I regia conjunctur’auta en las Alps. Uschia er en il vitg muntagnard da quest raquint. Intgins profitaders han laschà surbajegiar tut il terren ed èn daventads bainstants. En pli han els accumulà tut la pussanza politica e cumondan uschia las festas en vischnanca. Ma la ritgezza andetga porta er discordia e disfidanza. La fatschenta d’armas che vegn averta en il lieu da turissem è il meglier mussament persuenter.

En curt han lieu elecziuns communalas. Il Giuncher, motor e profitader principal dal svilup sfranà dals davos onns, na candidescha betg pli. Che ses parent Blau daventia ses successur nagin che na dubita. U quasi nagin: il giuven Plasch vegn da persvader ses aug Paulin da lantschar ina cuntercandidatura. E Paulin sa regorda da ses vegl ami Toni Mill ch’era emigrà avant blers onns en l’America. I reussescha ad els da clamar enavos Toni en sia veglia patria per sustegnair la campagna da Paulin.

1

A questa candidatura na fissi cartaivel mai vegnì, n’avess Plasch betg visità ses aug Paulin. Sa chapescha ch’el aveva telefonà avant, uschiglio avess l’aug gì serrà l’isch la saira. Dapi che Plasch sa regorda, era l’aug Paulin in retratg e da la vart. E tuttina aveva Plasch survegnì pli e pli l’impressiun ch’il frar dal bab – ch’era deplorablamain gia mort daditg – saja in um bain infurmà da quai che curra e passa en la vischnanca. El legeva di per di bleras gasettas ed aveva cudeschs interessants sin la curuna da cudeschs.

Quella saira vuleva Plasch sondar la tenuta da l’aug pertutgant in’eventuala candidatura. In’interpresa ristgada. Ma Plasch, en ses element giuvenil, sa crai dad esser sin la dretga via e gughegia da far l’emprova. El s’exprima precautamain, dentant senza perder temp. Cura ch’els discurrian da politica, uschia cumenza Plasch, clomia la mamma magari en memoria ils pleds dal bab. Quel schevi che l’aug Paulin fissi stà in politicher da num.

L’aug Paulin, ch’aveva servì en quest interval café e biscuits, fa senza schlantsch ed emoziun e cun egls mez serrads: «Aveva tes bab manegià?»

Ma Plasch cuntinuescha immediat. Enconuschentamain vegnia il Giuncher a desister da candidar in’ulteriura giada per il post dal presidi communal. Sco successur hajan ses aderents prevesì ses parent Blau. Ins quintia che la fatschenta saja prest liquidada. L’interess politic saja pitschen ed haja insumma il trair enavos. Ma i manglassi bain dar anc auters exponents che stettian a disposiziun, tuttavia en il temp actual plain midadas. El, Plasch, en mintga cas haja pensà a l’aug Paulin.

Essend che lez serra uss dal tuttafatg ils egls, sco sch’el durmiss, sa deliberescha Plasch da si’arma e metta ses revolver sin banc. El gughegia da far quai, perquai che l’aug aveva serrà l’isch da la chasa cun il schlegn. En in lieu da cura impurtant, sco lur vitg era daditg, era precauziun ina necessitad. L’aug percunter era enconuschent sco um pacific ed independent.

«Jau sun da l’idea che ti, aug, fissas vairamain l’um per manar la vischnanca. Sin tai savessan blers s’unir, sche ti fissas candidat. I dess sa chapescha ina dira lutga. Ma blers ed adina pli blers vegnissan attents sin tai. Ti es independent ed in tip cun senn per giustia.»

Plasch percorscha pir en quest mument che l’aug, cun sia fatscha graschla e ses chavels sblatgids e stritgads enavos, era daventà pallid sco la cuschina dada alv. Per fortuna sbatta insatgi fitg ferm la porta d’in auto en la vischinanza, uschia che Paulin avra levet ses egls e tegna in’urella la scadiola senza tremblar. El guarda talmain lontan e pitgiv e senza nagin’emoziun che Plasch pudess crair che l’aug saja absent cun ses patratgs. Questa offerta che Paulin aveva sez refusà avant decennis – e sin la quala el aveva spetgà pli tard dascusamain – vegniva tard. Pir en il mument nua ch’auters entschaivan a pensar vi da la pensiun uffiziala. Suenter avair ponderà in mument di Paulin senza la minima emoziun: «Quai è l’emprima giada dapi lung lung temp ch’insatgi ma dumonda per ina scharscha publica-politica.»

2

«I n’è mai memia tard. En auters pajais han singulas persunalitads adina puspè prestà blera buna lavur, er sch’ellas èn vegnidas pir tard sin il podium.» Quai di Plasch en maniera tuttavia sincera ed averta.

«Ed il motiv?»

«I stuess dar ina vieuta tar nus. La politica dominada d’insaquants paucs, cun raps e manaschis, munta quasi ina dictatura ed ans maina a la perdiziun. Nus ans stuain defender. Nus vulain dapli democrazia.»

«E tschut d’unfrenda duess l’aug Paulin daventar?»

Pir uss realisescha Paulin la situaziun acuta, constatond directamain l’arma da Plasch sin banc. El auza in zic la vusch: «Ti es armà?»

«Gea.»

«Tge munta quai pomai?»

«Segn da precauziun e prevenziun en noss temp modern e sursviluppà. Guarda en auters pajais, a tge che sclavaria e malgiustia han manà.»

«Nus avain bain la democrazia? Qua tar nus regian bain ils dretgs dal suveran, ni tge?»

«Ils raps cumondan las festas!»

Vesend Plasch che l’aug sa mova levet sin sia sutga, declera el ch’ins na saja tuttavia betg pli segir da la vita. El veglia agir publicamain cunter la suppressiun e saja qua tras forsa periclità en ses giuvens onns. Sch’el n’enconuschia betg anc il nov center ch’ins saja vi da finir? In monster d’in bajetg cun partiziuns zunt curiusas. Sin l’emprim plaun da vasta dimensiun sa chattia per exempel ina fatschenta d’armas. Placats fetschian gia uss reclama per curs da surviver, curs en in tschaler sutterran, endrizzà extra e sapientivamain latiers. Tals indrizs na vegnian segiramain betg installads e mess a disposiziun a la signuria sulettamain per spass.

«Ina fatschenta d’armas en noss conturns?», fa l’aug en maniera da surpraisa e para en quest mument anc pli pallid che l’alv da la cuschina. «In arsenal d’armas en il bajetg monstrus sin il crest, nua che la chaplutta paradava pli baud?»

«Has ti chalà cumplettamain da t’orientar che ti gnanc sas pli tge che succeda en il center da nossa vischnanca e cuminanza? I va cun pass rapids vers la perdiziun da noss dretgs democratics.»

