ha studegià da 1865 fin 1868 a la partiziun da construcziun da la Scola politecnica federala a Turitg ed ha suandà là las prelecziuns ed ils exercizis pratics offrids da Gottfried Semper (1803–1879). Quel, in dals pli impurtants architects tudestgs dal 19avel tschientaner, ha instruì a la Scola politecnica a Turitg ‹architectura cumpareglianta› ed ‹istorgia da l’architectura› dapi sia fugia per motivs politics or dal reginavel da la Saxonia l’onn 1849. 1869 è Hans W. Auer entrà a Vienna en la classa da maister da Theophil Hansen (1831–1891), ch’ha prest destinà Auer sco ses assistent. Theophil Hansen ha skizzà da lez temp ils plans per l’edifizi dal parlament austriac ch’è vegnì construì da 1873 fin 1883 a la Ringstrasse a Vienna. Theophil Hansen ha engaschà il giuven Hans W. Auer sco ses manader da construcziun durant l’entir temp da la construcziun da l’edifizi dal Parlament a Vienna. Hans W. Auer era pia preparà il meglier pussaivel per sia incumbensa ed enconuscheva las pretensiuns ch’in edifizi dal Parlament aveva d’ademplir. Ultra da quai ha el visità duas giadas a Berlin l’edifizi dal Reichstag da Paul Wallot (1884–1912) ch’era gist construì a fin. Via litteratura enconuscheva Hans W. Auer er exempels pli vegls per il Palaz federal svizzer sco la chombra dals deputads a Paris da Jules de Joly (1788–1865), il parlament a Londra da Charles Barry (1795–1860) ed A.W.N. Pugin (1812–1852) ed il capitol a Washington da Thomas U.Walter (1804–1887).

Hans Wilhelm Auer, l’architect da l’Edifizi dal Parlament (Foto: PD)

La conscienza dal Parlament

La fatschada nord

La fatschada principala dal Palaz federal guarda vers nord. La plazza dal tuttafatg libra davant questa fatschada permetta da survesair quella en sia entira monumentalitad imposanta. La fatschada è dividida en indesch axas. Las tschintg axas d’amez, cumpigliadas en in imposant risalit d’amez, surpassan per bler la lingia da l’entira fatschada. Las duas parts che stattan dretg e sanester enavos dal risalit e mintgamai da trais axas furman trais plauns orizontals. Domaduas parts da la fatschada mussan ina structura identica. Simplas fanestras artgadas s’avran en il plaunterren. La fatschada principala è accentuada da sis autas fanestras schumellinas che vegnan colliadas tras in artg da mez rudè. Il terz plaun mussa sis fanestras biforias ch’èn enramadas da simpels roms dretgangulars. Sur ina curnisch ornada sutvi cun ina trav dentada èsi da vesair in’attica serrada che zuppenta davosvart il tetg ascendent.

Il risalit central s’avra en il plaunterren en furma da tschintg artgs. Ils trais artgs d’amez pussibiliteschan l’access en l’edifizi. L’emprim ed il tschintgavel artg furman duas nischas profundas en las qualas sesan sin auts postaments da crap duas figuras virilas da bronz en vestgids antics e stgaffidas da Maurice Reymond (1862–1936). A sanestra sesa in um vegl che tegna sin ses chalun sanester in cudesch avert. El intimescha instantamain quels ch’entran en il Palaz federal da leger en il cudesch. La statua represchenta l’istoriograf dal passà. Ella duai regurdar las parlamentarias ed ils parlamentaris ch’i saja absolutamain necessari per lur activitad legislativa d’enconuscher cunvegnas e leschas ch’èn vegnidas elavuradas e stabilidas en il decurs da l’istorgia. La figura admonescha er che tut quai che vegn concludì oz en il Palaz federal saja prest istorgia e possia vegnir legì en il proxim avegnir d’ina nova generaziun da parlamentaris. Qual è l’incarica dal giuven um che sesa en la nischa dretga e ch’è gist per scriver cun sia penna en in carnet tut quai ch’el auda e vesa. El represchenta l’istoriograf dal preschent, il cronist. Igl è per quest motiv da ponderar bain tge che duai vegnir concludì. Cronists ed istoriografs registreschan ils conclus prendids e las leschas acceptadas per il giudicament tras la posteritad. Maurice Reymond ha er stgaffì ils craps finals sur las trais entradas. Il crap final sur la porta d’amez vegn ornà d’in chau d’in vegl Helvet e represchenta la sabientscha. II chau vi dal crap final sanester porta la testa d’in luf e quai po muntar curaschi. Il chau sur il portal da vart dretga porta in chapitsch en furma da taur, il qual simbolisescha la forza. Sabientscha, curaschi e forza èn las tenutas e las virtids che vegnan messas a cor a las parlamentarias ed als parlamentaris avant ch’els entran en il Palaz federal. Giatreras da fier, ritgas e grevas, protegian ils trais portals. Sur ils artgs en il plaunterren s’extenda in balcun tschentà sin sis consolas e cun ina balustrada da crap sur l’entira ladezza dal risalit d’amez.

Il plaun sura dal risalit central occupescha l’autezza da dus plauns. Quatter enormas colonnas a trais quarts e canneladas tranter dus pilasters da chantun accentueschan las tschintg axas. Colonnas e pilasters stattan sin auts postaments e portan ritgs capitels cun furmas corinticas e ionicas. Tranter las colonnas s’avran trais autas fanestras schumellinas u biforias tschentadas sut artgs imposants. Trais pilasters che sumeglian ina vasa custaivla cun in lung culiez spartan las fanestras ina da l’autra. Ils spazis vids sur las fanestras biforias e sut ils spitgs dals artgs èn emplenids da rudels decorativs. En il spitg dals artgs sezs èsi da vesair sco clavigls trais chaus da guerriers cun chapellina creads da Joseph Vetter (1860–1934). Els represchentan in Aleman, in Burgognais ed in Lumbard. Tenor l’imaginaziun istorica da lez temp ha il pievel svizzer cartì da chattar sias ragischs en quests trais pievels. Las fatschas tranter ils pilasters al chantun e las duas colonnas oradim vegnan decoradas da duas nischas cun mintgamai ina figura feminina da crap sesenta ed ina tavla naira da marmel suravi. Sin questas tavlas pon ins leger las duas annadas 1291 e 1848. Ils capitels da las colonnas e dals pilasters portan curnischs che pizzan lunsch surora. Suravi s’extenda ina curnisch cun la gravura dals pleds Curia Confoederationis Helveticae. Il Palaz federal è pia il lieu nua che las represchentantas ed ils represchentants dal pievel procura cun ina legislaziun sabia per il bainstar da la naziun. La denominaziun ‹Curia› regorda als edifizis numnads sumegliantamain a Roma, en ils quals ils deputads dal pievel èn sa radunads sco la pli auta instanza legislativa dal temp da la republica romana. Sur la curnisch vegn il risalit central concludì cun il vast triangul dal culmar. Igl è stà previs d’ornar questa fatschada dal culmar cun in reliev. Quel dueva mussar las persunificaziuns dals 22 chantuns u avant la Helvetia sin il tron u radunads enturn in altar da la patria. Las emprimas skizzas per quest intent èn vegnidas furnidas d’Alfred Lanz (1847–1907). 1906 ha Augusto Guidini pruvà da persvader il Cussegl federal d’emplenir la surfatscha dal culmar cun in mosaic. La surfatscha è dentant restada fin oz senza in ornament d’art.

Sin il spitg dal culmar è tschentada ina gruppa da trais sculpturas da crap che domineschan la fatschada; questa gruppa è vegnida creada da Auguste (Rodo) de Niederhäusern (1863–1913). La figura feminina entamez stat dretgsi, tegna en il maun sanester ina bandiera e tschiffa cun ses maun dretg la taila da la bandiera che sgulatscha davos ses dies. La figura feminina dastga vegnir titulada sco Helvetia, sco persunificaziun da la mamma dal pajais, sco ella è da chattar dapi il 1848 sin las munaidas e marcas postalas federalas. Sin lezzas sa preschenta la Helvezia dentant cun lantscha e scut. La figura cun la bandiera sin il Palaz federal regorda er a las preschentaziuns da las dunnas enconuschentas or da la Frantscha che mainan en la libertad il pievel cun la bandiera sgulatschanta sur las barricadas fabritgadas cunter ils tirans. La figura sur la surfatscha dal culmar porta l’inscripziun ‹Independenza politica›. La mamma Helvezia represchenta uschia ina finamira specifica dal stadi federal. Duas ulteriuras allegorias femininas sesan avant ils pes da la ‹Independenza politica›. Dretg dad ella è sa plazzada ina dunna che porta en in maun ina tavla cun l’inscripziun Lex ed en l’auter in meter u ina lingera. La figura simbolisescha la legislativa. La lingera fa endament che las leschas furman la norma, tenor la quala la vita politica, sociala ed economica d’ina naziun è reglada a moda obliganta. Da vart sanestra da la ‹Independenza politica› sesa ina segunda dunna che tegna en ses mauns ina penna ed ina pergiamina. Ella noda las leschas relaschadas da la legislativa per alura pudair realisar ed exequir quellas. La figura simbolisescha pia la regenza, l’executiva.

Per pudair chapir entiramain la sculptura ‹Independenza politica› èsi da resguardar las duas statuas gia menziunadas che sesan en las nischas da l’emprima e tschintgavla axa dal plaun principal dal risalit central. James Vibert (1872–1942) ha creà questas statuas da crap. La figura feminina en la nischa orientala tanscha vers l’aspectatur en ses maun dretg duas pastuiras avertas vi d’ina chadaina. Sur ella pon ins leger sin ina tavla naira da marmel en cifras dad aur l’annada 1291. Quest’annada regorda a la brev da la Lia, en la quala ils partenaris da la lia han empermess da gidar in l’auter a defender la libertad. La dunna sin il tron po vegnir chapida sco allegoria da la libertad. La dunna che sesa en la nischa occidentala posa ses maun dretg sin ina spada en la taja e tegna en ses maun sanester ina frastga d’ulivas. Sur la nischa en la tavla naira da marmel èsi da leger l’annada 1848 che referescha a l’acceptaziun da la constituziun da quest onn. La figura feminina cun la frastga d’ulivas e la spada betg tratga munta la persunificaziun da la pasch. La Constituziun federala ed il stadi federal che sa basa sin quella garanteschan questa pasch. Duess la pasch esser periclitada en l’intern dal pajas u tras l’exteriur, posseda il stadi federal en l’armada in instrument per segirar quella. Quai simbolisescha la spada en la taja en il maun da la pasch.

Las trais sculpturas, la ‹Independenza politica› accumpagnada da la legislativa e da l’executiva, la libertad e la pasch pon vegnir colliadas ina cun l’autra tras in triangul imaginà cun trais varts egualas. Questa unitad sclerescha il senn pli profund da lur preschientscha a la fatschada dal Palaz federal. Ella fa in’allusiun a l’artitgel 2 da la constituziun federala, en il qual èn nudadas las incumbensas fundamentalas dal stadi federal. La figura da la ‹Independenza politica› sa referescha al cumenzament da l’artitgel: «La confederaziun ha l’intent da mantegnair l’independenza da la patria vers l’exteriur»). La figura da la pasch explitgescha il segund intent da la confederaziun: «da salvar la quietezza e l’urden en l’intern». La figura da la libertad illustrescha la terza finamira da la confederaziun: «da proteger la libertad ed ils dretgs dals Confederads».

Al pe dal triangul dal culmar sesan dus griffuns sco acroterias e tegnan en lur griflas in scut svizzer. Ils dus animais antics da la fabla, creads dad Anselmo Laurenti (1845–1913), che possedan in corp da liun, in pèr alas ed in chau d’evla surveglian l’independenza politica dal stadi federal e protegian sias duas instituziuns decisivas, il parlament legislativ ed il Cussegl federal executiv.

La fatschada nord cun la Plazza federala davantvart (Foto: Flooffy / CC BY 2.0)

La tur da guardia sin l’olimp svizzer

La cupla

Hans W. Auer ha tschentà avant la fatschada dal Palaz federal in porticus da colonnas che duai regurdar intenziunadamain a las fronts dals tempels antics en Grezia ed a Roma sco er a las fatschadas dals pli gronds doms e da las catedralas dal 16avel, 17avel e 18avel tschientaner. L’architect transpona maiestusadad sacrala e dignitad sin il Palaz federal che duai uschia sa preschentar al pievel svizzer sco tempel e lieu sontg da la naziun. Quest’idea vegn anc accentuada da la construcziun da la cupla che s’auza davos la fatschada. Sur in tambur quadratic che vegn interrut vers vest ed ost da mintgamai tschintg e vers nord e sid da mintgamai sis fanestras sa leva in’auta cupla surtratga d’arom e curunada d’ina laterna octogonala. La pitschna cupla da la laterna porta il simbol dal stadi federal, la crusch svizra. Aut en l’aria dissegna la crusch svizra en quest lieu il center dal Palaz federal. Tranter tambur e cupla sa chatta ina zona d’attica che mussa en tuttas direcziuns dal tschiel mintgamai in vast ma bass segment da culmar. Ils quatter segments ha Richard Kissling (1848–1919) emplenì cun ses relievs. Cunter nord e sid simboliseschan figuras nivas d’umens che giaschan enturn in mantun d’armas la guardia en la vallada. Vers ost mussa il reliev umens che surveglian ina pluna laina pronta per dar fieu; quai po vegnir chapì sco allegoria da la guardia da collina. En direcziun vest champeschan umens nivs enturn in gnieu d’evla sco allusiun a la guardia da muntogna.

La cupla è il simbol dal stadi federal ch’ha l’emprima incumbensa da garantir a tuts chantuns ed a tuttas burgaisas ed a tuts burgais independenza, libertad e pasch. Il stadi federal è responsabel per l’observaziun e per l’adempliment da las trais determinaziuns da l’intent adossadas ad el tras la constituziun. La cupla dal Palaz federal è sezza la tur da guardia e passa en dialog cun las muntognas vesaivlas en il lontan. Sin quellas han pli baud ars ils fieus da guardia, sch’in privel smanatschava ed ellas han uschia procurà per la protecziun da l’independenza, da la libertad e da la pasch. Oriundamain eran montadas en l’intern da la cupla lampas artgadas che tramettevan lur glisch tras las 22 fanestras, ina per mintga chantun. Il fieu da muntogna en la cupla dal Palaz federal ha fatg preschenta la Confederaziun tar tut ses members. El ha dà a quels la pussaivladad da s’orientar tenor la Confederaziun. Per Hans W. Auer era il Palaz federal il center da la Svizra, in monument naziunal, in lieu d’independenza, libertad e pasch, ina tur d’orientaziun per chantuns e pievel.

Vista detagliada da la cupla (Foto: Absolutely new / CC BY-SA 3.0)

Il spievel dal bainstar naziunal

La fatschada meridiunala

Mintgamai in’artgada traidubla collia la fatschada principala dal Palaz federal vers dretg cun la veglia chasa cumin federala, oz il ‹Palaz federal vest› e vers sanester cun il ‹Palaz federal ost›. Domaduas artgadas partan mintgamai in corridor a loggia ch’è avert vers nord e vers sid tras sis artgs e che vegn concludì ensi cun in’attica. Davos quellas artgadas sa chattan mintgamai da mintga vart, tranter il Palaz federal e l’edifizi al vest e quel a l’ost, vastas artgadas che porta n lads cubs serrads. Sut quests dus artgs mainan stgalas ladas giu sin la terrassa federala che giascha aut sur l’Ara e che dat libra l’egliada sin il conturn meridiunal da la citad e sin las muntognas da las Alps e Prealps bernaisas che cumparan en il lontan.