«Tge chaussas, tge chaussas!»

«Tge muntassan armas en in cas serius!», remartga Plasch a moda decidida.

«Tge muntan armas en in cas serius? Ed en questa situaziun critica e privlusa duess jau m’engaschar sco anghel da la pasch e sco noda?», fa l’aug en tun levamain vibrant.

«Ti has da perder nagut! Ti es in, sin il qual blers savessan probablamain s’unir. Ti vegns respectà, ti es independent e conciliant!»

Plasch prova d’orientar l’aug davart quai ch’el ha udì il davos temp pertutgant il svilup intschert e malsegir.

«Ma enfin uss ha il Giuncher era regì tenor las reglas democraticas!»

Lez haja laschà tschorventar dal regl dals raps senza avair basegn da quai, respunda Plasch. Ed uss racoltia el pli e pli ils fritgs da sia semenza. Quai fetschia tremblar el, cuntinuescha Plasch, tuttavia perquai ch’il parent Blau saja in pau sco ina bandiera sgulatschanta.

«Ti vas uss segiramain memia lunsch cun tias pretensiuns nunfundadas e nundeterminadas. Crais ti vairamain ch’il Giuncher, dapi blers decennis persuna responsabla per l’andament en vischnanca, sa laschia carmalar da talas interpresas dubiusas?», fa l’aug Paulin stritgond cun il maun dretg sur ses chavels sblatgids.

«Pertge alura ina tala fatschenta d’armas en noss conturns?»

«La libertad da commerzi lubescha bain d’avrir fatschentas. Po esser ch’in tal negozi cun artitgels da sport spezials è ina largia sin il martgà modern, oz che la glieud ha tant temp liber e po strusch pli sa divertir! La mancanza d’in tal commerzi ha probablamain evocà in basegn economic.»

«Gea, il Giuncher ha gì il nas d’attrair in tal manaschi sut il pretext d’ina ulteriura purschida da sport. E daspera vai per mazzar! E betg mo gliez! Ins veglia dar la lubientscha da manar e diriger l’andament da l’enfiern sutterran ad in ester, ina persuna scolada en tals reguards. I stoppia esser ina persuna dal rom!»

«Jau stoss ir sperasvi ina giada en quest center monstrus, sco ti numnas quest manaschi. Jau vi mez survegnir in’idea da la chaussa.»

«Fa quai, e ti has muniziun per almain admonir ils responsabels.»

«Star da la vart è cartaivlamain fallà. L’armonia politica durmenta, ed ils responsabels pon tgunsch surduvrar lur pussanza legala. La devisa è da star attent per urden e giustia e da persvader cun pled ed ovra senza ir enturn cun armas. Viver la democrazia vul bain dir s’engaschar per ils dretgs fundamentals dal conuman. Tes parabellum pos ti surlaschar a mai, avant che ti fas forsa in pass irrevocabel en tes giuvens onns.»

Or da la reacziun da l’aug senta Plasch in ferm sustegn, ed el prenda il revolver si dal banc e surdat el a ses visavi, savend uss che lez è partenari en il cumbat communabel.

«Igl ha num esser precaut en il proceder. Nus vulain ans tegnair vi da la via democratica ed empruvar da persvader ils convischins, uschiglio datti demonstraziuns e revolta, a tes giuditgar. Batter cun ils meds legals per noss dretgs legitims e betg cun la forza bestiala. Il tup e naiv fiss quel ch’agescha ordaifer las normas cunter autoritads ed instituziuns. Quel purtass il bul da terrorist. Ti na vuls betg destruir, ma plitost dar ina vieuta a la politica da quest pajais.»

«Sa chapescha vi jau m’engaschar per meglierar il bainstar public.»

«Armas suppriman la libertad!»

Alura paran omadus d’esser sensibilisads ed alerts, gist sco sch’els spetgassan insatge nunditg impurtant. Suenter in mument da silenzi nascha il pled deliberant: «Jau stun sin post», vegn or da la bucca da l’aug Paulin. El di quai sco sch’el sa revegniss d’in lung siemi e sa deliberass d’in corset che strenscha da decennis ennà!

En quest mument decisiv na po Plasch betg sa retegnair e cloma plain entusiassem, stond en pe: «Sta si, defenda!»

Questa scuntrada ha dà in stausch nunditg a Paulin. Revegnì da ses consentiment spontan pertutgant la candidatura, sa dumonda el adina puspè, sch’el haja agì da maniera responsabla durant ils davos decennis: cun star da la vart, persequitond l’andament politic sin distanza, senza s’engaschar directamain. El ch’aveva tenor il parairi da differentas varts las premissas per in post u l’auter. Il svilup exagerà en ses vitg era sa fatg per el sco da guardar or d’ina vitrina. Avess ses engaschi en la publicitad contribuì en ina moda u l’autra ad in svilup pli moderà e forsa impedì almain il center d’armas? Talas dumondas gidan pauc, il mument ch’igl è uschè lunsch. N’era sia decisiun tardiva betg ina ristga, e n’era betg el alura en ils pes a pli giuvens che vulevan sa deditgar a la politica ed uschia als fatgs publics e generals? Pertge era Plasch insumma vegnì tar el cun questa offerta? Devi propi nagin auter? Era la situaziun talmain critica che la gruppa enturn Plasch era sa regurdada dad el, d’ina persuna ch’aveva chapì l’entira vita da star da la vart?

El n’era propi betg al current, nun savend ch’ins era vidlonder d’introducir curs da giugar cun armas per pudair surviver. Gist sco a Chicago, nua ch’insatgi che tegnia insatge da sasez saja armà. Era ins plaunet er qua uschè lunsch ch’ins purtava in revolver sut la giacca? Guardond en il spievel tschiffa el bunamain tema, savend ch’el possia sez daventar ina da las emprimas unfrendas, sco quai era adina puspè capità en auters pajais.

Plasch aveva raschun constatond che las reglas democraticas possian tgunschamain vegnir surduvradas cun la pussanza, tuttavia senza controlla consequenta. Tgi ch’ha ils raps po unscher e carmalar e far dependent cun ni senza rampigns. Dapi la conjunctura aveva il Giuncher tratg il terren orasut ils pes als indigens, punctuond ch’el fetschia in servetsch. Paulin sa che blers èn oz malcuntents, e donnegiads anc vitiers. Memia blers buns suloms èn ids en mauns esters. Ils indigens èn qua tras daventads dependents, ina part almain. Ils esters han sezs bajegià e dà a fit las chasas ad auters, uschia che blers d’ordaifer èn daventads concurrents reals dals indigens che ston uss sa cuntentar cun far pugn en satg.

Paulin, ch’è sez adina s’alterà pervi da la moda e maniera distratga e sparpagliada da bajegiar, sa che blers èn stads cuntents al cumenzament da pudair vender in sulom u l’auter. Il Giuncher era s’arranscha cun esters che pajavan pretschs da luxus. Ed ils indigens ch’abitavan qua sur onn eran strusch pli en cas d’acquistar insatge per l’agen diever.

Ma dapi l’emprima discussiun cun ses nev sa senta Paulin en furma e plain curaschi, sco anc mai. L’offerta fatga è per el balsam sin ina plaja zuppada da decennis ennà.

En il decurs dals onns era el vegnì pallid ed era scrudà. El pensava ina giada u l’autra ch’il sang strusch circuleschia pli tras las avainas. E perfin glieud che sa vilentava ch’el dettia il maun uschè bufatg.

El entschaiva a far gimnastica ed a baiver in quintin tar la tschavera. El sa senta provocà entras l’incumbensa discussiunada e vul far il pussaivel per reussir. El entschaiva ad ir pli savens per il vitg enturn ed en l’aglomeraziun per rinfrestgar las regurdanzas e per sentir il puls dal temp.

Quel di ch’el sa metta sin via per sa render en il conturn dal center hai pauca glieud sin via. Quai schegea ch’igl è avantmezdi ed uschia tuttavia betg las uras d’avair tema da sa mover. El entaupa duas indigenas. El tira aspramain il chapè, insatge ch’el n’aveva daditg betg fatg pli sapientivamain. El senta ch’el ha dà cun quest gest il segn da start per sia campagna electorala. Las duas dunnas èn surstadas: «Ch’ins vesa ina giada il Paulin da quellas varts da noss vitg», fan omaduas e stendan vi il maun.

«Bun di Mena, bun di Maria», salida Paulin elegantamain. «En cumparegliaziun cun pli baud vegn ins oz esters en l’agen lieu da domicil. La glieud è uschè moderna ch’ils singuls gnanc salidan pli in l’auter», di Maria ed auza il chau en la direcziun dil coloss da betun.

«Ins vegn temelitg da bel cler di en quest’atmosfera», agiunscha Mena.

«Ma tge as starmenta talmain?»

«Ins senta bain che Vus vivais da Vossa vart, uschiglio savessas Vus ch’il Giuncher e ses trabants, carmalads natiers da ses temp, dicteschan.»

«Quai na vegn betg ad esser vair?»

«Igl è effectivamain sco Maria di.»

«Ma en curt èn las elecziuns.»

«Elecziuns, quai è ditg bain. Igl è cler ch’il parent dal Giuncher, Blau, daventa ses successur. Schegea che blers fan pugn en satg pervia da la politica dal Giuncher.»

«I dat bain elecziuns», punctuescha Paulin anc ina giada sia dumonda.

«Quai èn frasas.»

«Il Giuncher ha cumprà tants suloms da surbajegiada per esters e nus essan vegnids dependents e na dastgain betg avrir pli la bucca, nundir ans vilentar e far frunt. Jau savess mezza raquintar», agiunta Mena.

«La vischnanca è sa midada. Quai è vair, ma tuts han vulì il svilup svelt e la bainstanza andetga. Be raquintai!»

«Nus avevan en sper ils puzs in detg frust. Dal temp che la conjunctura n’aveva anc strusch cumenzà, ha il Giuncher dumandà sche quella penda saja venala. El faschessi ina drenascha. Nus avain fidà e dà il terren cun l’idea da savair cumprar in sulom en in auter lieu pli adattà per l’agen diever. Ch’il Giuncher cumprassi l’entir territori dals puzs per far ordlonder in abitadi sparpaglià nagin che n’avess sminà. Ils pretschs èn immediat ids en l’aut e nus ch’abitain qua sur onn n’avain betg pli pudì cumprar en in auter lieu.»

«Uss avain nus las surbajegiadas stravagadas cun vias envi ed ennà ch’han stgarpà dapart il vitg e la convivenza. Nus avain ils svapurs dals autos la stagiun ed ils barcuns serrads l’autra part da l’onn ed uss anc ultra da quai la propaganda per curs da surviver. Ins pudess bunamain crair che nus sajan a Chicago. Ins n’è para gnanc segir pli da l’atgna vita, sch’ins n’ha betg in’arma», s’alterescha Maria.

Paulin dentant manegia scutinond: «Jau stoss uss ir pli savens da quellas varts a tadlar, per sentir quai che smatga. En mintga cas sun jau engraziaivel per vossas indicaziuns.»

Mena e Maria èn bravamain surstadas da la tenuta da Paulin, marschond lez vinavant.

Paulin patratga enavos al temp che ses perdavants eran sa rabitschads sur ils culms ed avevan runcà il terren magher. Els avevan pretendì dals pussants ils dretgs da la democrazia ed adina puspè stuì batter per la libertad e la giustia. Umens or da las retschas dals vischins avevan era da ses temp da mattet fatg l’enconuschientscha cun la pussanza e la responsabladad visavi il bainstar public e dal singul.

Il bab era da gliez temp en suprastanza ed aveva chapì d’intimar tant Pieder sco Paul per dumondas da la publicitad. Els avevan omadus gì las medemas scolas. Il frar Pieder era insatge onns pli vegl. Il bab laschava adina puspè sentir che la giuventetgna duessi s’interessar per dumondas dal stadi e ch’i fiss bun sche Pieder fiss preparà sin pli tard. E quest temp era arrivà memia spert. Cur ch’il bab era mort nunspetgadamain, era Pieder in giuven en ils megliers onns. La mort prematura era stada ina frida per Pieder e Paul. In grond pievel era sa radunà per il til da purtantina. Questa glieud na pudeva betg emblidar ch’il bab era mort en uffizi e fiss in di forsa anc vegnì derschader – in post d’engraziament per tals ch’èn sa distinguids en fatgs publics.

3

Da gliez temp, durant la lectura dals necrologs, era el vegnì conscient ch’el vegniva numnà «Paulin». Quest diminutiv classifitgava. El era il segund, cun funcziun da reserva. El aveva da star en la sumbriva. Igl aveva num pasar giu bain tut per levgiar la reussida al frar grond.

Il Giuncher, in pauet pli vegl e conscient da la tschertga da terren che creschiva cun la conjunctura, intermediava venditas e cumpras. Chapaivel ch’el era en quest mument la persuna preferida per il singul e ch’el vegniva venerà sco responsabel per il bainstar da la vischnanca. El aveva las relaziuns necessarias cun tals da l’exteriur che pudevan pajar ils pretschs pretendids. Blers eran perquai surstads che Pieder aveva propagà ch’i saja a lunga vista fitg ristgà da vender tant terren ad esters. Pieder aveva sentì ils zuics da la torta. Uss era el medemamain mort. Mort d’in accident sin via il mument che las elecziuns eran daditg passadas. Da quest mument davent è Paulin sa retratg ed è s’occupà da sias atgnas fatschentas.