La fatschada meridiunala dal Palaz federal furma, flancada da duas turs, in vast artg convex. Ella consista da quatter plauns. En il plaunterren s’avra in porticus sut tschintg artgs a chanaster e tranter pilasters robusts. Dudesch gross pilasters structureschan las duas varts dal corridor. Ils capitels dals pilasters mussan ils emblems dals mastergnants ch’han construì il Palaz federal. Ins po vesair ils instruments da lavur dals architects, artists, tapezaders, scrinaris, stagners, tagliacrappa, miradurs, lainaris, picturs, stuccaturs e serrers. Il relievs èn vegnids fatgs d’Anselmo Laurenti. Sur il porticus sa chatta in tranterplaun che s’avra vers l’extern en ina retscha da fanestras artgadas che furman tschintg gruppas a trais fanestras. Suravi s’extenda sin ina retscha da consolas imposantas in balcun cun ina balustrada da crap che cumpiglia las duas turs en la fatschada.

L’auzada davos il balcun s’extenda sur dus plauns. Avant la paraid da la fatschada sa stendan sis imposants pilasters a colonna. Els stattan sin auts postaments e portan ritgs capitels en stil ionic-corintic. Davos la balustrada dal balcun, tranter las colonnas s’avran tschintg grondas fanestras artgadas. Mintgina da las tschintg fanestras vegn enramada da duas colonnas. En il culmar da las artgadas da las fanestras èn tschentads clavigls che mussan mintgamai ina gronda figura feminina. Quellas èn vegnidas creadas da Auguste de Niederhäusern. Las dunnas portan alas, in vestgì antic ed en in maun ina palma. Ils schenis postads aut sur l’Ara sgolan davent ed annunzian a l’entir pajais ils conclus e las decisiuns da la pli auta legislativa dal pajais, ch’è radunada davos la fatschada dal Palaz federal. Sur quels vegn la paraid da la fatschada interrutta da tschintg fanestras radundas. Ils oculis èn tschentads en in rom custaivel cun consolas, pilasters, ghirlandas da fritgs ed artgs da segment. Ils capitels da las colonnas imposantas portan ina stretga curnisch sin la quala s’extenda ina segunda curnisch ornada cun ina ghirlanda da feglia e fritgs. Questa curnisch maina er enturn las duas turs lateralas e lascha parair ellas sco parts da la fatschada. Las 22 vopnas chantunalas interrumpan la ghirlanda en distanzas regularas. Clément John Heaton (1861–1940) ha creà las vopnas en furma da mosaic. La vopna dal giuven chantun Giura è vegnida fermada l’onn 1981 en il chantun sid-vest da la tur occidentala.

Sur la curnisch cun las vopnas s’extenda ina imposanta trav dentada che porta ina attica. Sin quella stattan sis figuras da crap surdimensiunadas creadas da Alfred Lanz e Natal Albisetti (1863–1927); ellas refereschan als fatgs militars, al mastergn, a la lavur artistica, a la scienza, al commerzi ed a l’agricultura. Las figuras envieschan a las pli impurtantas professiuns e lavurs ch’èn vegnidas exequidas a l’entschatta dal 20avel tschientaner. Mintga figura è tipisada cleramain. Il guerrier che represchenta il militar regorda al fatg ch’il burgais s’engascha en il rom dal sistem da milissa persunalmain per la defensiun militara da l’independenza politica da la Svizra. La figura porta cuntrari al temp sur ina gippa da fier in cuirass e sin chau ina chapellina e sa posa cunter la channa d’in chanun. In ferrer cun martè e mazza, protegì d’in scussal da tgirom, simbolisescha il mastergn. La lavur artistica vegn preschentada d’in giuven sculptur cun martè e stgalper e vestgì cun ina tunica curta. Dasper el stat in torso masculin ch’el ha stgalprà. In scienzià, enzuglià en in talar che lascha parair el sco doctor Faustus, persunifitgescha las scienzas. Dasper el envieschan in pisun da vaider per destillar a la chemia, in globus a la geografia ed in’enorma pluna da cudeschs a las scienzas umanas. Plinavant regorda in giuven um, che porta enturn ses corp a moda exotica sulettamain in toc taila, al commerzi lontan. El stat avant in mantun da ballas da rauba liadas cun quità e tegna en ses maun dretg in carnet da contabilitad. La davosa figura, cun ses bist niv e sur ils pes las chautschas vieutas si, represchenta l’agricultura. Il pur ha mess la fautsch davos ses dies e fa in paus durant la lavur.

Las duas turs ch’enrameschan la fatschada, s’extendan sco quella en quatter plauns fin a la zona d’attica. En il terz plaun s’avran vers sid, vest ed ost davos balustradas da balcun fanestras dublas en in rom prezius. Sur las travs da las fanestras èn integrads quatter relievs da Raimondo Pereda (1840–1915). Els mussan dunnas ed umens giaschants che represchentan cun ils attributs correspundents las persunificaziuns da l’agricultura, dal commerzi, da la scienza, da l’industria e da l’art. Sur l’attica sa libereschan las duas turs da la fatschada en in tschintgavel plaun liber e surpassan quella. Trais fanestras artgadas interrumpan ils plauns da la tur da tuttas quatter varts. Sur ina curnisch che pizza ora fitg lunsch portan las duas turs cuplas cuvertas d’arom.

La fatschada principala dal Palaz federal cunter nord stat dal tuttafatg en il servetsch d’ina demonstraziun patetica da l’idea dal stadi, da la constituziun e dal parlamentarissem. La fatschada vers sid percunter preschenta lunsch vesaivel ils secturs da viver e da la lavur da la populaziun svizra, Vers il nord sa mussa la generalitad, la totalitad vers la quala il stadi federal, ils chantuns sco er las burgaisas ed ils burgais èn ordinads. Vers il sid sa preschentan il singul, l’individual, ils singuls chantuns e las burgaisas ed ils burgais lavurants, instruents ed emprendents, per il bainstar e la protecziun dals quals procura il stadi federal, fundà sin la voluntad da tuttas burgaisas e da tuts burgais.

Fatschada sid da la Chasa federala (Foto: Mike Lehmann / CC BY-SA 3.0)

La finamira dal pelegrinadi naziunal

La halla centrala cun la cupla

Davos ils trais auts portals artgads ornads cun ritgas lavurs da ferrer artist, che dattan access al Palaz federal nà da la Plazza federala, s’avra ina curta halla d’entrada en furma da sala. Da quella maina in stgala principala si sin in vast podest. Davant ils dus pilasters che portan la cuvrida da la halla d’entrada sesan dretg e sanester mintgamai in urs da bronz. Domadus tegnan en lur toppas in scut svizzer. Ils urs ha Urs Eggenschwyler (1849–1923) creà. Sco animals da vopna da la citad da Berna beneventan els las parlamentarias ed ils parlamentaris e regordan che la vita politica da la Svizra sa scuntria en questa citad. Ma schizunt sco animals da vopna da Berna mussan els la crusch svizra e sa differenzieschan uschia cleramain da la Berna che beneventa las visitadras ed ils visitaders cun il scut da Berna en il maun aut sur la funtauna en la curt d’onur da la veglia chasa cumin federala, oz il ‹Palaz federal vest›. Dretg e sanester al pe da la stgala s’auza mintgamai ina cuppa monumentala da bronz, furmada da James Vibert. Omaduas cuppas separan las Svizras ed ils Svizzers en abitants da muntogna e da la planira. Sin la cuppa da vart dretga stat in pastur che suna sia tiba. Giu da pes ad el filan sveltamain spierts muntagnards e nanins en lur cuvels. Sin la cuppa da vart sanestra bitta in pestgader ora sia rait, entant che duas nimfas sunan la lira en l’aua davant el. Umans vivan en las muntognas ed en las valladas nua che la natira vitalisada dals buns spierts respunda ad els.

Sura sin il grond podest che giascha sut la cupla, dal qual munta a dretg ed a sanester mintgamai in’ulteriura stgala ensi, sa manifestescha cleramain che la halla cun la cupla è construida sur il plan orizontal d’ina crusch cun quatter curts bratschs tuttina lungs. Uschia vegni fatg allusiun a la crusch svizra che simbolisescha il stadi federal. Applitgada sco plan orizontal attribuescha la crusch svizra al Palaz federal la rolla dal center colliant e dal cor da la naziun. Sut la cupla, sin il podest da la stgala, en il center dal plan orizontal en furma da crusch stattan las visitadras ed ils visitaders sin la crusch da coordinatas da la Svizra, sin la nova prada dal Rütli dal stadi federal. Sur quest podest s’auza en in vast arvieut la cupla monumentala che vegn purtada en l’intern da quatter arvieuts sur ils bratschs da la crusch e concludida sur la quadratura d’ina cupla da vaider e mosaic.

Il messadi che vegn intermedià da questas furmas architectonicas e da la decoraziun artistica è da leger da surengiu. En il center da la cupla platta penda la crusch svizra en in scut radund circumdà d’in tschupè da ruver. Duas figuras femininas cun alas, dus schenis da la libertad, tegnan quest scut. Il maletg radund è ina lavur da mosaic da Clément Heaton. Enturn quest maletg radund s’extenda in rudè da fanestras da vaider che mussa las 22 vopnas dals chantuns. Las skizzas latiers ha Albert Lüthi (1858–1903) furnì. L’onn 1981 han ins agiuntà en ina cassetta en il culmar da l’arvieut meridiunal la vopna dal giuven chantun Giura. La cupla simbolisescha uschia l’idea fundamentala dal stadi svizzer, tenor la quala ils members, ils chantuns, èn orientads vers in centrum colliant, vers la Confederaziun. Quest center, la Confederaziun, n’è dentant betg qua per sasez, mabain el serva sulettamain a l’unitad. Duas banderolas ch’enrameschan la crusch svizra en il center da la cupla annunzian quest’idea en tutta clerezza cun ils pleds: unus pro omnibus / omnes pro uno. Il singul chantun ha da sutordinar ses interess particulars al bainstar dal stadi federal. Quel percunter surpiglia l’obligaziun da s’engaschar per ils interess dal singul chantun.

L’idea, ch’è la basa da la furmaziun dal stadi, chatta si’expressiun vesaivla en la constituziun. Quella sa manifestescha en ils quatter gronds medagliuns che Antonio Soldini (1854 – 1903) ha creà en ils cugns pendentivs da la cupla. Sco ils pendentivs portan staticamain la cupla, uschia portan las represchentaziuns sin ils quatter medagliuns il rudè da las vopnas chantunalas enturn la crusch svizra en il center da la cupla. Ils medagliuns fan cun lur represchentaziuns allegoricas en furma da reliev attent sin quatter refurmas decisivas en il rom da la revisiun totala da la constituziun da 1874.

Il prim reliev mussa la dieua Atena, d’enconuscher vi dal scut da Zeus e vi dal scut da pel-chaura cun il chau da la Medusa. Ella mussa ad in giuven da sajettar cun l’artg. La pli gronda part da l’instrucziun militara è restada suenter 1848 in pensum dals chantuns. 1895 ha la Confederaziun pruvà da centralisar quella; quai è dentant vegnì impedì cun la ‹votaziun dal pievel davart l’artitgel militar en la Constituziun federala›. Il reliev mussa tuttina l’engaschament pli ferm da la Confederaziun dapi il 1874 sin il sectur da la scolaziun e perfecziun militara.

Il segund medagliun preschenta ina dunna en in vestgì antic co ella mussa a dus uffants da leger e scriver e co ella als dat instrucziun en geografia. La Constituziun da 1848 ha surlaschà la suveranitad da scola als chantuns. La revisiun totala da la Constituziun ha dentant pretendì la scola populara gratuita, confessiunalmain neutrala e dirigida dal stadi. Dapi il 1902 ha la Confederaziun cumenzà a subvenziunar las scolas primaras ed ha uschia acquistà in dretg da controlla sur da quellas. Cun la fundaziun da la Scola politecnica federala a Turitg l’onn 1854 ha la Confederaziun obtegnì in dretg da surveglianza indirect sur las scolas medias chantunalas gia avant la revisiun totala da la Constituziun federala; quest dretg è vegnì francà l’onn 1898 en il reglament federal da maturitad.

Il terz reliev radund represchenta la giustizia cun ina spada en maun e cun egls liads sin la sutga da dretgira, co ella sa lascha preschentar in giuven delinquent cun mauns liads d’in servient barbus da dretgira che tegna in fasch da licturs. Il reliev regorda a la fundaziun d’in Tribunal federal permanent a Losanna l’onn 1874, ch’ha da garantir in’unificaziun da la giurisdicziun en Svizra e da survegliar l’applicaziun dal dretg federal.

Il quart medagliun è spezialmain infurmativ concernent la construcziun dal Palaz federal. Ina figura feminina, sper la quala èn mantunads utensils da miradur, tegna in plan da fatschada dal Palaz federal en maun e para da survegliar la construcziun da l’edifizi represchentativ. Davos ella porta in lavurer in bloc da crap sin sia spatla vers il plazzal da bajegiar. L’obligaziun da construir e mantegnair ils edifizis necessaris per pudair ademplir sias incumbensas è vegnida surdada 1874 a la Confederaziun. La partiziun da construcziun da l’anteriur Departament da posta e da construcziun creada 1849 è vegnida distatgada l’onn 1888 da la direcziun da las construcziuns federalas. Quest nov dretg da la Confederaziun da construir agens edifizis è sa mussà sco fritgaivel er da vista da la politica statala. Hans W. Auer ha creà cun il Palaz federal in stil monumental naziunal ch’ha pudì penetrar fitg profund en la regurdientscha dals contemporans cun ses corps da construcziun monumentals e simpels e cun sias furmas architectonicas ed artisticas emprestadas dal stil da la renaschientscha. Las furmas architectonicas ed artisticas applitgadas da Hans W. Auer per il Palaz federal èn en l’avegnir adina puspè vegnidas imitadas tar novas construcziuns d’edifizis publics federals, chantunals e communals. Bainbaud han edifizis da posta, da staziuns, bancas, assicuranzas e d’administraziuns, da casernas ed arsenals en tuttas parts dal pajais regurdà al stil monumental naziunal dal Palaz federal a Berna. En questa maniera è il center dal stadi, la Confederaziun, represchentà da las furmas architectonicas ed artisticas dal Palaz federal a Berna vegnì fatg enconuschent en tuts lieus pli gronds dals 22 chantuns.

L’arvieut da la cupla (Foto: PD)

La Constituziun contribuescha essenzialmain a promover la vita politica, sociala ed economica dal pievel ed ella creescha cundiziuns favuraivlas per ses bainstar material. Da l’autra vart porta la populaziun activa la Constituziun ed emplenescha ella cun vita e senn. Uschia vegnan ils quatter medagliuns cun lur allegorias a la Constituziun purtads en las lunettas da la halla da quatter immensas fanestras artgadas che mussan la vita e la lavur dal pievel svizzer. Cun l’emprim dissegn dals quatter maletgs sin vaider è Hans Sandreuter (1850–1901) vegnì incumbensà. El ha dentant realisà be la fanestra meridiunala tenor ses dissegns. Suenter la mort da Hans Sandreuter èn auters artists vegnids incumbensads da furmar las trais autras fanestras. Las quatter fanestras en las lunettas preschentan las activitads professiunalas ed industrialas principalas dal pievel e quai en quatter cuntradas tipicas per la Svizra.