En quel mument al vegn endament ses conscolar da pli baud ed ami d’enfin uss, Toni Mill. Lez n’aveva betg enconuschì l’agen bab, e la mamma n’aveva gnanc ina scrotta prà en vischnanca, da lezzas uras che praticamain tut fascheva il pur. Per Toni Mill n’avevi dà nagut auter che l’emigraziun suenter la scola da vischnanca. En confidenza aveva el ditg a Paulin ch’el na vegnia mai pli a returnar a chasa – auter che sch’el vegnissi starmentus ritg e ch’insatgi al clamassi en agid. Toni Mill era sa rabitschà detg spert en la terra da las nundumbraivlas pussaivladads. Paulin al scriveva sporadicamain. Avant in pèr onns aveva Paulin exprimì il giavisch da contribuir insatge per la chaplutta sin il crest sur il vitg. Ils daners eran vegnids prontamain. La plaiv aveva prendì gugent la summa respectabla e ditg che quai saja in benefactur da vaglia che veglia restar nunenconuschent!

Paulin sa volva danovamain a Toni Mill ch’aveva d’engraziar a la vischnanca nativa nagut auter che la scola obligatorica ed il bigliet per il viadi vi sur mar – sinaquai ch’el na turnia betg pli. Paulin al scriva ch’el spetgia malpazientamain da s’inscuntrar cun el e da sa discussiunar davart il svilup futur da ses vitg nativ. Quel saja vegnì en las stretgas pervi da l’expansiun turistica. Davart il progress aveva Paulin adina puspè relatà: la plantaziun sur ils puzs e l’entir conturn dal vitg d’alura saja surbajegià, era il territori dals puzs. Sin il crest stettia oz in cumplex da betun. Il vitg muntagnard saja per temp ina mesa citad. Per el, che vivia en in mund bler pli grond, na saja quai segiramain nagut aparti. Da quai hajan els per franc vi sur mar en dimensiuns bler pli grondas. Qua hajan ins surprendì quasi tut da là vi, sa chapescha en maniera pli pitschna pervi dal territori restrenschì en la muntogna. Cun in pled: l’entir territori vegnia nizzegià cun excepziun da la grippa e da las palas ni blaisas da lavinas.

Dacurt hajan ins avert ina fatschenta d’armas cun la pussaivladad da frequentar curs per surviver. Quella novissima novaziun haja segiramain era las ragischs en la terra da las nundumbraivlas pussaivladads. A Chicago dettia segiramain da quellas fatschentas. Ins legia ina giada u l’autra ch’i dettia là da ditg ennà curs da mazzar. El duaja per l’amur dal bun Dieu laschar star tut e vegnir immediat. El dovria urgentamain ses cussegl en ina dumonda talmain delicata e nova per il bainstar dal cumin muntagnard. Paulin lascha sentir ch’el quintia senz’auter cun ses ami da pli baud.

A chaschun d’ina proxima scuntrada di Plasch: «Ti, aug, ti stos vegnir noss president!»

«Jau vegn, jau sun sin via», respunda Paulin e cuntinuescha: «Jau ma smirvegl che ti vegns da bel cler di sin visita.»

«Per raschuns chapaivlas. Ti sas gea che jau sun senza arma e senza arma na va nagin da stgir ozendi. Speranza has il parabellum?» E Plasch cuntinuescha: «Aug, il center monstrus da betun n’è betg sulettamain in arsenal, na, el cuntegna vitiers la sala sutterrana, semtgada per far curs da surviver. E taidla aug: Jau hai udì ch’i vegnia recumandà a las dunnas dals ritgs da n’insumma betg purtar pli avertamain ils ornaments custaivels sco chadainas e rintgas, bratschlets ed anels, e quai or da spira tema da vegnir en ils mauns da bandits.»

Uschia sajan quels chars objects deponids en tresors ed ils possessurs dastgian guardar sisur sulettamain ensemen cun il represchentant da la banca. Per quest motiv veglia il Giuncher arranschar sesidas d’exposiziun en ils locals da curs da surviver. Là hajan las damas lura temp ina per l’autra e possian contemplar tge che la concurrenza possedia propi. Cun tegnair giu dal dies spiuns ed auters mirveglius. Ils ritgs veglian esser tranter els tar las festas.

Ina culminaziun saja mintgamai la preschentaziun dals ornaments rabitschads natiers en chars armads, rauba protegida da franctiradurs. Tar talas chaschuns vegnian en spezial ils umens ad avair il gaudi da mussar a collegas dal rap lur armaziun da festa. Quai tut ensemen na saja segiramain betg rauba da bunmartgà. Ed alura la collecziun da stilets e truschets, pistolas e revolvers, buis e mitraglias pitschnas. Quels guaffens traglischian alura segiramain sin maisas da ruver e vi da las paraids. Quai saja per franc in plaschair, be da guardar senza far diever da quels termagls per creschids. «Ma quels utensils èn avant maun per cas da basegn, aug.»

L’aug è dal parairi che ses nev surfetschia, schegea ch’el conceda che tscherts indigens eran s’alliads cun speculants d’ordaifer e vegnids ritgs per part almain sin donn e cust da l’um cumin. Ils cumpraders devan las summas pretendidas, uschia ch’i restava – per exempel al Giuncher – dapli ch’in bunamaun. El saja vegnì titulà da benefactur e tschorventà dal rap. Ils ritgs daventian adina pli pussants, e la pussanza possia esser privlusa. La disfidanza s’augmentia. El haja percurschì la vaira finamira. Il pievel sa sentia sut la toppa e fetschia pugn en satg.

Talas relaziuns sutmineschian la convivenza. Tgi ch’haja la pussanza materiala, possia esser nausch ed arrogant visavi tals che sajan or d’in motiv u l’auter flaivels. Ma il svilup economic saja vegnì spetgà da blers. Ed il Giuncher haja bain gì il dretg d’agir sco persuna privata. El possia vender e cumprar terren tenor la lescha en vigur. Tgi possia scumandar als arrivads da sa radunar en il center e far exposiziuns cun quai ch’els han? «Tenor tias infurmaziuns vuless quai sin il pli dir ch’els veglian star sin distanza e na veglian betg provocar.»

4

«Per retegnair la pussanza engurda essan nus dal comité ‹pro Paulin› per scumandar la vendita da terren ad esters. Forsa sa il Giuncher da quest plan e vul impressiunar cun armas?»