La fanestra meridiunala creada da Hans Sandreuter mussa ina cuntrada da las Prealps avant il massiv da la Jungfrau che serva sco culissa per ina scena or da l’agricultura. Uffants, dunnas ed umens mainan a chasa ina gronda chargia da monas da graun tratga d’in pèr bovs.

La fanestra vers nord dissegnada da Emile-Davis Turrian (1869–1906) preschenta il port da rauba a la riva dal Rain en la vischinanza da la citad da Basilea.

Albert Welti (1862–1912) ha creà la fanestra vers ost che preschenta la fabricaziun da textilias avant il funs d’ina cuntrada cun il lai da Turitg, il Glarnisch ed il Säntis. Mussadas vegnan qua diversas activitads sco filar, colurar, taisser e retgamar.

La fanestra vers vest furmada da Ernest Biéler (1863–1948) enviescha cun ina cularia sco er cun ina fravgia chauda e fraida al pe dal Giura a l’industria da metal. Las quatter fanestras en las lunettas preschentan la ritgezza culturala e materiala da la Svizra cun agid dals pli impurtants mastergns.

Las represchentaziuns correspundan a las relaziuns da lez temp. Enturn 1890 eran en Svizra anc 419 000 persunas occupadas en l’agricultura, 397 000 en l’industria ed en il mastergn e 79 000 en il commerzi. Questa statistica è dentant sa midada considerablamain durant il temp da construcziun dal Palaz federal. Uschia è sa reducida da 1888 fin 1910 la part da la populaziun activa en l’agricultura en proporziun cun l’entira populaziun activa da 41 sin 29 pertschient. Percunter è s’augmentada la populaziun activa en l’industria ed en il mastergn sin 45 pertschient. Industria e mastergn èn uschia daventads ils pli impurtants secturs da l’economia. Betg be la statistica lascha presumar che las quatter lunettas na correspundian betg a la realitad dal mund da viver e lavurar da lez temp, mabain anc bler da pli l’aspect retrospectiv, idealisà e da dumengias da las represchentaziuns. Tut spezialmain è quai da constatar sin il maletg da l’industria da textilias en la fanestra orientala. Dunnas ed umens vestgids da dumengias exequeschan in ritual festiv avant ina cuntrada idillica. l pudess sa tractar d’in maletg vivent transportà sin in char d’in cortegi. Ils utensils da lavur paran da derivar ord in museum folcloristic. Spezialmain la fabricaziun da textilias era dentant gia mecanisada zunt fitg a la fin dal 19avel ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner ed ha creà en las filandarias e tessarias industrialas relaziuns da lavur pli e pli inumanas. Las tensiuns socialas accumuladas en quests manaschis èn sa manifestadas regularmain èn tumults sin via ch’han gì pli e pli in caracter revoluziunar. Da quai vegni dentant raquintà nagut en il Palaz federal.

En il 19avel tschientaner è adina er sa preschentada la dumonda davart ils emprims origins istorics, legendars e mistics d’ina cuminanza naziunala e quai avant il funs d’ina fidanza per la gronda part anc ferma en l’atgna istorgia e d’in sentiment naziunal anc viv. Per la Svizra vegn questa dumonda respundida en la halla cun la cupla dal Palaz federal, da vart dal nord sut la fanestra da lunetta, d’in reliev impressiunant en gip en furma da banderola da Adolf Meyer. Sin la mesadad da vart dretga sa chattan davant chasas da lain e sut plantas da fritga purs da granezza residents, elevaturs da muvel, chatschaders e pestgaders cun lur dunnas ed uffants. Els guardan plain speranza sin lur parsura che discurra en il center dal reliev cun il manader d’ina gruppa da nomads ch’arrivan da sanester cun lur chars tratgs da bovs. Il reliev illustrescha in text da Friedrich Schiller che sa chatta en il drama ‹Guglielm Tell›, en la 2. scena dal 2. act. Friedrich Schiller (1759–1805) lascha raquintar qua Werner Stauffacher en la scena sin il Rütli, co in pievel ester è arrivà avant lung temp en la val da la Muota ed haja decidì da sa chasar qua, da construir il vitg da Sviz, e daventond memia numerus, saja per part ì vinavant, haja construì Stans ed Altdorf, ed uschia saja quai giustifitgà da discurrer d’in sulet pievel da frars. Hans W. Auer ha tschernì la scena per quest plaz en la halla cun la cupla. El è er responsabel per la gruppaziun dals nomads e residents represchentads. Cuntrari al text da Friedrich Schiller, che lascha scuntrar ils nomads be cun in sulet um avant la chamona a la riva dal lai, vegnan preschentadas qua cleramain duas gruppas d’umans che sa scuntran. En la reuniun da dus divers pievels vegn uschia enconuschida la basa per il stadi federal. Medemamain sa referescha il reliev al dretg d’asil, pratitgà a moda liberala e francà en la constituziun, e ch’è vegnì designà cun luschezza sco ‹juvel da noss dretgs da suveranitad›. Il motiv po esser stà datiers tut spezialmain a Hans W. Auer, essend ch’el era collià en engraziaivladad tut particulara cun ses magister Gottfried Semper ch’aveva sco fugitiv politic or dal reginavel da la Saxonia chattà asil en Svizra.

Sut la represchentaziun da la basa istorica-mistica dal stadi federal stattan en la paraid nordica, dretg e sanester d’ina porta encurunada d’in culmar triangular e che s’avra vers in balcun lung e stretg, en duas autas nischas artgadas mintgamai ina gronda figura da crap. Domaduas èn vegnidas creadas da Hugo Siegwart (1865–1938). En l’entir context da dretg constituziunal, social, istoric e mistic da la halla laschan las duas figuras anc entrar in element psicologic. Ellas simboliseschan las pli impurtantas virtids che las Svizras ed ils Svizzers ston posseder, sche l’entir edifizi dal stadi federal na duai betg dar ensemen. La tenuta positiva da las burgaisas e dals burgais vers il stadi federal e lur prontezza da s’engaschar per quel furman la finala il pli impurtant fundament da quel.

Uschia stat en la nischa sanestra Arnold von Winkelried che vala, sacrifitgond sia vita en la battaglia da Sempach 1386, sco simbol per la prontezza da suttametter ses agens interess al basegn da la cuminanza. Arnold von Winkelried stat dretgsi en vestgì da guerrier. El porta la chapellina sin chau e la spada en la tschinta. Cun ses maun dretg tschiffa el trais lantschas ch’èn penetradas en ses pèz. Las lantschas èn tagliadas davent sur lur pizs. Quai ed il fatg che Winkelried stat dretgsi e na giascha betg per il plaun vi fa che la persuna preschentada n’è strusch d’enconuscher. Qua ha Hans W. Auer, ch’ha vulì integrar l’ornament artistic en sia architectura, pudì far valair ses arguments vers l’artist. In Winkelried en schanuglias u schizunt a terra e perfurà da lantschas avess disfigurà la nischa en sias proporziuns architectonicas. Arnold von Winkelried, al qual ins ha deditgà 1886 a chaschun da la festa centenaria da 500 onns dapi la battaglia da Sempach var 40 publicaziuns, valeva alura per l’erox il pli popular. Cun ses cuntegn simbolic è el stà particularmain adattà per francar l’idea d’in stadi federal, al qual ils singuls members han da sa suttametter.

En la nischa dretga stat Niclaus von Flüe ch’ha suenter las guerras burgognaisas contribuì a mantegnair l’unitad a chaschun da la cunvegna da Stans 1481, cun admonir ils otg Chantuns vegls da conservar la pasch e la concordia. El vala sco simbol per la prontezza al discurs ed a la reconciliaziun. Niclaus von Flüe sa preschenta en il vestgì d’eremit senza tschinta e para d’admonir, da calmar e da benedir cun il linguatg da ses mauns. Quant fitg che Niclaus von Flüe è vegnì undrà sco um da stadi pacifitgader sur ils cunfins da tuttas confessiuns, mussa per exempel sia recepziun en la ‹Walhalla› sper Regensburg, la halla da reputaziun da la naziun tudestga.

Visavi a las duas statuas s’auza avant la paraid meridiunala da la halla cun la cupla ina imposanta plastica libra, la gruppa monumentala dals trais Confederads Walther Fürst, Werner Stauffacher ed Arnold da Melchtal sco els fundeschan sin il Rütli la lia da 1291. Questa gruppa furma l’object central da la halla cun la cupla. Architectura e decoraziun artistica sa refereschan a quella. La gruppa stat sin in aut postament sut in artg da triumf; da mintga vart dal postament sa chatta in banc da marmel curvà. Domadus bancs furman sumegliant sco ils chors en baselgias ina apsida e prendan en lur mez la gruppa dals trais Confederads, l’altar grond dal tempel da la lia. Las parlamentarias ed ils parlamentaris che muntan da la halla d’entrada las duas ladas stgalas vers il podest avant ils trais Confederads, sa ferman qua sa regurdond da las ovras da lur antenats. Alura ascendan els las stgalas u a dretg u a sanester e cuntanschan las duas salas dals cussegls nua ch’els cuntinueschan l’ovra dals umens dal Rütli. La gruppa e sia posiziun regordan danovamain a la scena sin il Rütli en il drama da Tell da Friedrich Schiller. Il plevon Rösselmann cloma là vers ils umens radunads, ch’els dastgian valair per represchentants da l’entir pievel, er sche quel na saja betg radunà cumplainamain. Arnold da Melchtal cuntinuescha: «Er sch’il dumber n’è betg cumplet, il cor è qua / da tut il pievel èn ils megliers qua preschents». La gruppa dals trais Confederads dastga uschia er vegnir interpretada sco enviament al sistem represchentativ tenor il qual vegn tschernida la legislativa suprema dal pajais.

Cura ch’il Palaz federal è vegnì inaugurà il 1. d’avrigl 1902, mancava precis il center dal Palaz federal. Gia ils 15 da zercladur 1898 aveva il Departament federal da l’intern instradà ina concurrenza per obtegnair propostas per la gruppa dals trais Confederads. Ina giuria ha tschernì or da 41 inoltraziuns tschintg artists ch’han danovamain stuì far part d’ina concurrenza. Sco victur resorta Hermann Baldin (1877-1953), ch’ha furnì plirs models fin 1902, ch’èn dentant adina puspè vegnids refusads. L’onn 1902 ha il cussegl federal incumbensà senza ulteriuras consultaziuns James Vibert d’elavurar in nov model. Indignads dal proceder autocrat da la regenza naziunala han 16 artists inoltrà lur projects senza esser dumandads. 1905 sa raduna ina nova giuria che giuditgescha las propostas entradas e che refusa tuttas. Igl è vegnì decidì da laschar pussar la chaussa ad interim. Ils artists svizzers èn vegnids supplitgads da proponer libramain lur ideas per schliar il problem. Suenter pliras interpellaziuns en il Cussegl dals chantuns ha il Cussegl federal suandà 1910 ina recumandaziun da la cumissiun d’art federala, d’incaricar danovamain James Vibert. Trais onns ha l’artist lavurà en ses atelier a Carrara. 1914 èn trais blocs da travertin da mintgamai trais tonnas paisa arrivads a Berna ed èn vegnids auzads sin lur postament en la halla cun la cupla. L’inauguraziun ha gì lieu ils 11 da matg 1914. Dal cumenzament da la concurrenza fin a l’inauguraziun da la sculptura èn pia passads 16 onns.

II motiv da quest retard è stada la midada da la chapientscha per il stil e per l’art, l’influenza da l’art modern er per la producziun artistica en Svizra ch’è gist sa manifestada durant quels onns. Las diversas giurias e cumissiuns sa chattavan avant ina incumbensa betg schliabla. D’ina vart han ins pretendì la preschentaziun dals trais Confederads che duevan avair in’expressiun classica, monumentala, simpla e solenna, dal tuttafatg nova e che dueva esser in model per represchentaziuns posteriuras. Da l’autra vart n’eran ils commembers da la giuria betg pronts d’acceptar las novas concepziuns artisticas che l’art modern offriva, sco per exempel la refusa dal realissem u la renunzia a las furmas expressivas academicas. Pir a James Vibert èsi reussì da surmuntar quest dilemma e da crear ina plastica libra ch’ha satisfatg cumplainamain a las imaginaziuns dal nov art. S’avischinond a l’ovra da Ferdinand Hodler (1853–1918) sa distatga l’ovra dal natiralissem e mussa furmas strictamain simmetricas, monotonas e ch’accentueschan la surfatscha. Ella furma in bloc monumental senza travistas e spazis intermediars. James Vibert ha dà vestgids als trais Confederads, per ils quals el s’ha laschà inspirar da las represchentaziuns sin il reliev dal palaz assiric or dal temp dal 10avel fin al 7avel tschientaner a.Cr., ch’el po avair vis en il Museum britannic a Londra. Mauns e bratschs dals trais Confederads èn sbassads e tegnan quietamain la brev da la lia. Ils chaus dals trais umens èn da caracter expressiv e serius. L’ovra da James Vibert reflectescha las atgnas leschas cuntegnidas en ina sculptura a basa da las reglas da l’art nov. L’artg da triumf è vegnì simplifitgà considerablamain sin giavisch da l’artist. Or dal segment dal culmar han ins stuì pitgar davent in reliev che avess mussà in’evla sesenta en ses gnieu davant ina culissa muntagnarda. Il medem è er succedì cun dus schenis feminins cun la palma da la pasch e la spada dal guerrier en lur mauns ch’eran stads plazzads en ils cugns da l’arvieut da l’artg da triumf. Il revestgiment da marmel da l’aut postament è vegnì allontanà. Uschia è sa sviluppà enturn la gruppa en tuts reguards nova dals trais Confederads in rom correspundent ad ella.

En ils chantuns dal podest avant la gruppa dal Rütli, tschentads sin in aut postament da marmel, stattan guardia d’onur quatter mercenaris surdimensiunads, creads da James Vibert. Els portan armadiras u costums da mercenaris dal 16avel tschientaner e tegnan en lur pugns spadas a dus mauns, lantscha ed alumbard. Ils mercenaris regordan a las guardias d’onur a chaschun da festas da  tir dal 19avel tschientaner che circumdavan la bandiera svizra en costums istorics da guerriers. Ils quatter mercenaris surveglian la plazza avant la gruppa dals trais Confederads ed accentueschan en lur maniera anc ina giada la muntada da quella gruppa. Igl è evident che la cupla na cuvra betg mo simplamain ina stgala, sco critichers vehements han vulì far valair cunter Hans W. Auer, mabain ch’ella surtira il lieu da reputaziun, la halla d’onur dal stadi federal.