«Ti, Plasch, sas che jau sun candidat. Spetgai in mument cun l’iniziativa. Far enconuschent ch’ins haja in segund candidat è simpel, ma far plausibel als votants ils avantatgs d’ina vieuta al timun è insatge auter. Democrazia e discussiun motivada èn las armas per schliar problems da la communitad. Nus stuain vegnir en contact cun la glieud per udir adina meglier il sentir dal pievel.»

«Igl è serius.»

«Igl è fitg serius, dentant betg uschè serius ch’i valess la paina da sa mazzar. Nus vulain viver e laschar viver», quietescha l’aug Paulin.

«La pussanza regna cun forza, e lezza ha tgi ch’ha raps ed armas.»

«Ti sas che jau sun candidat. Nus stuain avisar nossa finamira pass per pass. Ti e tes confidents stuais enconuscher ad uras ils giavischs acuts e concrets dal pievel, betg svegliar emoziun ed animositad.»

«Ti, aug, es strusch pli d’enconuscher. Ti vegns energic.»

«Il pievel vul apparentamain adina paun e gieus. Quai sto il politicher dar en sia maniera e tuttina sa tegnair vi dals principis democratics e vi da las finamiras prevesidas.»

«Co vulain nus divertir la glieud tementada?»

«Nus giain en la battaglia senza armas e quintain da reacquistar la speranza. Tenor tias retschertgas ha la glieud tema, u betg?»

Alura prenda l’aug Paulin in cudesch giu da curuna e legia: «Nossa relaziun visavi il stadi è segnada da numerusas cuntradicziuns. Uschia pretendain nus per exempel, ch’el ans protegia da catastrofas da la natira e dal conuman malvulì; en il medem mument giavischain nus gronda libertad en noss far e demanar. Nus clamain da forza per l’egualitad davant la lescha, ans sentin dentant indignads, sche la direzza da la lescha ans tutga ina giada per propi. Nus pretendain ina participaziun activa vi da las proceduras da la legislaziun – ma revoltain encunter ina decisiun prendida en quella moda, sch’ella ans tutga sensiblamain. Il postulat è ch’il stadi duai esser effizient, e da l’autra vart aud’ins il schem ch’il stadi effizient n’haja betg senn per umanitad.»

«Cun tai a la testa vegn la tema prest a svanir, ti sas argumentar e sas persvader.»

«Nus stuain esser cuntents da pudair spendrar la natira, almain a l’ur da l’aglomeraziun, sco noss antenats l’avevan cultivà. A lunga vista èn ils muntagnards constrenschids d’esser conservativs visavi l’ambient. La natira na crescha betg, ella po sin il pli vegnir disfigurada ad in’unfladira sgarschaivla, sco exempels mussan. L’emprim pass encunter quest svilup è l’iniziativa per il scumond da vender terren a persunas da l’exteriur. Quella lantschain nus il mument che la candidatura vegn enconuschenta.»

«La glieud vul talas acziuns. Cun talas propostas mangias ti, aug, ord parsepen al Giuncher.»

«I va per dapli che per il Giuncher. I va per la protecziun da la natira, per nossa cuntrada che nus indigens stuain mantegnair per nus ed ils auters ch’han gugent ina bella cuntrada ed in saun ambient.»

«Jau ma legrel gia sin las radunanzas publicas.»

«Enavant cun discussiun e betg cun polarisaziun!»

5

Il motiv exact ed en detagl, pertge ch’el vegnia clamà, n’ha Toni Mill tuttavia betg intervegnì or da la communicaziun. I saja fitg urgent pervi da tscherts curs cun armas per surviver. Quest clom vegn insaquants decennis suenter ch’el aveva bandunà il vitg nativ, il vitg en las muntognas, ch’aveva sco ch’i para fatg atras in svilup senza cumparegliaziun. L’annunzia da vegnir immediat tuna gist sco sch’i brischass sin il pli aut grad.

Toni returna e sa decida da visitar l’emprim incognito tscherts lieus per sa far in maletg da l’andament da sia veglia patria: il territori dals puzs, la plantaziun pli ensi e lura natiralmain la chaplutta sin il plateau sur il vitg. Ils maletgs da vitg e conturn eran sa plantads en ses intern per adina. Gist quels lieus vuleva el visitar. Suenter otg onns da scola era el emigrà. El era ì navidas, schegea ch’el aveva gì pauc auter che l’amur da la mamma, morta gia daditg. Aveva el er possedì nagut, el era tuttina i navidas.

En il tren vers la muntogna al avevi parì sco sch’el fiss ina rauna, a la quala ins avess taglià giu las chommas. Quantas giadas aveva el stendì da mattet la bratscha e palpà cun ils mauns sut las rivas e tranter la crappa e piglià las raunas satiglias e glischnas. Quantas giadas eran Paulin ed el s’entardads da notg sper ils puzs cun laternas, e quantas giadas avevan els spluntà l’auter di vi da l’isch davos da la Staila per dumandar il hotelier sch’el dovria chommas rauna per Pasca. El aveva gì sulettamain ses ami Paulin e quel al orientava da temp en temp davart ses vitg nativ.

L’emigrà sa regorda d’avair legì d’in muntagnard ch’era sa tratg davent vi sur mar, prendend cun el in pugn plain terratsch sco suletta regurdanza. Quest pugn terratsch era il liom cun sia derivanza.

El n’avess mai cartì ch’i giess uschè grev da laschar tuts fastizs. Igl era dentant ì bain cun el. El era daventà in um ritg. El n’era tuttavia betg dependent da ses vitg nativ. Ma pervi dal contact cun ses ami Paulin vegniva adina puspè ina gronda forza sur dad el che strenscheva il cor. En ses intern sa sentiva el anc adina attaschà a ses lieu d’uffanza. Ed el enconuscheva l’istorgetta da Tina ch’aveva stuì ir en il lontan e laschava encrescher. Quella aveva el legì sco scolar e pli tard adina puspè. El lascha encrescher per la patria, nua ch’el na ha nagin pli; el lascha encrescher per la patria, da la quala el ha gnanc ina scrotta pli! Con remartgabels, il cor dil carstgaun... Laschar encrescher...

E pertge laschan ins encrescher? Per tge auter che per amur! Amur per ils ses e forsa amur pli gronda anc per quels ch’ins n’ha betg pli! Amur per quai che circumdescha ins di per di. E mintga di è ella forsa anc pli gronda per quai ch’ins n’ha betg pli... Laschar encrescher è in mal che crescha en il cor, ina sauna malsogna che na lascha mai emblidar danunder ch’ins vegn e nua ch’ins sto turnar...

L’entschatta fa Toni ina visita al territori dals puzs. N’avess el betg enconuschì il conturn sco ses satg da las chautschas, sulettamain sin fundament d’indicaziuns, n’avess el betg chattà il territori che s’extenda davent da la lingia da viafier enfin si en la plantaziun d’antruras. La zona è surbajegiada nunordinadamain da giudim enfin sisum. L’entir territori era daventà l’unfrenda d’ina drenascha cun in dragun sco ina mitraglia. L’entira surbajegiada aveva dà in quartier spazius e sparpaglià. Toni è dischillusiunà, ma sto conceder ch’ils vischins n’avevan betg durmì. Quai ch’al fa dentant surstar èn ils chasaments dretg e sanester cun barcuns serrads ch’el sto observar passond per las vias da quartier. N’avess el betg constatà qua e là ina vitrina, avess el pudì crair ch’il quartier saja vid e mort or. Ma alura senta el ina leva nostalgia contemplond la plantaziun, vi da la quala el aveva contribuì cun purtar plantinas. Spert svanescha ses siemi da decennis, ed el vegn conscient ch’el aveva pers il fil dapi tschels onns e quai malgrà las orientaziuns occasiunalas da Paulin.

En in’ustaria s’infurmescha el tar ina persuna da la fisionomia da pli baud davart ils indigens. Las relaziuns da convivenza fissan uss da tala maniera ch’ina vieuta fiss pussaivla. Uschia vegn el infurmà. E Toni Mill auda ch’i saja stà ina fortuna ch’il pievel saja tradiziunalmain modest ed en sasez cuntent cun l’existenza che la conjunctura haja purtà. Lez dettia strusch or raps per armas e revoltas. Cun armas pon ins terrorisar e tegnair suten il cas d’urgenza. Armas eran avant maun. Scurlattond il chau sa dumonda Toni Mill nua che sia patria da pli baud saja svanida. N’avess el betg sentì en il guaud giuven ina forza da speranza – el fiss scappà.

Revegnì dal grond schoc e sa confruntà cun la realitad, tschertga el la chaplutta, il motiv per propi da returnar suenter quasi in mez tschientaner. Da sut il guaud aveva el numnadamain constatà ch’il sanctuari stoppia sa chattar tranter ina surbajegiada. El arriva davant in chasament da betun blut, a ses giuditgar in dals pli trids bajetgs ch’el ha vesì en sia vita. Ina vaira fortezza cun ils indrizs necessaris per surviver, sch’el interpretava endretg. Puspè va in nausch schoc tras pel ed ossa. Era la chaplutta vairamain daventada l’unfrenda d’in progress stravagà e sfranà?

En l’emprima halla cun palantschieu da marmel e paraids da granit legia el sin tavlas inscripziuns imposantas. La chaplutta era enchadanada en quest coloss e daventada ina part dal museum endrizzà a la moderna, sco Toni Mill po percorscher. L’intern da la chaplutta, restaurà pir da curt, fascheva in’impressiun bandunada en la glisch flaivla e grischa da las chandailas envidadas. L’odur laschava percorscher bain la savur museala. E per questa restauraziun aveva el da ses temp tramess millis e millis! In svilup nunditg. El s’absenta da quest lieu sacral e po anc leger sin ina tavla ch’i saja tras questa construcziun giagliarda reussì da salvar il bischu dal vitg da pli baud.

Toni Mill va sin il proxim plaun e s’avischina als spurtegls da la fatschenta ch’offreschan armas da sport. Insatge uschè modern n’aveva el anc mai vesì, schegea ch’el viveva en la citad industriala cun milliuns d’abitants. Ma el n’aveva er mai tschertgà armas per mitschar da la mort. La schelta saja gronda e tut che possia sa cuirassar cun il pli cunvegnent, gist tenor l’impurtanza ch’i ins dettia a sasez.

Malgrà sia dischillusiun na crai el betg al pir. Toni vul en mintga cas sa mover undraivlamain e gea betg crudar si. Era ses vitg natal vairamain arrivà al punct ch’ins stueva temair? Era la vita daventada talmain privlusa en ses lieu d’origin ch’ins stueva s’armar?

Toni Mill realisescha ch’insatgi era vegnì da nizzegiar or questa largia sin la fiera economica. Tanta glieud viveva da l’idea ch’i saja be da surviver sch’ins saja armà. E quai sco ch’i para betg sulettamain vi sur mar. Cun reclama giavinanta e pretschs stravagants vegniva il possessur probablamain a far raps.

Per il mument vul Paulin sulettamain sa laschar orientar en la fatschenta d’armas davart il diever manual dal parabellum e returnar quest guaffen da guerra. Sco um pacific e retratg, sco ch’ins scheva, na duvrava el betg tals guaffens.

El sa metta sin via cun sia channa da lain e va danovamain si vers il crest tranter ils chasaments cun blers barcuns serrads. Enfin uss aveva el vesì il center be da dador, cun excepziun dal sanctuari. Suenter ina curta visita en la chaplutta va el en l’auzada cun l’exposiziun d’armas. Sin la tavla gronda enramada dadens la porta po el leger che qua na vegnian betg vendidas armas brutalas. Tuttavia betg talas che laschian enavos odurs chemicas che savessan impestar l’ambient u talas che laschian endirar il carstgaun. E sa chapescha betg armas cun projectils che fetschian canera sco quels dal militar ch’ins chattia magari sin turas en la muntogna. Sulettamain armas che crodian sut il titel internaziunal dad ‹uman›.

«Lura bain!», fa Paulin da bass.

El enconuscheva la fevra dal Giuncher per fatgs da chatscha e selvaschina. Lez ch’aveva in revier da chatscha en l’exteriur e las relaziuns interumanas latiers. Per plans e curs ballistics impundeva el bler temp. Paulin va en ina cabina cun spurtegl. In giuven ch’era vegnì svelt natiers manegia che betg mintgin veglia laschar percorscher ch’el haja in revolver ni uschiglio insatge traglischond sut la giacca. Il cussegliader giuven cun egliers sco in cristal dumonda spert suenter ils giavischs da Paulin. Lez dentant sa deliberescha dal parabellum. Paulin di senza geas e nas ch’el veglia restituir quest’arma. El veglia viver senz’arma e quai uscheditg sco il stgaffider veglia. Il represchentant da l’arsenal d’armas per surviver guarda tut pitgiv tras ses egliers fraids e para d’avair surchapì Paulin, pertge ch’el dumonda ina segunda giada: «Tge avais ditg?»

«Vus m’avais chapì endretg. Quest’arma privlusa hai jau retschavì dacurt d’in giuven da Vossa postura, ed jau ma vi deliberar uschè prest sco pussaivel dal parabellum, sco l’arma vegn numnada.»

Il cussegliader alterà e trumpà cloma: «Balla mortala per l’agressur! Perdunai, ma Vus na savais betg tge che Vus faschais.»

«Jau ma stoss deliberar da quest guaffen mortal.»