Quai ch’ins po observar en la localitad centrala cun la cupla, mussa cleramain che Hans W. Auer n’era tuttavia betg sulettamain interessà da crear in edifizi dal Parlament funcziunant. El ha danovamain recepì in’idea ch’era gia vegnida formulada l’onn 1844. Da lez temp han represchentants dal liberalissem politic resentì per particularmain amar ch’i na dettia nagins edifizis u monuments en Svizra che pudessan contribuir a reunir tuttas burgaisas e tuts burgais da tuts chantuns per cuntanscher in’identitad communabla dal pievel svizzer. 1844 è sa furmà il moviment per monuments, ch’ha pruvà da realisar la construcziun d’in monument naziunal per promover quest’identitad. Planisà era in monument che dueva s’auzar sche pussaivel en il center da la Svizra davant in panorama da muntognas. En quel duevan vegnir postads maletgs che avessan mussà ils eveniments decisivs da l’istorgia svizra e las cuntradas las pli impressiunantas da la Svizra, sco er ina halla d’onur cun purtrets da las persunalitads las pli impurtantas or da l’istorgia e dal temp preschent. Ultra da quai fiss quai stà il lieu per conservar armas veglias, bandieras acquistadas en guerras sco er impurtants objects ch’èn colliads stretgamain cun l’istorgia svizra. Il monument naziunal planisà en questa furma n’è betg vegnì realisà en questa maniera. Hans W. Auer ha dentant realisà l’idea centrala dal moviment per monuments en la halla cun la cupla dal Palaz federal. Quella occupa radund ina terza da l’entira extensiun nord-sid dal Palaz federal e furma la localitad principala da quel. Il monument naziunal da Hans W. Auer unescha las duas salas dals cussegls da la suprema pussanza legislativa ed è a medem temp il lieu da l’accumpliment da l’istorgia naziunala dapi il 1291.

Avant il podest dals trais Confederads maina ina lada stgala dretg e sanester si en il plaun nua che sa chattan la sala dal Cussegl naziunal e la sala dal Cussegl dals chantuns. Domaduas stgalas fineschan sut dus artgs auts e vasts che portan mintgamai in segment da culmar decorà ritgamain. Quatter giuvens umens nivs, malegiads en la moda e maniera sco ils ‹ignudi› da Michelangelo al palantschieu sur da la chaplutta sixtina en il Vatican, persunifitgeschan ils arts, las scienzas, l’agricultura e l’industria.

Sin il segment da culmar da vart sanestra tegna in um in martè ed in stgalper en ses dus mauns, ed avant ses pes giascha ina paletta cun plirs penels. El para da spetgar la musa inspiranta che sa lascha er gia vesair. In segund giuven legia en ina rolla da pergiamina ed è circumdà da cudeschs e d’in glob da la terra.

Sin l’artg visavi sur la stgala dretga branca in um ina mona da graun; faschond in paus ha el mess la fautsch d’ina vart. L’auter um giuven sesa davant ina retscha da rodas dentadas e tegna in grond martè da ferrer en ses pugns.

Las parlamentarias ed ils parlamentaris che muntan las stgalas vesan mintgamai da vart dretga e sanestra tavlas da marmel ch’èn fermadas sur ils segments da culmar. Sin quellas glischa en letras dad aur ed en lingua latina ina inscripziun che regorda ils represchentants dal pievel al pensum ch’els han d’ademplir: Salus publica suprema lex esto ed In Legibus salus civitatis posita est. Il legislatur dal stadi federal sto esser conscient ch’il bainstar dal pievel è la lescha la pli suprema che quella vegn dentant garantida essenzialmain grazia a bunas leschas. Il stadi federal fixescha cun las duas sentenzas latinas las atgnas finamiras moralas.

Sguard sin la halla centrala (Foto: PD)

La tgina da novas ideas e d’ovras resolutas

La sala dal Cussegl naziunal

En il plaun principal dal Palaz federal vegnan la sala dal Cussegl dals chantuns en il nord e la sala dal Cussegl naziunal en il sid colliadas avant la paraid al vest ed a l’ost da duas lautgas che s’avran mintgamai sut trais vastas artgadas vers la localitad centrala cun la cupla. En las paraids meridiunalas dals dus corridors da las lautgas s’avra tranter pitgas monumentalas da marmel e ritgamain ornadas mintgamai in portal, tras il qual il visitader cuntanscha la sala dal Cussegl naziunal. Ils vaiders da quests portals mussan feglia da ruver brischada en. I resta da traversar ina pitschna antichombra ed alura ina vasta sala. Quella è circundada d’in aut tavlegià che vegn interrut da portas e fanestras. Sur il tavlegià èn las paraids surtratgas d’ina tapeta pressegiada e picturada da palpiri. Il palantschieu sur vegn furmà d’in arvieut da spievel ch’è ornà d’ordvart ritgas furmas da stuccatura. Arrivads en la sala dal cussegl naziunal vegnan las visitadras ed ils visitaders surprais da la grondezza e da la glisch fluctuanta che entra tras ina enorma cuvria da vaider. crap, gip e vaider èn las materialias predominantas ch’èn vegnidas applitgadas tar la construcziun da la sala. En cuntradicziun cun il monument festiv, pesant e pompus en la halla centrala cun la cupla, ha la sala dal Cussegl naziunal fatg ina parita moderna per ils contemporans suenter sia finiziun l’onn 1902. La sala porscha suttetg al Cussegl naziunal; ils commembers da quel vegnan elegids tenor la proporziun dal dumber da la populaziun en ils singuls chantuns, ed uschia suonda il cussegl in’idea politica da lez temp anc nova, numnadamain in parlament che sa cumpona da represchentants dal pievel.

Hans W. Auer ha dà al plan orizontal da la sala la furma d’in artg da segment. El regorda uschia al ‹buleuterion›, construì da crap en furma da mez rudè cun in mir frontal en lingia guliva, en il qual ils libers umens d’ina polis sa radunavan en il temp da l’antica greca per sa cussegliar davart il destin da lur republica urbana. La furma architectonica dal buleuterion è ida a perder en il temp dals imperaturs romans ed en il temp medieval. L’idea dal buleuterion è vegnida recepida danovamain en connex cun la revoluziun franzosa. Ils represchentants elegids dal pievel l’onn 1791 en la ‹radunanza legislativa› èn sa tschentads en lur sala da seduta en in grond mez rudè. Ultra da la relaziun vulida cun la tradiziun democratica da l’antica – la legislativa franzosa s’è considerada sco renovatura da questa tradiziun – hai er dà in motiv pratic per quest urden da seser. Ils represchentants dal pievel han uschia pudì vegnir separads cleramain tenor lur programs politics da partida, pia plazzads da sanester a dretg; da la gruppa extrema dal giacubins a sanestra sur ils girondists ed independents fin als feuillants monarchists da vart dretga. Questa differenziaziun da las gruppas da partida che vegn applitgada anc oz, ha pia ses origin en la reapplicaziun d’ina furma architectonica da l’antica.

La furma dal buleuterion è vegnida applitgada en ils blers edifizis parlamentars construids en il 19avel tschientaner. Hans W. Auer na lascha dentant betg finir il mez rudè cun il mir frontal, mabain el rumpa l’artg simmetricamain e construescha dal punct da ruptura duas paraids gulivas fin a la paraid frontala. Sur il bass segment da rudè s’avra ina lunga retscha d’artgadas ch’è dividida en tschintg gruppas da trais. Davos quellas sa chattan en furma ascendenta da tribuna ils plazs da seser per las visitadras ed ils visitaders che persequiteschan las debattas dal cussegl. Davant las 15 artgadas da la tribuna dals aspectaturs s’extenda in giatter da balustrada da fier battì furmà ordvart ritgamain ed artisticamain. El vegn purtà d’ina lunga retscha da consolas che para da betg finir. En mintgina da las duas paraids lateralas da la sala è approfundada ina nischa pauc profunda. Davant mintgina da las duas nischas portan mintgamai duas pitgas canelladas cun capitels dorics in balcun. Davos las duas balustradas dals balcuns s’avran duas loschas tranter dus pilasters en furma da dus cariatids masculins e feminins. Questas loschas permettan a diplomads esters da persequitar las discussiuns en la sala dal Cussegl naziunal. Ils otg pilasters en furma da cariatids èn vegnids creads da August Bösch (1857–1911). Sur il pult dal president dal Cussegl naziunal, vi da la paraid frontala guliva s’auza ina vasta artgada sbassada. La construcziun da la sala daventa plausibla, sch’ins vegn regurdà al magister da Hans W. Auer, a l’architect Gottfried Semper. L’edifizi da l’opera da quel a Dresden u ses plans per in teater da Richard Wagner a Minca vegnan andetgamain vivs en la sala dal cussegl naziunal. Hans W. Auer ha furmà il buleuterion dal Cussegl naziunal sco sala da teater. Il segment da rudè daventa il parchet sur il qual s’extenda il rang. I suonda il proscenium cun sias duas loschas che sbucca en l’orchestra, la quala sa chatta davant la tribuna elevada enramada da l’artgada dal teater.

Il maletg ‹La tgina da la Confederaziun›, ch’è tschintg meters aut e dudesch meters lung e picturà da Charles Giron (1850–1914) sin taila da glin, dat liber la vista sin quai che succeda sin la tribuna. I na sa tracta betg d’acturs che fan teater, igl è la natira che sa metta en scena. Dal plaun grippus da Seelisberg va l’egliada sur il lai dad Uri vi vers il vitg da Sviz che traglischa en il sulegl e siador vers la muntogna dals Mythens ch’encurunescha il panorama. Tgi che guarda pli exact vesa a la fin dal nivel che s’extenda vers sanester e che giascha sur il lai, ina figura feminina niva. Igl è in’allegoria da la pasch che tegna en ses maun sanester ina frastga d’uliva e che mussa cun ses maun dretg sin ina prada cun ina chasa purila che giascha sut ella a la riva dal lai, la prada dal Rütli. La prada dal Rütli è il tema dal maletg ed uschia la pli impurtanta actura dal toc da teater. Ella regorda las represchentantas ed ils represchentants dal pievel che sesan en il parchet avant ella che la sala dal Cussegl naziunal è daventada la nova prada dal Rütli. Gia Gotthold Ephraim Lessing (1729–1781) ha numnà il teater in ‹institut moral›. U sa tracti farsa da sutlingiar la vischinanza da la politica al teater?

In lung culmar en furma da segment encurunescha la vista sin il panorama da la cuntrada e sin la prada dal Rütli. En il timpanon dal culmar cumpara in reliev da Aloys Brandenberger (1853–1942) che mussa ina Helvezia che sesa sin ses tron sco ina spezia da ‹majestas domini›. Ella raquinta l’istorgia da Guglielm Tell ad ina rotscha d’uffants. En ses maun sanester tegna ella in mail perfurà d’in paliet/d’ina frizza sco med pedagogic auxiliar ed ella fa uschia evidentamain ina tala impressiun ch’il mat a la fin sanestra dal reliev emprova spontanamain d’imitar Tell, vulend stender ses balester. Questa allusiun a l’instrucziun d’istorgia a moda termaglianta illustrescha il fatg ch’èn vegnids edids en Svizra dapi il 1798 fin 1900 pli che 230 cudeschs per l’instrucziun da l’istorgia. En il temp anc giuven dal stadi federal e da sia consolidaziun duai quell’instrucziun intermediar a la giuventetgna creschenta ed a las futuras burgaisas ed als futurs burgais il sentiment da solidaritad. Da muntada principala n’era betg tant d’augmentar las enconuschientschas dals eveniments istorics. En emprima lingia ha la giuventetgna stuì vegnir educada ad in patriotissem stabil.

Dretg e sanester da la gronda pictura, da mintga vart separads da quella mintgamai da dus pilasters e d’ina posiziun da colonnas dublas sesan en duas nischas autsituadas Gertrud Stauffacher da Giuseppe Chiattone (1865–1954) e Guglielm Tell da Antonio Chiattone (1856–1904). La dunna da Stauffacher, che pronunzia en il drama «Guglielm Tell» da Friedrich Schiller sco emprima l’idea da la reuniun dals trais chantuns e d’ina defensiun communabla cunter las pretaisas excessivas dals chastellans da Habsburg, cumpara qua sco virtid ch’è abla da sviluppar ideas e propostas per schliaziuns. Tell che persequitescha consequentamain l’idea fin al mazzament dal tiran, stat per la virtid da realisar senza targlinar ils conclus ina giada prendids. Senza questas duas abilitads è la lavur d’ina radunanza dal cussegl senza effect. La figura da Tell è tgunsch d’enconuscher vi dal chau caracteristic cun barba, vi dal costum da pastur e vi dal balester. L’ovra da Antonio Chiattane na suonda dentant betg las preschentaziuns enconuschentas da Guglielm Tell. El n’è ni il tiradur che prenda en mira il mail sin il chau da ses figl, ni l’um liber che smanatscha Gessler, ni il fugitiv che siglia sin la platta grippusa ni il vinditgader che triumfescha sur il chastellan moribund. Er qua ha Hans W. Auer, ch’ha pretendì dals artists senza cumpassiun d’integrar lur ovras en sia architectura, pudì far valair sia voluntad. Per restar en la lingua dal teater, ha la figura plitost la cumparsa d’in actur travestgì sco Tell che spetga il mument per passar sin la tribuna.

Las imposantas colonnas e pitgas che structureschan las paraids porta n ina zona da trav che s’extenda en la medema autezza enturn l’entira sala. En la curnisch da la trav s’extenda in bindel da feglia da ruver che vegn interrut en distanzas regularas da 59 vopnas communalas. Ils plazs per questas vopnas èn vegnids repartids tranter ils 22 chantuns en la proporziun dal dumber dals abitants. Las singulas regenzas chantunalas han alura fixà las vischnancas che duain represchentar lur chantun en la curnisch da las vopnas. Uschia ha il grond chantun Berna obtegnì tschintg plazs, ils quals sia Regenza ha attribuì a las vischnancas urbanas da Berna, Burgdorf, Thun, Biel e Pruntrut. Il pitschen chantun Zug percunter ha obtegnì in sulet plaz e quel è vegnì occupà da la vischnanca urbana da Zug. Il chantun Friburg, in chantun da grondezza mesauna, ha survegnì trais plazs che vegnan occupads da las vischnancas urbanas da Friburg, Romont e Murten. Il tschupè da las vopnas communalas fa danovamain attent ch’il Cussegl naziunal furma la represchentanza dal pievel e na represchenta betg la cuminanza dals chantuns. La retscha da las vopnas communalas cumenza en la gronda crusch svizra sur la tschima da la gronda pictura a la paraid e chatta er qua sia fin. Betg be ils chantuns, mabain er – e quai a moda essenziala – lur vischnancas èn membras dal stadi federal.

Visavi la pictura a la paraid, per lung dal mir concav meridiunal sa chattan 44 sezs colliads tras in aut tavlegià ritgamain entaglià. A chaschun dals paucs muments, en ils quals la sala dal Cussegl naziunal dat suttetg a l’Assamblea federala, pia a domadus cussegls, servan quels sezs als commembers dal Cussegl dals chantuns. Ils sezs sco er la spunda èn da lain, il material che dominescha la sala dal Cussegl dals chantuns. Er las furmas exteriuras dal tavlegià, che cumpiglia adina duas sutgas sut ina lunetta, èn furmadas en stil da la renaschientscha. Talas determineschan exclusivamain l’aspect da la sala dal Cussegl dals chantuns. En las lunettas sur ils sezs tegnan mintgamai dus animals da la fabla ina vopna chantunala. Las tavlas da las spundas tagliadas da Ferdinand Huttenlocher (1856–1925) sco er ils motivs puntgads dad Anton Renggli en il tgirom dals sezs mussan plantas ed animals pli u main tipics per ils chantuns correspundents. Cun la gruppa dals trais Confederads en la halla centrala cun la cupla e cun las represchentaziuns sin las spundas e sin ils sezs da las sutgas da las cusseglieras e dals cussegliers dals chantuns en la sala dal Cussegl naziunal sa chattan en il Palaz federal furmas artisticas vair raras, ch’eran enturn 1900 vairamain modernas e che divergeschan uschia dal stil dal Palaz federal da Hans W. Auer. Ils motivs vi da las sutgas dal Cussegl dals chantuns en la sala dal Cussegl naziunal èn exequids cun la facilitad perfetga e scharmanta dal ‹Jugendstil›. Las sutgas dals dus represchentants dal giuven chantun Giura han chattà lur plaz sut la loscha dals diplomats da vart vest. En il tavlegià davos ellas èn vegnidas integradas l’onn 1993 trais plattas en reliev da bronz che Camillo Huber (*1934) ha furmà tenor il tema ‹il resvegl d’in pievel›. Duas portas interrumpan la retscha da sutgas dal Cussegl dals chantuns e mainan ora en la sala dals pass pers dal Palaz federal.