«Armas da privats na cumprain nus normalmain betg. In parabellum è in’arma solida che fa segiramain il servetsch. Exercitai fitg per esser svelts.»

Paulin po ditg declerar ch’el veglia batter cun motivaziuns democraticas cunter la forza d’armas. Ses visavi na vul betg laschar persvader. Oz che l’entir mund saja in arsenal, saja il cuirass pli impurtant ch’il paun da mintgadi. I saja mussà si statisticamain ch’ils pajais civilisads spendian uss dapli daners per l’armaziun che per spaisa e bavronda. «I va per dominar la situaziun», punctuescha il giuven.

«Vulais Vus vairamain che la glieud sa mazzia per sforz?», fa Paulin tut resolut e tuttina bunamain resignà.

«Sche Vus guardais las novitads a la televisiun stuais Vus conceder ch’il mund exista sulettamain anc perquai che las differentas pussanzas han arsenals d’armas adina pli perfetgas. Tgi desista en ina tala situaziun libramain d’armas?»

«Jau!», cloma Paulin dad aut sco daditg betg pli, ma la materia d’isolaziun en sia cabina tragutta ses sbratg.

«Bun um, nus stuain er viver. E pertge betg en la branscha d’armas ch’ha in futur er en la muntogna? Ella è vegnida introducida en la regiun er per dar paun e gudogn.»

Bandunond la cabina sto Paulin far giu il suaditsch. Si’emprima discussiun cun in giuven da la cuntrapart l’aveva fatg suar. Paulin ha plaschair ch’il giuven aveva provocà e ch’el ha stuì mussar curaschi per reussir. La confruntaziun ch’era sa dada stgauda, e la veglia da tschertgar la discussiun crescha. El na vul e na dastga betg guntgir il cumbat electoral!

Anc mez en sia fevra, trapla el davant in spurtegl avert in um da sia postura che s’infurmescha davart objects exponids. L’orientader visavi dat scleriments per englais e mussa formulars cun maletgs da las singulas parts da las armas.

Paulin auda, senta e cumbinescha. El sto sa concentrar in’urella per esser segir ch’i na saja betg sulettamain in siemi. L’ester savess esser Toni Mill. El n’avess mai laschà dar en il chau che ses camarat fiss gia arrivà e gia en acziun. Il puls pitga sco in martè en ses intern ch’era enfin curt anc stà sco embalsamà. Paulin avess pudì embratschar l’ester, ma el stat sco lià sin il marmel, posa il bratsch vers il pilaster per sentir terra franca e contempla. Era quai pussaivel? Suenter tants decennis? El sto far in sigl davent da ses temp da mattatsch enfin oz e quai entaifer paucas minutas. El sua ferm e sa senta tut bletsch, pir ch’il mument da restituir il parabellum. En confrunt cun la fisionomia plain vita da mattet, fiss ses ami uss natiralmain in um madir. Anc insaquantas giadas sto Paulin sa dumandar, sche la persuna al spurtegl saja vairamain Toni Mill, ses camarat ed ami da pli baud. Gia dal temp d’uffanza na faschevi betg l’impressiun ch’el vegniss in umun, stond el in mument sidretg. El è d’in teint fin e magher, cun chavels grischs bain stritgads sur il frunt per cuvrir la blutta. Ils egls gronds èn anc adina plain vitalitad, percorscha Paulin cura che l’auter dat in sguard tras la halla.

Pli fitg che Paulin contempla e pli fitg ch’el crai d’avair sper el Toni Mill. Er sche Paulin schloppa bunamain da las mirveglias, spetga el tuttina ed emprova da restar quiet. El vul esser segir e banduna l’arsenal il medem mument sco l’auter. Sco per schabetg sa rendan omadus en direcziun da l’hotel Staila che sa chatta in tschancun pli engiu. Casualmain entschaivan els in discurs englais davart dumondas da svilup. Tranteren stat l’ester airi, guarda sin ses visavi ed auza il det, sco sch’el vuless far attent sin insatge impurtant.

Paulin ha entant enconuschì ses vegl ami. El prenda ses fazielet ch’el smuglia d’urella en il maun sanester e fa giu il suaditsch, cuntinuond cun sias orientaziuns. Arrivads sin la plazza communala davant la funtauna cun la pitga da la divina providientscha, penda Paulin sia channa da lain vi dal maun sanester e stenda vi il bratsch dretg a ses visavi. Cun vusch flaivla e vibranta di el: «Bainvegni, Toni, tar nus.»

Els dattan stagn e bain il maun e guardan ditg e lung en ils egls in a l’auter. Revegnids da l’emoziun, s’embratschan els sper la statua da la divina providientscha sco trais alliads. Alura entran els en la Staila. Per fortuna arriva il servient e maina els a la maisa giavischada, uschia ch’ils amis gudognan in zichel temp.

6

«Jau n’avess mai cartì! Co ch’jau ma legrel!»

Alura vegni in’urella tut quiet. Omadus tegnan ils fazielets umids enta maun.

«Paulin, jau sun vegnì sin fundament d’in sbratg d’alarm. Jau n’hai betg pudì far auter che tegnair l’empermischun fatga avant blers e blers onns. Jau hai gia fatg retschertgas», ed el va cun il maun sur il frunt vi sco per cuvrir ils egls.

«Sch’ins patratga a noss temp da mattet, èn tscherts roms pli avanzads che là vi en il pajais da las nundumbraivlas pussaivladads.»

«Bler è vegnì fatg en la furia per vegnir tar raps, senza ponderar las consequenzas.»

«Là vi hai jau adina puspè legì da la conjunctura gloriusa en las Alps.»

«La conjunctura ha purtà bler, er il nuschegl da la ruina, perquai che tscherta glieud è sa messa en retscha cun ils speculants d’ordaifer, cun bunas relaziuns en nossa cuntrada.»

«Ta regordas anc da l’emprima chasa da vacanzas?»

«Nus mattets na savevan betg chapir ch’i deva glieud che pudeva far nagut.»

«Els giaschevan en curtin e legevan cudeschs e gasettas u gievan a far spassegiadas.»

«Els avevan a noss manegiar ina vita da mai murir, u betg?»

«E sas anc, cur che nus guardavan giu da culm sin questa chasa nova, bajegiada in pau auter che las autras? In pau pli alva era ella.»

«Ed uss, strusch da crair!»

«Quella chasa da la signuria, sco nus schevan, ha daditg fatg plaz a tantas pli rentablas.»

«Pertge n’èsi betg vegnì bajegià enavant uschia? Quai avess dà in engrondiment organic e cumpact dal vitg.»

«Per lung temp n’han ins insumma betg gì prescripziuns da planisaziun. Quella mancanza han tschertins prendì a pèz per l’agen profit.»