La sala dal Cussegl naziunal (Foto: PD)

La vaidrina bain illuminada

La sala dals pass pers

La sala dals pass pers suonda en in vast artg concav la paraid davos da la sala dal Cussegl naziunal. En la paraid vers sid s’avran tschintg autas e ladas fanestras artgadas e dattan libra vista sin las muntognas bernaisas e sin l’Ara che curra al pe da la terrassa federala. La glisch che penetrescha mida la vasta e lunga halla en ina localitad clera e festiva. Artgs decorads ritgamain cun stuccaturas portan il palantschieu sur en furma d’arvieut plat. En quel èn integradas picturas ritgas e plain colurs malegiadas sin taila da glin. Roms da stuccaturas en ritgas furmas tegnan las picturas, creadas dad Antonio Barzaghi-Cattaneo (1837–1903). Cun sias grondas fanestras, la decoraziun pompusa cun stuccaturas e maletgs vi da l’arvieut, cun ils pilasters e capitels da marmel e cun las vastas paraids reflectantas da marmel regorda il caracter da la sala dals pass pers a l’entrada d’in teater u d’in’opera. Quest’impressiun vegn anc suttastritgada dal lung palantschieu en furma d’in lev artg. Senza vulair vegn ins regurdà al foyer da l’opera da Gottfried Semper a Dresden. L’opera a Dresden construida da 1871 fin 1878 zuppenta davos sia fatschada cun in artg convex in foyer en furma da mez rudè dal qual s’avran las entradas en il parchet dal local dals aspectaturs. Hans W. Auer applitgescha en la part meridiunala dal Palaz federal la medema successiun da localitads che ses magister Gottfried Semper ha creà en l’opera da Dresden, numnadamain ina fatschada cun in artg convex, davos quella la sala dals pass pers en in vast artg ed alura la sala dal cussegl. La sala dals pass pers en il Palaz federal è in foyer da teater, nua che umans van si e giu per vesair e per vegnir vesids. Quest’idea n’è betg tant ord via. Uschia serva la sala dals pass pers per la beneventaziun festiva da Bumaun ch’il president da la Confederaziun offrescha mintg’onn a las ambassaduras ed als ambassadurs esters che represchentan lur pajais en Svizra. Medemamain beneventan ils commembers da la Regenza naziunala en la sala dals pass pers ils chaus dals chantuns che fan lur visita uffiziala a la Svizra. Tras ses decor e las picturas daventa la sala dals pass pers ina spezia da vaidrina en la quala sa preschenta la Svizra. Natiralmain che betg la realitad dal mintgadi duai vegnir preschentada qua, mabain ina Svizra ideala e da dumengias.

En la tschima da l’arvieut da la halla preschenta ina retscha da sis maletgs las pli impurtantas virtids ch’il stadi federal duaja observar. Sur la paraid da las fanestras s’extenda ina retscha da tschintg maletgs che mussan ils pli impurtants secturs da la vita industriala, scientifica, artistica, pedagogica e sociala, ch’han determinà la vita dals burgais svizzers enturn 1900. Sur la paraid al nord cun las duas portas sa preschentan sin tschintg maletgs ils pli impurtants mastergns ch’èn vegnids exequids da lez temp en Svizra. Las trais successiuns da maletgs cumenzan en il vest e fineschan en l’ost.

L’emprima preschentaziun en la retscha entamez cun ils maletgs da las virtids lascha enconuscher in dunna che sesa sin in nivel che lascha crudar il davos vel cuvrint e ch’admira en il spievel a maun sia bellezza senza macla, entant ch’ina mesa mascra da fatscha croda en il vid. La vardad fa attent che las decisiuns e las mesiras dal stadi en favur da sias burgaisas e da ses burgais stoppian esser transparentas e controllablas e na dastgian betg esser colliadas cun intenziuns illoialas.

En il segund quadret sesa sin in aut postament sut in arvieut purtà da pitgas ina dunna curunada d’in tschupè d’arbajas che tegna en sia bratscha dus imposants foliants. La sabientscha regorda a l’obligaziun da las titularas e dals titulars da la pussanza legislativa da s’orientar tenor la legislaziun e tener las ovras da lur antecessurs.

Il terz maletg preschenta il patriotissem, ina tenuta interna che n’è betg simpla da represchentar. Antonio Barzaghi-Cattaneo lascha sgular speravi in grond anghel che porta sin ses givè ina imposanta bandiera svizra ed en ses maun liber in corn da guerra, en il qual el tiba cun vistas cumplainas per rabagliar ora tuns guerrils. L’anghel vegn accumpagnà d’ina rotscha d’amurettas; ina da quellas ha avert in cudesch da chanzuns, in’autra sa divertescha cun in pugnal ed in buccal ed ina terza porta ina schiba da tir ed in tschupè d’arbajas. Uschia simbolisescha l’artist las trais grondas festas federalas, la festa da chant, da gimnastica e da tir. Dapi il 1815 èn quellas adina vegnidas organisadas en intervals regulars adina en auters lieus en l’entira Svizra. L’anghel rimna las participantas ed ils participants a las trais festas sut la bandiera svizra. La vigilgia d’ina da las trais festas è la bandiera svizra vegnida purtada en triumf tras la Svizra e plantada al lieu da la festa en in tempel da bandieras erigì aposta per quest intent. Grazia a quest cult da bandiera è la bandiera svizra sa sviluppada plaunet fin 1848 al segn viv ed enconuschent da la naziun. Svizras e Svizzers da tuts chantuns, ch’avevan strusch insatge communabel, han cumenzà a sa radunar enturn la bandiera svizra ed a sa sentir sco in pievel naziunal. Sco forum per laschar crescher quest sentiment èn s’offerts fin 1848 ed anc ditg pli tard ils lieus d’occurrenza da las trais festas federalas. Igl è stà in ventiraivel patratg da l’artist da preschentar la Svizra sco il resultat d’ina cultura da festa. Quest’idea è er da chattar en il raquint «Das verlorene Lachen», il davos en la retscha da las diesch novellas che Gottfried Keller (1819–1890) ha scrit sut il titel «Die Leute von Seldwyla». Jucundus e Justina sa scuntran a chaschun da la Festa da chant federala e siemian communablamain d’ina via che pudess manar la Svizra tar novs orizonts. Medemamain lascha il poet en la novella «Das Fähnlein der sieben Aufrechten» annunziar ses eroxs a la naziun quai che manca ad ella e quai er a chaschun da la Festa da tir federala.

En il quart quadret cumpara ina dunna vestgida a moda antica, da la quala il chau è splendurà dal sulegl. Monas da graun e flurs papaver circumdeschan ses chavels. Ord in corn lascha ella plover fritgs e flurs e cun il maun liber tegn ella ad aut la frastga d’uliva, il simbol da la pasch. La figura da la surabundanza admonescha il stadi federal da sa stentar cun tuts meds per che burgaisas e burgais possian viver en ina bainstanza segirada.

En il tschintgavel maletg sesa ina dunna sin ina ruina e tegna in uffant. Sper e sut ella giaschan morts. Prosternà avant ils pes da la dunna, branca in um grev blessà, cun in mat datiers da ses corp, l’asta cun la bandiera sgulatschanta da la Crusch cotschna. La bandiera da la Crusch cotschna para d’esser il davos refugi dals umans che pateschan da miseria e sventira. La misericordia regorda la Svizra, restada preservada bunamain adina da guerras ed epidemias, vi da sia responsabladad vers la miseria che regia en territoris da crisas sin l’entir mund.

Il sisavel e davos maletg mussa ina dunna che sesa sin in nivel; cun in maun tegna ella en aut ina stadaira e l’auter branca il moni d’ina spada. Ina flomma arda sin ses chau. La figura da la giustia admonescha il stadi federal che sia legislaziun e sia giurisdicziun stoppian esser gistas, equilibradas e senza resguard da la persuna. Inspiradas da la tradiziun duajan quellas suandar il dretg natiral relaschà da Dieu.

Ils tschintg maletgs a l’arvieut sur la paraid nordica da la halla preschentan en ina viva retscha ils pli impurtants secturs professiunals ch’existivan en Svizra enturn 1900.

L’emprim maletg en il vest è deditgà a la professiun dals ferrers e mussa amurettas giagliardas che manipuleschan en l’aria cun mazza e martè, sco ch’i para senza fastidi.

Il segund quadret suttastritga la muntada da l’industria da chalzers ch’ha en emprim lingia producì per l’export. Amurettas portan in stival d’ir a chaval tras l’aria. In amuret che porta ina perucca cun chavels cotschens emprova da trair en in pèr chalzers da dunnas. Essend che las Englaisas hajan tenor in pregiudizi anc oz existent chavels cotschens, dastgassan ils chalzers da dunnas esser destinads per il transport en la Gronda Bretagna.

Il terz maletg preschenta a moda divertenta in represchentant dal turissem svizzer, travestgì sco il dieu Mercur che sgola en prescha da l’olimp svizzer, il massiv da la Jungfrau, giu en la vallada per beneventar ils giasts arrivads. Ils pajais da lur provegnientscha èn tgunschamain d’eruir. N’è quai betg ina Franzosa cun sia figura d’amuretta e fatscha pallida e nobla cun ils chavels blonds ed ina mascha blaua fermada en quels che visita las muntognas svizras? Ch’i sa tracta tar l’amuretta cun ils chavels cotschens d’ina Englaisa è dal tuttafatg evident; ella tschertga gia cun il perspectiv ed é intgantada da la Jungfrau. Il maletg suttastritga la muntada ch’il turissem aveva enturn 1900 en consequenza da la construcziun da la rait da viafier e particularmain cun la construcziun da las viafiers da muntogna e da tunnels da viafier, da hotels sin puncts da panorama marcants en las Alps, en consequenza dal svilup dal sport d’enviern e da la fundaziun d’uniuns turisticas.

Il quart maletg mussa ina rotscha amurettas che sa dattan fadia da runar tras l’aria in paun da tschintg kilos paisa e fan uschia onur als pasterners svizzers.

Il tschintgavel e davos quadret da questa retscha lascha sgular tras l’aria amurettas cun utensils dals mastergns da construcziun. La retscha da las tschintg represchentaziuns ch’orneschan l’arvieut da la sala dals pass pers sur la paraid da las fanestras raquintan dals pli impurtants secturs spiertals e materials ch’han caracterisà la vita da las Svizras e dals Svizzers enturn 1900. Er qua cumenza la successiun da vart dal vest.

L’emprim maletg mussa ina figura feminina che preschenta las grondas industrias che sa basan sin las scienzas natiralas e sin la tecnologia. La persunificaziun da l’industria è circumdada d’ina roda dentada, d’in pistun da vaider per destillar, d’in apparat da fotografar e d’ina charta geografica. En in maun tegna ella in apparat da mesirar volts che sbrinzla fieu. Questa preschentaziun regorda che curt suenter 1900 gia 45 pertschient da la populaziun activa da la Svizra lavurava en l’industria ed en il mastergn. Il maletg sa referescha er a la fundaziun da la Scola politecnica federala a Turitg da l’onn 1854, la scol’auta svizra instituida da la Confederaziun per promover las scienzas natiralas. Quella dueva crear las cundiziuns intellectualas e professiunalas per in progress scientific, tecnic ed economic en Svizra. Ils success da las scienzas natiralas e lur applicaziuns tecnologicas ha il stadi federal prendì en ses servetsch en l’interess d’ina centralisaziun pli e pli gronda. Uschia sco il stadi federal ha fixà las grondas lingias politicas che pertutgavan tuts, uschia han er las scienzas natiralas e las tecnologias offert schliaziuns per ils problems dal mund da viver e da la lavur da tuttas burgaisas e tuts burgais. Percunter èn las scienzas umanisticas vegnidas pertgiradas schigliusamain dals singuls chantuns.

La segunda pictura preschenta in’allegoria dals arts. La dunna giaschenta dovra in model da la fatschada nordica dal Palaz federal sco sustegn dal bratsch. La figura vegn circumdada d’attributs. La pictura è represchentada cun ina paletta e cun penels, la sculptura cun ina mesa statua dal dieu Apollo, l’architectura cun il model da la fatschada nordica dal Palaz federal e cun plan e circul, la musica cun la lira, fegls da notas ed in tschupè d’arbajas e la litteratura cun cudeschs liads.

En il terz maletg suondan las prestaziuns da las scolas e dals fatgs d’educaziun svizzers e da lur instituziuns pedagogicas. Amurettas circundadas da ghirlandas da flurs portan qua en triumf tras l’aria las scrittiras da Johann Heinrich Pestalozzi (1746–1827) e da Jean-Jacques Rousseau (1712–1778), las ovras fundamentalas da la pedagogia. La pictura fa attent ch’igl è vegnì dà en il 19avel tschientaner tut spezia la paisa a la scolaziun dal pievel, per la quala Johann Heinrich Pestalozzi e Jean-Jacques Rousseau han gì furnì la basa spiertala. En il rom da la revisiun totala da la Constituziun federala da 1874 è l’instrucziun en la scola populara vegnida declerada per obligatorica. A partir da 1874 è quella vegnida dirigida exclusivamain dal stadi. En l’interess dal stadi federal central è l’instrucziun en la scola populara daventada in dals pli impurtants instruments per l’educaziun da las futuras burgaisas e dals futurs burgais.

Il quart maletg mussa alura l’agricultura, represchentada d’ina bella dunna corpulenta cun chavels nairs. Ella represchenta la tgira dals ers e dals curtins, la cultivaziun dal graun, da fritgs e vin e la tratga da muvel. La persunificaziun è circundada da divers attributs sco la farcla, il rastè, monas da graun, ivas e fritgs. Sur il banc da la bella agricultura guarda ina vatga plain mirveglias giu sin las aspectaturas e sin ils aspectaturs en la sala dals pass pers.

En il tschintgavel e davos maletg da la retscha sesa ina dunna che porta in vestgì luxurius or dal temp da la renaschientscha. Cun in maun tegna ella en aut in’ura da satg vi da sia chadaina. Ils attributs preschentads envieschan a l’industria d’uras impurtanta per il commerzi d’export da la Svizra ed a la fabricaziun d’automats da musica, a la bischutaria e vaschella custaivla fatga da metals prezius.

La sala dals pass pers serva a preschentar la Svizra sezza. Preschentadas vegnan las virtids dal stadi federal e l’activitad lavurusa ed efficazia da sias burgaisas e da ses burgais. La Svizra sa preschenta uschia sco ella vuless gugent vesair sasezza.

Hans W. Auer ha realisà quest’intenziun cun dar a la sala dals pass pers il caracter d’in foyer d’in teater. Ils maletgs a l’arvieut dad Antonio Barzaghi-Cattaneo cun lur scenas serainas e divertentas dentant da cuntegn expressiv correspundan a l’idea architectonica da la sala dals pass pers sco foyer d’in teater. Qua sa midan las statuas, ils relievs, maletgs e mosaics serius e solens dal monument naziunal en la halla cun la cupla centrala en ina retscha da picturas allegraivlas, festivas e da dumengias.

Las tschintg grondas fanestras che s’avran vers sid remplazzan ina galaria da maletgs ch’ins dastgass spetgar per lung da la paraid da la halla. En il rom da las fanestras daventa visibla da dis clers la pli impressiunanta gruppa da las Alps bernaisas – Eiger, Mönch e Jungfrau. Sche vegnan anc avertas las duas portas che mainan da la sala dals pass pers en la sala dal Cussegl naziunal, alura stattan visavi ina a l’autra las Alps bernaisas e las muntognas dals Mythens e las muntognas grippusas enturn il lai dad Uri, picturadas da Charles Giron sin la gronda taila da glin. Uschia sco sa rasa la prada dal Rütli 1291 al pè da las muntognas da Sviz e dad Uri, uschia giascha la nova prada dal Rütli, il Palaz federal a Berna, en vista da las Alps bernaisas. Las veglias muntognas dal Rütli salidan las novas muntognas dal Rütli. La veglia prada dal Rütli, picturada da Charles Giron a l’ur giudim da ses maletg vi da la paraid davos da la sala dal Cussegl naziunal, s’extenda viaden en la sala e daventa cun quella ina unitad. Las finas relaziuns che vegnan creadas da l’architectura dal Palaz federal tranter la natira e la cuntrada picturada sa refereschan en il senn dal 19avel tschientaner la finala ad in text litterar. En il drama «Guglielm Tell» da Friedrich Schiller pensa l’erox dal drama dad aut davart la circumstanza che ovras creadas d’umans pon er vegnir destruidas d’umans. Tell finescha sias ponderaziuns cun la constataziun che la libertad dal pievel svizzer saja fundada da Dieu sez. Tenor l’instrucziun da reschia mussa l’actur tar quests pleds vers las muntognas ch’èn construidas sco culissas davos el. Umans na pon damai betg disfar la libertad dal pievel svizzer, sco els na pon er betg spazzar las muntognas. Las muntognas han valì en il 19avel tschientaner sco simbol da la libertad e quai è sa mantegnì fin oz sco in mitus svizzer preferì. Hans W. Auer recepescha quest patratg ed inscenescha el a moda divertenta per las visitadras ed ils visitaders da la sala dals pass pers.

La sala dals pass pers (Foto: PD)

Ils cunfins da la pussanza ed il mintgadi politic

Ils saluns dal Cussegl federal e dal president dal Cussegl naziunal

La sala dals pass pers en la vasta artgada è tschentada en il vest ed en l’ost tranter dus saluns sur ils quals s’auzan las duas turs da chantun en la fatschada meridiunala dal Palaz federal. En il vest sa chatta il salun per ils commembers da la Regenza naziunala e serva a quels per retschaviments, conferenzas e scuntradas cun parlamentarias e parlamentaris. La localitad è surtratga da textilias tessidas en ritgas colurs. En l’arvieut a spievel èn integrads quatter maletgs da cuntradas picturadas sin taila da glin da Wilhelm Ludwig Lehmann (1861-1932). Els represchentan lieus marcants en las regiuns las pli periferas da la Svizra. Vers il vest sa mussa il chastè da Chillon a la riva dal lai da Genevra, vers l’ost ina cuntrada da riva al lai da Constanza cun vista vers la citad da Lindau, vers il nord ina cuntrada al Rain cun la siluetta da la citad da Basilea en il funs e vers il sid ina vista da panorama sur il massiv dal Bernina. Las quatter cuntradas fan attent ils commembers da la suprema pussanza executiva svizra als cunfins geografics da lur influenza e da lur pussanza.

En il chantun vers sid-vest dal salun stat oz in dals pli spectaculars regals da stadi che la Confederaziun svizra ha insacura dastgà acceptar a chaschun da la visita en Svizra d’in chau da stadi da l’exteriur. Wilhelm II. (regent da 1888–1918), l’imperatur da l’Imperi tudestg, ha fatg ina visita da stadi a la Svizra l’onn 1912, curt avant l’erupziun da la 1. Guerra mundiala. La publicitad svizra ha gì grond interess da questa visita. L’imperatur, il simbol d’ina politica imperialistica e colonistica, ha chaschunà admiraziun en vasts circuls da la populaziun. Ils manaders politics da la Svizra han guardà cun tensiun sin il chau dal stadi tudestg che n’ha laschà nagin dubi ch’i dettia proximamain midadas decisivas en las relaziuns tranter ils stadis europeics. L’imperatur ha regalà a la Svizra in’ura cun pe da porcellana. Sin il postament è picturà il maletg d’in pavigliun en il parc dal chastè a Potsdam sper Berlin. Sur quel, sut l’ura, sgola in anghel che suna la posauna da tutta forza e cun vistas cumplainas. l’imperatur ha en questa maniera bain vulì far endament impressiunantamain a ses ospitants la gloria da la chasa da Hohenzoller e da l’Imperi tudestg e procurar che questa impressiun restia per tut temp en lur memoria.

En l’autra fin da la sala dals pass pers da vart da l’ost sa chatta il local uffizial dal president u da la presidenta dal Cussegl naziunal. In tavlegià da lain massiv vestgescha las paraids dal salun. Vi dal palantschieu sura ha Marcel Vietar de Chollet (1855–1924) malegià otg picturas da Camailleux. Quatter da quellas mussan en ina maniera allegraivla e nunusitada il decurs savens detg sitg da la lavur quotidiana dal parlamentari. Regularmain amplifitgescha il pievel la Constituziun cun agid dal dretg d’iniziativa. Ina iniziativa da constituziun oblighescha il Parlament da procurar ch’il princip statuì en la Constituziun daventia efficazi en furma da lescha.

Sin il quadret da l’arvieut da vart vest sa radunan amurettas avant in’urna e vuschan davart ina iniziativa da constituziun. Sper l’urna sesa in amuret che maina in register da quels che van a vuschar.

Suenter la votaziun dal pievel ha alura lieu en il sid ina seduta d’ina cumissiun parlamentara. Las amurettas parlamentarias gliman vi da la formulaziun d’in text da lescha e discutan furibundamain davart questa chaussa. Sbozs vegnan proponids e refusads ed il chanaster da palpiri va suror.

En l’ost stat in amuret parlamentari al pult d’oratur en la sala dal Cussegl e defenda ina proposta da la cumissiun. Il protocollist scriva diligentamain. In collega mussa cun in det vers ses frunt e fa uschia a savair cleramain ch’el n’è betg pront da suandar l’oratur.

En il nord giaudan las amurettas parlamentarias il bain merità paus da stad e l’interrupziun da la sessiun. Ellas sa recreeschan a la riva d’in lai, remblan, pendan si lampiuns ed orneschan ina l’autra cun ghirlandas da flurs. Il temp da paus è dentant passà per ils parlamentaris mudregiads. Gia sa vischina in currier da Berna che porta sin in plat d’argient l’invitaziun sigillada per la proxima seduta dal Cussegl.

Sin ils quatter maletgs en ils chantuns preschenta Marcel Vietar de Chollet las pli impurtantas professiuns d’enturn il 1900.

Uschia èsi da vesair in ‹allegoria feminina da l’agricultura che giascha sin il plaun. Avant ella bitta in amuret semenza sur ils sultgs frestgs e dus amurets sco ortulans da cuntrada e da plantas da vasch baterlan avant in pavigliun da curtin.

En in segund chantun persunifitgescha ina figura feminina ils arts. Ella tegna en maun ina lira ed in amuret la porta il tschupè d’arbajas. Ella vegn circundada d’amurettas che termaglian avant in’architectura da fantasia cun attributs da la pictura, sculptura ed architectura.

Plinavant preschenta ina figura feminina l’industria ed il commerzi. Ella sezza s’occupa cun la rucca, cun fil, launa e spaits. Amurettas mainan ina fravgia u fuschina avant in edifizi da fabrica. In amuret che passa si sco dieu Mercur surveglia in scrivant da contor che sesa avant ballas da rauba liadas ed avant ina tur da signal lunsch en il funs e traffitga cun ina stadaira.

E la finala represchenta ina quarta dama che giascha sin il plaun las scienzas natiralas. Ella sa posa sin in glob da la terra e legia ord in cudesch avert; sin las paginas da quel pon ins enconuscher furmas geometricas. Ina cuschina d’alchemists zaccudida da chametgs e fieus dat en egl. Sper la figura feminina guarda in amuret avant in observatori cun ses perspectiv en las stailas. In ulteriur amuret envida ina lampa d’ieli, uschia che l’entira scena vegn sclerida da la ferma glisch che las scienzas èn ablas da purtar.

Salun dal president dal Cussegl naziunal (Foto: PD)

La visita sin la prada da festa

La sala dal Cussegl dals chantuns

Enavos tras las duas antichombras, che giaschan a dretga ed a sanestra da la sala dal Cussegl naziunal, sur las duas loschas che cunfinan la halla centrala cun la cupla da vart vest ed ost, arrivan las visitadras ed ils visitaders en las localitads dal Cussegl dals chantuns. Da domaduas varts da la sala dal Cussegl sa chattan duas grondas salas ch’èn mintgamai da cuntanscher tras ina lunga localitad da gardaroba. En la stretga paraid da la gardaroba occidentala portan las duas alas da la fanestra ina pictura sin vaider d’Augusto Giacometti (1877–1947) che represchenta in pèr puril dal Grischun. La fanestra ch’è vegnida montada 1931, è gia vegnida allontanada 1932, essend ch’ella stgirentava memia fitg il local da gardaroba tenor l’opiniun dals cussegliers dals chantuns. La fanestra è ditg stada sparida. Avant varsaquants onns han ins ventiraivlamain puspè la chattada ed ella è puspè vegnida plazzada en ses lieu anteriur. La localitad, en la quala maina la porta occidentala or da la gardaroba, serva al president u a la presidenta dal Cussegl dals chantuns sco localitad uffiziala. Las paraids ed il palantschieu sur èn vestgids d’in tavlegià da lain pesant ed entaglià ritgamain. Las paraids da l’antichombra che giascha tranter la localitad uffiziala e la sala dal cussegl èn surtratgas d’ina tapeta pressegiada e picturada da palpiri. Las duas salas da vart orientala da la sala dal Cussegl dals chantuns èn identicas cun las duas localitads da vart occidentala. La gardaroba correspundenta posseda er ina fanestra da 1931, picturada da Burkhard Mangold (1873–1950). L’artist ha mess la fanestra sut il moto ‹La chasa svizra› e mussa en dudesch quadrets mintgamai ina professiun. Abstrahà dals trais relievs en bronz che Camillo Huber ha creà 1993 per la sala dal Cussegl naziunal, sa tracti tar questas duas fanestras da las pli giuvnas ovras d’art ch’han chattà in plaz en il Palaz federal.

La sala dal Cussegl dals chantuns sa chatta da vart nordica da la halla centrala cun la cupla, visavi a la gruppa dals trais Confederads. Sia paraid nordica s’avra vers la Plazza federala en trais immensas fanestras schumellinas ch’èn mintgamai reunidas d’in grond artg. La sala dal Cussegl dals chantuns ha da princip in auter caracter che quella dal Cussegl naziunal. Entant che la davosa vegn dominada da stuccaturas, marmel cler, fier battì, vaider e d’in maletg sin taila da glin, sa basa l’atmosfera da l’autra sin il lain, marmel stgir e picturas al fresco. Entant che las deputadas ed ils deputads dal pievel sa radunan en ina sala fitg clera e moderna, cun ina surfatscha extraordinaria e vasta, han ils cussegliers dals chantuns a lur disposiziun ina sala severa rectangulara. Hans W. Auer ha suandà la teoria architectonica dal 19avel tschientaner ed ha elegì or dals stils dal passà elements formals tenor ses bainappreziar ed ha transponì quels en sia architectura. Uschia èsi reussì ad el da crear localitads che laschan enconuscher, grazia a lur structura architectonica, a sias decoraziuns ed a las materialias applitgadas, il caracter e las incumbensas da las corporaziuns radunadas en ellas. Il grev tavlegià da lain che surtira las paraids, las colonnas e pilasters da marmel, il pesant palantschieu sur a cassetta e la furma rectangulara da la sala fa endament las salas dals cussegls sco ellas èn da chattar en las chasas cumin chantunalas e communalas.

D’impurtanza è er la dominanza da furmas da la renaschientscha en la sala dal Cussegl dals chantuns. Questa furma da stil è savens vegnida declerada en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner sco stil naziunal da la Svizra. Davos quest’idea stat la voluntad da pudair render attent ad in’atgna tradiziun d’art naziunala. Ina voluntad ch’è da constatar da lez temp en tuts stadis da l’Europa e ch’ha natiralmain manà quels a resultats differents. Per declerar il stil da la renaschientscha or dal temp da l’emprima mesadad dal 16avel tschientaner sco stil naziunal hai dà plirs motivs. Enturn 1500, suenter ils conflicts guerrils cun il ducadi da la Burgogna ch’han chattà ina fin victoriusa ed en connex cun ina participaziun activa en la politica da pussanza via servetschs esters e concessiuns da credits per pudair midar la charta geografica politica da l’Europa, ha la reputaziun dals 13 chantuns vegls cuntanschì ses punct culminant. Ils daners gudagnads ritgamain tras quests eveniments èn vegnids applitgads per la construcziun u per la finiziun da grondas baselgias e chasas cumin e per la decoraziun da quellas. Uschia èsi da declerar il fatg che questa epoca ha caracterisà decisivamain l’aspect istoric da las citads svizras; las bleras antiquitads ch’èn vegnidas rimnadas sistematicamain en ils museums en il decurs dal 19avel tschientaner derivan da quest’epoca. Quai è tant pli il cas, essend che dapi la segunda mesadad dal 16avel fin en il 19avel tschientaner quasi naginas ovras pli grondas da l’art figurativ e da l’architectura èn vegnidas creadas en ils chantuns refurmads. En ses aspect general regorda la sala dal Cussegl dals chantuns a la sala dal cussegl en ina chasa cumin d’ina citad ch’è vegnida construida a fin en il decurs da l’emprima mesadad dal 16avel tschientaner. La sala sa referescha a la dieta da la Veglia Confederaziun, da la quala il Cussegl dals chantuns è l’organ successiv.

Ils vaiders da las trais grondas fanestras da la sala eran oriundamain decorads cun feglia ornamentala brischada en. La sala è stada en questa maniera sco ch’i para memia stgira, essend ch’ella obtegna sia glisch be da vart nordica. Empè dals emprims vaiders allontanads èn vegnidas tendidas tranter ils roms da las fanestras grondas sdrimas da retgamada d’ina manufactura da San Gagl. Er in product svizzer custaivel e d’emprima qualitad, daventà enconuschent sin l’entir mund tras il commerzi d’export, è stà capavel da represchentar dignamain il stadi federal. Da mintgina da las duas varts lateralas da la sala s’avra ina profunda nischa davos ina traidubla artgada sustegnida mintgamai da duas colonnas e da dus pilasters. Sut quellas sa chattan las entradas or da las duas salas lateralas en la sala dal cussegl. Sisura èn las tribunas per las visitadras e per ils visitaders che vulan suandar las debattas dal Cussegl dals chantuns. En il center da quella, pendì vi dal palantschieu sur spenda in enorm candelaber da fier battì cun sias pli che 200 lampas la glisch necessaria. En ils cugns sur las artgadas a la paraid vers ost, sid e vest fa ina retscha da datas istoricas attent a la funcziun da punt ch’il Cussegl dals chantuns ademplescha tranter l’istorgia da la Veglia Confederaziun ed il nov stadi federal. Da vesair en las annadas 1291 brev da la Lia, 1370 brev davart ils prers, 1393 brev da Sempach, 1481 cunvegna da Stans, 1803 acta da mediaziun, 1815 contract federal da la restauraziun, 1848 Constituziun federala e 1874 revisiun totala da la Constituziun federala. Las datas preschentan ina runda tras l’istorgia constituziunala da la Confederaziun svizra e fan attent ils commembers dal Cussegl dals chantuns a lur incumbensa da taisser vinavant vi da questa taila.

La vart meridiunala da la sala vegn sur in tavlegià da lain occupada entiramain d’in grond maletg al fresco da quasi indesch meters lunghezza che Albert Welti (1862–1912) ha creà ensemen cun Wilhelm Balmer (1865–1922) sut il titel ‹La tschentada da cumin›. Là, nua ch’ins po vesair oz las sis colonnas, stevan oriundamain ladas pitgas da lain da ruver. Las artgadas oz be picturadas eran medemamain da lain massiv e postadas avant la paraid. Ils pilasters e las artgadas dividan la paraid en tschintg nischas profundas. Tenor il concept da Hans W. Auer eri stà planisà da represchentar en questas nischas impurtantas persunalitads or da l’istorgia svizra. Cur ch’il Palaz federal è vegnì inaugurà 1902 è la paraid dentant sa preschentada senza maletgs. Ins dastga supponer ch’il temp è vegnì sfarlattà cun lungurusas discussiuns pertutgant la selecziun da las figuras istoricas. Tar la surfatscha che steva a disposiziun n’èsi probablamain betg reussì da preschentar tantas persunalitads istoricas che avessan en dumber e reputaziun pudì cuntentar tuts 22 chantuns en la medema maniera. Pir 1907 èn ils picturs Albert Welti e Wilhelm Balmer vegnì incumbensads da serrar la largia. Igl è stà curius per blers contemporans che quest’incarica è gist vegnida surdada ad Albert Welti. Quel, respectà lunsch enturn, lavurava spezialmain en dimensiuns pitschnas ed aveva fin uss creà ina suletta ovra monumentala, numnadamain il chartun per la gronda fanestra da lunetta sut la cupla centrala dal Palaz federal che represchenta l’industria da textilias. Ultra da quai aveva l’artist fatg enten skizzar la fanestra da lunetta malas experientschas cun il sforz despotic che l’architect Hans W. Auer pratitgava vers ils artists. Uschia èn ils amis dad Albert Welti stads surprais che quel ha insumma acceptà la nova incarica or dal Palaz federal. Igl era da temair ch’el na saja betg en il cas da dumagnar la surfatscha monumentala. Blers n’han betg pudì chapir, pertge ch’ins ha surdà al maister dals pitschens detagls ed a l’amatur da las idillas quietas da decorar questa surfatscha monumentala, entant ch’ins ha a medem temp surdà da crear in sboz per ina pitschna bancnota a Ferdinand Hodler, enconuschent per sia pictura monumentala.

Albert Welti ha proponi da represchentar ina tschentada da cumin. Quella era per el l’origin da la democrazia che caracterisescha il stadi federal svizzer. Cun quest’idea ha Albert Welti preschentà la tgina spiertala da la Confederaziun, entant che Charles Giron ha deditgà ses maletg en la sala dal Cussegl naziunal a la tgina geografica da la Confederaziun. Igl è stà signifitgant da preschentar als commembers dal Cussegl dals chantuns, al successur da la dieta, in maletg ord la vita publica da la Veglia Confederaziun sco stimulaziun per lur agir politic. Natiralmain ch’è sa preschentada la dumonda qual chantun che duaja vegnir onurà a moda uschè extraordinaria tras la preschentaziun da sia tschentada da cumin. In ulteriur problem è naschì tar la dumonda, sch’ins duaja represchentar ina tschentada contemporana u ina istorica. L’artist ha refusà da malegiar ina tschentada da cumin da l’onn 1908, essend che tenor sia opiniun la vestgadira naira da dumengias dals umens, usitada da lez temp, n’avess betg stgaffi in’atmosfera allegraivla. El ha proponì ina tschentada da cumin en ils costums plain colurs dal 18avel tschientaner. Albert Welti era dentant bain conscient che l’instituziun da la tschentada era daventada ina finta democratica gist en il 18avel tschientaner a vista da las furmas aristocraticas e patrizialas da reger en ils singuls chantuns. El ha er ponderà da preschentar ina tschentada da cumin en il vestgi dal 17avel u 14avel tschientaner. Malgrà las resalvas ha l’artist decidì d’eleger ils costums dal 18avel tschientaner per sia tschentada da cumin. In motiv era bain er la gronda quantitad da costums dal 18avel tschientaner ch’era anc avant maun ed ils numerus dissegns da quest temp, sco per exempel il ciclus da 127 maletgs da costums svizzers dal pictur Joseph Reinhard (1749–1824) che Albert Welti ha pudì studegiar en il museum istoric da Berna. L’artist è pia sa decidì da preschentar ina tschentada ideala sco ina tala avess pudì avair gì lieu en il davos quart dal 18avel tschientaner en Sutsilvania.

Albert Welti ha l’emprim pruvà da mantegnair la structura da la paraid cun ses pilasters e sias artgadas ed ha proponi da tegnair en alv pilasters ed artgadas ed ils capitels dals pilasters en aur. La finala ha il Cussegl federal ademplì il giavisch da Wilhelm Balmer che vuleva allontanar ils pilasters e las artgadas. Uschia è stada a libra disposiziun per la pictura al fresco l’entira surfatscha da la paraid. Albert Welti ha fatg sulet in’emprima skizza en la proporziun 1:10 a la quala era precedida ina entira massa da studis. Suenter ch’il Cussegl federal ha gì approvà il sboz, han Albert Welti e Wilhelm Balmer engrondì quel sin la scala 1:5. Per quest intent han ils dus artists purtretà en il decurs dals emprims mais da l’onn 1910 pli che 150 persunas a Stans, Buochs, Sarnen e Wolfenschiessen. Ils studis da purtrets èn alura vegnids transportads sin il chartuns. Il mars 1912 eran da tschintg chartuns trais finids. Gia ils 7 da zercladur 1912 è Albert Welti mort cun be 50 onns. Intgins da ses amis avevan gia daditg vis il collaps ed han mess quel en stretg connex cun l’incarica per la sala dal Cussegl dals chantuns. Els han dà a quella la culpa d’avair consumà las forzas da l’artist, dal qual la sanadad era gia sgurdinada. Wilhelm Balmer ha creà las duas skizzas anc mancantas en la scala 1:5 ed ha alura exequì ils chartuns en la grondezza originala. La finala ha Wilhelm Balmer transportà ils chartuns a la paraid e finì l’ovra il mars 1914.

Sin il maletg al fresco cumpara fidaivel a la natira il rudè da la tschentada circumdà da plantas a Wil a la Aa, in lieu che sa chatta tranter Stans e Buochs e ch’ha servì al chantun Sutsilvania sco lieu da sia tschentada fin l’onn 1996. Il rudè da la tschentada è mess en il maletg en la diagonala e s’extenda tras tuttas tschintg parts da la pictura. En ed enturn il rudè èn plazzads cun fitg grond inschign pli che 150 dunnas, umens ed uffants en gruppas plain moviment. Ils umens ch’èn gia radunads en il rudè, taidlan quietamain ed attentamain il pled d’in convischin che stat sin il mir dal rudè che gesticulescha cun il bratsch sanester auzà e tegna en il maun dretg la chapella ch’el ha tratg avant la cuminanza suverana. Sin in podest è plazzada la maisa guvernamentala cuvrida d’ina tuaglia verda sin la quala giascha la bibla averta. Davos la maisa dretgsi taidla il mastral, pusà sin la spada da dretgira da ses chantun, l’intervenziun dal burgais. Davos il mastral stat sia sutga cun la vopna da Sutsilvania retgamada en la spunda. Da vart sanestra dal mastral sesan trais represchentants dal clerus pli aut; tranter quels dat particularmain en egl la figura simpatica dal pader chaputschin. Sanester dal conventual sesa in prer cun tratgs malizius e d’in effect murdent. Caricaturescha Albert Welti, l’artist turitgais refurmà, en quest lieu forsa in gesuit? Visavi al clerus davos maisa èn sa plazzads ils commembers da la Regenza. Ils trais salters chantunals en lur mantels alv-cotschens, cun fivlas e tavlas uffizialas sesan sin sezs auts per pudair constatar da qua anor il pli da las vuschs en cas da votaziuns. La radunanza dals umens derasa pasch ed armonia.

Las scenas vivas che vegnan pli e pli spessas dal center dal maletg vers las zonas a la periferia sa splegan ordaifer il rudè.

Sin l’emprim quadret èn da vesair chavals ch’han purtà ils umens a la tschentada, dunnas ed uffants che sa salidan vivamain, in mat che gioga cun ses chaun ed in um ch’arriva cun retard e che auters gidan a surmuntar il mir dal rudè.

Sin il segund quadret cumparan in um pli attempà che munta sur ils pass vers l’entrada en il rudè ed in mat ed ina matta che baterlan cun in schuldà che fa guardia.

Sin la terza part dal maletg stat sper trais mattatschs che sa stiran in cornader barbus en ses costum alv-cotschen cun ses corn da guerra sin il givè. La figura dal cornader na para d’appartegnair ni a la scena represchentada ni da star en la sala dal Cussegl. Il cornader occupescha ina posiziun d’intermediatur ed ademplescha uschia ina funcziun da scharnier. El intermediescha il maletg a l’aspectatur ed introducescha quel a medem temp en la scena preschentada. La damaun ha il cornader clamà cun il tun da ses corn ils umens da Sutsilvania a la tschentada, uss declera el l’activitad da la libra radunanza a las cusseglieras ed als cussegliers dals chantuns preschents en la sala. Cun ses contact optic direct ch’el tschertga cun l’aspectatur intimescha el las parlamentarias ed ils parlamentaris da prender sco exempel l’eveniment da la tschentada ideala e daditg passada dal chantun Sutsilvania.

En il quart quadret pon ins vesair ina giuvna mamma che sesa giun plaun cun in uffant pitschen en la bratscha, ina mattetta che tschertga tut absenta primulas, in um vegl ed in giuven che sesan sin il mir dal rudè, essend ch’els n’han betg pli chattà in plaz entaifer quel ed in segund schuldà che fa guardia tegnend en domadus mauns in schluppet da chargiar davant cun baionetta montada. Che la mattetta tschertga primulas dastga vegnir interpretà sco indizi che la tschentada da Sutsilvania è vegnida salvada mintg’onn la primavaira mintgamai la davosa dumengia d’avrigl.

En il tschintgavel e davos quadret èsi da vesair ina pitschna rotscha da schuldads. Ina dunna giuvna offrescha in magiel most al tambur da la pitschna truppa. Daspera stat in um en in costum istoric da mercenaris che porta sin ses givè la bandiera ch’il papa Julius II (regent da 1503–1513) aveva regalà al chantun Sutsilvania. Quella mussa sin funs cotschen la clav da Sutsilvania ed en in scut spezial Maria e Gion sut la crusch da Cristus. En il funs, da la riva dal lai anor, fan duas dunnas adia ad ina nav a tenda. Wilhelm Balmer ha transponì precisamain tuts detagls dals chartuns elavurads ensemen cun Albert Welti sin la surfatscha da la paraid. Sulettamain en il tschintgavel quadret ha el agiuntà sper il chau dal bandierel cun la bandiera da Julius II il purtret da ses ami trapassà Albert Welti, il creader per propi da la pictura.

Malgrà che la tschentada da cumin represchentada correspunda ad in ideal ed è vegnida transferida en il passà, avess il chantun da Sutsilvania tuttina pudì parair d’esser preferì memia fitg. Albert Welti e Wilhelm Balmer han per quest motiv agiuntà in ulteriur element per prevegnir ad ina critica eventuala. Els han dischlocà l’entira tschentada da cumin da Sutsilvania avant in panorama da cuntrada che mussa lais, valladas, muntognas ed alps da la cuntrada da Sarnen; da sanester a dretg en il prim quadret il Stanserhorn, il Bürgenstock e l’Aa da Sarnen, en il segund igl Aecherli e la punt da lain cun tetg en il guaud da Kern, en il terz il Flüeli cun il Nünalphorn ed il Geissberg-Huetstock, en il quart il fil da la muntogna da Gräfimattstand fin al Lachenhörnli ed en il tschintgavel il lieu da Sachseln a la riva dal lai da Sarnen, la Klein Melchtal, la Meisengütsch, il Wildgersthorn ed il Schwarzhorn. A Sarnen na datti dentant nagin lieu, dal qual anor ins po vesair la cuntrada represchentada. I sa tracta da tschintg diversas cuntradas ch’ils artists han cumbinà. Per trumpar l’egl da l’aspectatur, ha Wilhelm Balmer malegià tschintg colonnas cun capitels ionics empè dals tschintg pilasters da ruver ch’eran oriundamain postads davant la paraid. Plinavant ha Wilhelm Balmer transponì directamain a la paraid las artgadas ch’eran antruras tagliadas or da lain massiv, inclusiv lur cugns, ch’eran medemamain vegnids allontanads. Davos las colonnas malegiadas ha el gruppà las plantas che circumdeschan il rudè. Uschia èsi reussì a Wilhelm Balmer da laschar s’unir cuntradas separadas ina da l’autra ad in panorama serrà. Ils puncts da colliaziun e differenzas d’autezza èn zuppads davos las colonnas e plantas. Las Sutsilvanas ed ils Sutsilvans represchentan uschia ina tschentada da cumin da dumengias, allegraivla ed ideala en costums dal 18avel tschientaner tenor las ordinaziuns d’in temp passà e davant ina culissa d’ina cuntrada da Sursilvania che n’exista betg en questa maniera.

L’entira represchentaziun regorda als gieus festivs sut tschiel avert ch’eran fitg populars en la segunda mesadad dal 19avel ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner ed als quals han cooperà mintgamai grondas parts da la populaziun. La successiun da las artgadas accentuescha ulteriuramain l’impressiun da gieu e da teater ed impedescha che la represchentaziun da la tschentada da cumin haja la parita d’in maletg sin taila da glin che cunfinescha la localitad. La successiun da las artgadas avra cuntrariamain la sala dal cussegl vers ina vasta cuntrada. L’aspectatura e l’aspectatur guardan da la sala or en la natira, nua che quella ha preparà ina tribuna per il teater divertent. Wilhelm Balmer ha malegià colonnas da marmel empè dals pilasters da lain ch’èn vegnids allontanads. Sco model ha el prendì las colonnas che stattan davant las galarias da las duas varts lateralas da la sala. Las visitadras ed ils visitaders guardan da las galarias tranter las colonnas ora sin il teater che vegn preschentà sut els en la sala dal cussegl e guardan vinavant tras la retscha d’artgadas, purtada da colonnas sumegliantas viador sin la prada dal gieu festiv. Là vegn gist quest mument dà il prolog tar in drama davart la democrazia svizra.

Sut il maletg al fresco s’avra ina porta en il tavlegià da la paraid. Quella maina or sin in balcun che dat libra l’egliada en la halla centrala cun la cupla e vers la gruppa dals trais Confederads che sa chatta directamain visavi. Funcziun e senn da la porta e dal balcun n’èn betg clers. Ins dastga dentant supponer che dal balcun, ch’ins po cuntanscher sulettamain or da la sala dal Cussegl dals chantuns, duai vegnir beneventada ina radunanza ch’è sa rimnada sut la cupla avant la gruppa dals trais Confederads. Stattan isch e balcun pronts per il mument, cur ch’i sa tracta en l’avegnir da puspè skizzar ina nova constituziun e da fundar in nov stadi federal? En ina tala situaziun istorica fissi bain sulettamain la chaussa dal Cussegl dals chantuns, che stat gia en la successiun da la dieta da la Veglia Confederaziun, da convocar las represchentantas ed ils represchentants dal pievel svizzer sut la cupla dal Palaz federal a Berna, en il monument central da la naziun e d’als incumbensar da crear in nov stadi federal. Porta e balcun accentueschan en lur maniera la muntada dal Cussegl dals chantuns sco element da la cuntinuitad.

La sala dal Cussegl dals chantuns (Foto: PD)

Ils daners ed il spiert

En il Palaz federal vegni accentuà cuntinuadamain en maletgs ed en l’architectura l’idea da la diversitad en l’unitad. Ils 22 chantuns, las professiuns, ils secturs dal mastergn e da l’industria e da las scienzas mantegnan il stadi federal tras lur gieu communabel. Quest credo vegn er exprimì en la diversitad materiala da las spezias da crappa e laina ch’èn vegnidas rimnadas en l’entira Svizra per construir il Palaz federal. Crappa e laina en e vi dal Palaz federal stattan en il servetsch da la preschentaziun dal stadi federal sez. Per las fatschadas han ins spezialmain duvrà il crap da chaltschina da St-Triphon, marmel da Soloturn, crap da sablun da Ostermundigen, da Stockern e da Harnischgut e crap da sablun da Bollingen, d’Aegeri e da Root. En l’intern èn vegnids applitgads tranter autras spezias da crappa il crap da sablun da St. Margrethen, marmel da Grindelwald, Collombey, Arvel ed Arzo, granit or da la Val Verzasca, serpentin or dal territori dal Gottard e marmel cotschen d’Yvorne. Ils megliers manaschis da l’artisanadi da l’entira Svizra han elavurà cun grond quità e gronda attenziun las diversas materialias tar ils singuls objects da decoraziun en lain, crap, stuccatura, fier battì, gip, tgirom e vaider. Las qualitads culturalas ed artisanalas che s’expriman en il Palaz federal, renvieschan en la medema maniera sco las grondas quantitads da materialias noblas ad ina diversitad che sa manifestescha en l’unitad.

Dapi il 1887 fin oz promova la Confederaziun tenor il ‹conclus federal davart la promoziun e l’elevaziun da l’art svizzer› en bleras manieras la lavur artistica en Svizra. Per quest intent stat a disposiziun dapi il 1888 en il rom dal preventiv federal annual in credit spezial per l’art. En ses messadi dals 2 da zercladur 1892 als cussegls federals ha il Cussegl federal calculà las expensas per las lavurs ornamentalas e figurativas da sculpturas en il Palaz federal en construcziun sin total 334 000 francs. Latiers èn anc vegnids ils custs da 220 000 per l’execuziun da las picturas. Il Cussegl federal ha proponì da pajar ils 220 000 francs per las picturas or dal credit per l’art. Suenter che las incumbensas èn stadas dadas als artists, èsi prest sa mussà ch’il credit per l’art na pudeva lunschor betg purtar ina tala grevezza. Insumma eran ils custs vegnids calculads generalmain bler memia bass. Cun il plazzament da la gruppa dals trais Confederads en la halla centrala cun la cupla l’onn 1914 è la decoraziun artistica dal Palaz federal stada a fin per ad interim. Fin quest mument ha il Cussegl federal stuì conceder regularmain anticipaziuns e credits posteriurs e stuì pruvar d’obtegnair ils meds necessaris per la decoraziun artistica dal Palaz federal cun agid da novs messadis als parlaments federals.

Fin il 1914 ha la decoraziun artistica dal Palaz federal custà en tut 1 166 553 francs. Quai èn 16,2 % da l’entira summa da construcziun, ch’ha muntà a radund 7 200 900 francs. Vis da questa relaziun è la Confederaziun stada ina generusa promotura da l’art. Igl è er da resguardar che l’administraziun federala metta oz en il rom da sia activitad da construcziun mintgamai be anc in pertschient da la summa da construcziun respectiva a disposiziun per la decoraziun artistica d’in edifizi administrativ en Svizra u d’ina represchentanza diplomatica da la Svizra en l’exteriur. La summa totala da 7 200 900 francs, ina summa enorma per lez temp, ch’è vegnida impundida per la construcziun dal Palaz federal, suttastritga la muntada ch’ins ha dà a sia realisaziun. Las circumstanzas che la gruppa dals trais Confederads en la halla centrala cun la cupla e la pictura murala en la sala dal Cussegl dals chantuns mancavan anc il 1902 tar l’inauguraziun dal Palaz federal ed han pudì vegnir realisadas pir onns pli tard ed il fatg ch’il Palaz federal ha immediat chattà critica ord il circul dals politichers e dals artists, pon esser in’explicaziun pertge ch’ins ha desistì da manar a fin la decoraziun artistica. Er oz èn anc da constatar largias sensiblas vi da la construcziun exteriura, particularmain vi da la fatschada principala vers la Plazza federala. Il plazzament da las duas fanestras da Burkhard Mangold ed Augusto Giacometti en las gardarobas dal Cussegl dals chantuns l’onn 1931 e la montascha dals relievs en bronz da Camillo Huber sur las sutgas dals dus cussegliers dal chantun Giura en la sala dal Cussegl naziunal l’onn 1993 èn restadas mesiras singulas che n’han gì naginas consequenzas per la finiziun da la decoraziun artistica dal Palaz federal.

Il Palaz federal en la chapitala federala da Berna, en ina posiziun dominanta aut sur l’Aara ed al pe d’in panorama impressiunant da las Alps, enramà da dus edifizis d’ala imposants, il ‹Palaz federal vest› ed il ‹Palaz federal ost›, cun sia expressiun architectonica tut speziala, cun sia halla centrala cun la cupla, las salas dal Cussegl naziunal e dal Cussegl dals chantuns, cun la sala dals pass pers, cun sias sculpturas, picturas e fanestras da vaider para d’esser directamain in’apoteosa dal stadi federal burgais-liberal, ch’ha sias ragischs en la Constituziun da 1848 ed en la revisiun totala da quella da 1874. L’onn 1874 era la direcziun politica da la Svizra anc dal tuttafatg en ils mauns dals politichers liberals. Quels han festivà in davos triumf cun la revisiun totala da la Constituziun. Pir cun quella ha il stadi federal sa procurà ils meds per rumper las resistenzas zuppadas u avertas cunter las emprovas da modernisar il stadi en tut ses secturs. La constituziun federala creada en quest clima ha unì la Svizra en in spazi economic communabel ed ha garantì las pli impurtantas libertads civilas. Ils chantuns da la lia separatistica ch’han stuì succumber en quest process èn bain vegnids integrads en il nov stadi federal. Malgrà quai n’èsi betg reussì da gulivar la differenza en il svilup ch’existiva tranter ils singuls chantuns. Plirs dals anteriurs chantuns separatistics han cultivà vinavant lur atgnadads en la sumbriva dal federalissem. Sper las differenzas concepziunalas e confessiunalas existiva en emprima lingia in dischequiliber economic tranter ils chantuns liberals e conservativs. Ils emprims èn sa preparads per l’industrialisaziun, han suandà ils princips d’ina economia dal martgà orientada tenor il profit ed han pretendì in traffic liber per persunas e rauba. Ils chantuns conservativs en las Prealps ed en las Alps che vivevan en emprima lingia da l’utilisaziun dal terren en spazis pitschens e da la mastergnanza èn sa dustads cunter la modernisaziun industriala ed economica, essend che quella periclitava lur structuras socialas ed economicas. Sin l’incorporaziun da la citad da Roma e dal stadi da la baselgia en il giuven reginavel da l’Italia l’onn 1870 ha il papa reagì cun la dogmatisaziun da l’infallibladad dal papa. La baselgia catolica è uschia vegnida sfurzada sin in curs ultramontan e quai ha en consequenza dal cumbat cultural, manà dapi il 1864 sin il plaun internaziunal, anc ina gia rut si en Svizra ils vegls foss tranter ils chantuns liberals per la gronda part refurmads ed ils chantuns conservativs, en lur maioritad catolics. Igl è sa furmà in’allianza anticlericala per rumper l’influenza d’ina politica sin la lingia ultramontana.

Il Palaz federal ha gì, ultra da l’incumbensa da dar suttetg al parlament, essenzialmain la finamira d’integrar tuttas Svizras e tuts Svizzers en il stadi federal liberal. Il Palaz federal dueva mussar a moda impressiunanta a tuttas burgaisas ed a tuts burgais ch’il stadi federal burgais saja per la Svizra la meglra da tuttas pussaivladads politicas. Sco resultat dal cumbat cultural e da la sminuziun da l’influenza da las confessiuns cristianas sin la politica e sin la societad ha il stadi civil chapì sasez sco baselgia, sia constituziun sco bibla e las partidas sco confessiuns. Ins sto be regurdar al filosof tudestg Georg Wilhelm Hegel (1770–1831) ch’ha schizunt scrit ch’il stadi saja ‹il Dieu cumparend› e ch’ha a medem temp declerà il stadi prussian sco davosa sabientscha dal giudizi da l’istorgia mundiala. Insatge da quest spiert flada tras il Palaz federal cun ses elements formals ed artistics emprestads da l’architectura sacrala e da l’art sacral. Il Palaz federal sco monument naziunal serva sco lieu solen al cunfar patetic d’in cult statal. Ironicamain s’impona il patratg ch’il Palaz federal na saja atgnamain betg vegnì construì per las parlamentarias e per ils parlamentaris, mabain il cuntrari, ch’il pievel elegia sias represchentantas e ses represchentants sulettamain per che quels possian occupar lur plazs en las salas dals cussegls dal Palaz federal. Cur che quai è succedì, pon entschaiver las ceremonias da la liturgia statala en il tempel da la naziun.

Vestibul en la Chasa federala vest (Foto: Sandstein / CC BY 3.0)

La ficziun e la vardad

Las noblas ideas e las spetgas euforicas ch’han accumpagnà il 1894 il cumenzament da la construcziun dal Palaz federal n’èn per la gronda part betg vegnidas ademplidas. Cura ch’il Palaz federal ha avert sias portas l’onn 1902 èsi stà evident che la Svizra è sa midada radicalmain dapi il 1874 e che la chapientscha midada concernent stadi e societad n’è betg da percorscher en il nov Palaz federal. La cretta liberal-burgaisa en il progress positiv da l’industria, tecnica e scienza ha obtegnì ina frida sensibla en il davos quart dal 19avel tschientaner. Plaunet n’èsi betg pli stà pussaivel da zuppentar las grevas consequenzas d’ina industrialisaziun sfranada e d’ina economia nundifferenziada ed orientada vers il martgà. Tensiuns socialas e miserias economicas en il circul dals lavurers e la destrucziun da las resursas natiralas e da l’ambient urban e rural èn daventadas pli e pli evidentas. Il materialissem ed il raziunalissem han negligì ils basegns creativs e spirituals dals umans. Las forzas politicas sanestras han cumenzà a sa gruppar a partir da 1880 ed èn s’unidas set onns pli tard en la partida social-democratica, la quala è prest sa sviluppada ad in adversari serius per la direcziun liberal-burgaisa dal stadi federal. Er forzas socialas che sa sentivan unidas cun la concepziun filosofica e cun la ductrina sociala da la baselgia catolica e ch’eran fin uss per la gronda part exclusas da la direcziun politica dal stadi federal, mettan pli e pli fitg sut pressiun il dretg da diriger dals politichers liberals ch’ha per lung temp valì per ina chaussa natirala. Gia 1891 è il Lucernais Josef Zemp vegnì elegì en il cussegl federal sco emprim politicher catolic-conservativ.

A vista dals novs basegns socials pareva schizunt la Constituziun da betg esser uschè consolidada sco quai ch’ils circuls politics liberals giavischavan. Il Palaz federal ha anc ina giada celebrà ina cretta en l’istorgia che considerava il stadi federal burgais sco culminaziun e conclusiun consequenta da l’istorgia da la Confederaziun, entschavend cun la lia sin il Rütli e concludend cun la revisiun totala da la Constituziun federala. Quest maletg istoric ha obtegnì ina correctura radicala tras las lavurs d’ina nova generaziun d’istoriografs, ch’èn s’occupads da l’istorgia svizra cun agid da novas metodas scientificas e che n’han betg pli acceptà senza critica la vista istorica burgaisa-liberala. Uschia ha er il Palaz federal da Hans W. Auer prest suenter sia inauguraziun l’onn 1902 stuì laschar plaschair da vegnir disfamà en ina part da la pressa svizra sco «mantun da crappa», sco «mancanzas da gust, unidas sco tar in matg».

En il davos quart dal 19avel tschientaner han las realitads politicas, socialas ed economicas en Svizra cumenzà a sa midar a moda radicala. Igl è chapibel che la classa politica directiva ha vulì metter cun il Palaz federal in segn cunter il sgurdin cuntinuant dal stadi federal liberal e ch’els han vulì preschentar visiblamain per tuts las valurs positivas da quest stadi federal. Quai n’è betg reussì. Il svilup en moviment è ì vinavant e dapi lura sa preschenta il Palaz federal sco monument imposant che dat perditga d’ina vista istorica sin la Svizra. Sut quest aspect obtegna il Palaz federal oz danovamain actualitad, natiralmain dal tuttafatg senza vulair. Il stadi federal è stà enturn il 1900 avant grondas midadas. A l’entschatta dal 20avel tschientaner n’era el betg pli il medem sco quel dal 19avel tschientaner. Cun ina preschentaziun ed interpretaziun nunactuala da la Svizra cumprova il Palaz federal quant difficil ch’igl era gia da lez temp da laschar crudar imaginaziuns famigliaras. Oz, tschient onns pli tard, stat la Svizra a vista da midadas radicalas sin il plaun naziunal ed internaziunal danovamain avant l’incumbensa d’elavurar models politics, socials ed economics, ch’èn il cas da garantir l’avegnir dal stadi federal. Il maletg daventà char d’ina Svizra ch’enconuscha mo in di da l’emna, la dumengia, e che viva tranter stadis ch’enconuschan be ils lavurdis, na fa betg adina simpel d’ademplir quest pensum; Il Palaz federal resta in monument per ina Svizra – betg adina senza raschun – che sa metta cuntenta cun il cuntanschì en la sutga pulstrada che sto dentant adina puspè dar adatg da betg manchentar las vias novas atras in mund che sa mida cuntinuadamain e quai adina pli e pli spert.

Lavurs da renovaziun l’onn 2006 (Foto: PD)

Indicaziuns bibliograficas

Urs Staub. «Viagiatur, arrivas Ti a Berna...!». Ina spassegiada contemplativa tras il Palaz federal. En: Botteron, Véronique e.a. Parlament e Palaz federal da la Svizra. [Edì dals Servetschs dal parlament per il giubileum «150 onns stadi federal»]. Cuira 1998, p. 97–128. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2018).