«Ina vaira aglomeraziun da betun! Stuair guardar suenter tants onns in maletg uschia è in affrunt, sch’ins ha vesì il vitg da pli baud.»

«Tgi che recumandava precauziun a l’entschatta da la conjunctura vegniva titulà da conservativ e davos la glina.»

«Svilup bain, ma igl è memia bler, sch’ins sto uss perfin s’endrizzar cun armas per forsa insumma dumagnar la situaziun.»

«Nus stuain ans cussegliar per ordinar il svilup, almain dad uss davent.»

«Tge manegias ti cun nus?»

«Jau hai udì da bleras varts che l’installaziun d’armas na duaja betg sulettamain servir per curs da surviver, ma en in cas serius e da basegn er als regents e lur trabants per tegnair sin punt il pievel.»

«En mes vitg natal?»

«I n’è betg da crair, ma jau hai udì da quai!»

«Ti stos savair quai. Ti es in da qua ed abiteschas qua sur onn.»

«E ti stos t’alliar cun nus per reussir en la vieuta, ti es in dals noss.»

Spert ha il Giuncher percurschì las scuntradas tranter Paulin e l’ester. El n’ha betg in aparti grond, dentant in fin nas. E lura ses trabants ch’èn alerts in pau dapertut. El è bravamain surprais da la tenuta actuala da Paulin. Lez n’era normalmain betg in um da la via e sa tegneva darar si en in local public. Ses cumportament dapi l’arrivada da l’ester era ina sensaziun. Il Giuncher na dubitescha betg che questas sortidas da Paulin stettian en connex cun quest ester misterius. Il Giuncher sa meglier che tuts ch’il temp è malsegir, er pervi da sia tenuta d’enfin uss, ed uschia tema el per sia renconuschientscha.

7

Ch’il Giuncher n’aveva anc mai udì insatge da Toni Mill è chapaivel. Quai num purtava el pir dapi ch’el aveva dà adia a ses vitg nativ ed aveva fatg raps en mantuns en il pajais da las nundumbraivlas pussaivladads. Toni Mill era uschia restà preservà da retschertgas or da sia veglia patria. Il Giuncher, in pauet pli vegl, sa preschenta. Paulin fa da savair a ses camarat che l’um gist arrivà saja il parsura da la vischnanca, quai che Toni saveva natiralmain gia. Sesend il Giuncher, fa ina pitgada mitta gizzar las ureglias. Ils auters dus barattan egliadas, taschan surprais e sminan la muntada dal tun. Il raschieni vegn ladinamain sin la dumonda dal svilup. Il parsura defenda il svilup dals davos decennis. Senza il spiert avert e progressiv per il turissem fissi la vischnanca stada sutsviluppada. La consequenza fissi stada la depopulaziun. Tgi che guardia enavant, haja oz in’existenza en vischnanca u en la cuntrada, tant pli che las famiglias sajan oz pli pitschnas. Senza svilup: dischoccupaziun e rinfatschas da tuttas varts.

Sch’i saja lubì da disfar la natira ad in disfar cun agid dals esters per arrivar a tal success material, dumonda Paulin. «En noss conturns stretgs stuess ins finalmain francar il pauc terren anc restà als indigens.» Quai che saja per exempel pussaivel cun scumandar la vendita da suloms a persunas da l’exteriur.

«Ma sche Toni Mill vuless cumprar insatge, savess el alura far quai?», dumonda il Giuncher malign.

«Toni Mill ha da sa suttametter a las reglas sco ils auters, sa chapescha. Tuts duain vegnir tractads tenor dretg e giustia. Indigens pon cumprar senza lubientscha, quai princip sto vegnir tegnì ad aut. Toni Mill è in dals noss», di Paulin cun persvasiun.

En quest mument sto il Giuncher surrir: «Ma i dat pauc pli da cumprar. Tut è surbajegià – ed anc co! Senza in svilup cuntinuà n’avessi betg dà lavur e gudogn, ed ils esters na fissan betg vegnids en rotschas. Oz avain nus in num internaziunal. N’emblidai betg gliez», s’expona il Giuncher.

«In grond circus internaziunal en ils mauns d’esters cun paucs indigens. E tut quels mainan e tiran tenor il basegn persunal ch’i fa tut mal be da guardar. Tge gidan elecziuns, sch’ils elegids dovran l’uffizi per rinforzar ils dretgs dals esters e laschan patir indigens che ston e vulan viver qua? Nua èn las atgnadads da pli baud? Perfin or da la chaplutta han ins fatg in museum, ma ella è almain anc qua», respunda Paulin senza irritaziun.

«Ed ella fa ina bella parita, essend renovada bain», manegia il Giuncher.

«Cun Voss far dals davos decennis avais Vus sfurzà il svilup As fundond sulettamain sin il rap. Vus avais stenschentà e mess tar il rument la basa istorica. Ils perdavants han bain era fatg il pussaivel per dumagnar ils problems da lur temp. Surduvrà la natira avain dentant pir nus, l’agen terren e fund, per exempel il terrain dals biotops dals puzs e las bajegiadas en territori da guaud. Nus essan er responsabels per la surpavlada dal terren. Quel è surladà cun substanzas chemicas che perfin la flora è ida a smerscha e tschertas spezias d’animals èn mortas or.»

«Igl è vairamain pli simpel da star da la vart e lura dumbrar sbagls e mancanzas da quels ch’èn s’engaschads e s’unfrids per il bainstar da la vischnanca. Ins po far sco ch’ins vul, be ina part gartegia. In zichel raschun vegn mintgin ad avair. Dentant fallar po be quel che surpiglia responsabladad.»

«Quai po constar. Ma quant è vegnì fatg ord motivs da speculaziun e per l’agen satg e betg per la cuminanza, insatge betg perdunabel! Daco vegn il center surbajegià, sco sche nus fissan a Chicago? In’aglomeraziun sparpagliada porta forsa ad insaquants blers raps. Ma la consequenza è che nus avain pauc agen pli, auter ch’insaquants objects en in museum.»

«Prendai la chaschun e faschai meglier. Il post da parsura vegn liber. En curt èn las elecziuns. Ti Paulin avessas gì temp tia vita da surprender responsabladad. Jau hai schizunt udì pli baud che ti avessas gì il talent e las premissas per manischar fatgs publics. Tes frar aveva empruvà! Cun star cun ils mauns a chalun na vegnan ils projects betg realisads.»

«Sch’il successur na fiss betg anc destinà, savess Paulin per propi sa metter a disposiziun sco candidat. Vus sentis sez, co ch’el s’expona e provochescha.» Cun quai prenda Toni Mill per l’emprima giada il pled e sa participescha a la discussiun. Sia moda da tschantschar lascha percorscher cler e bain ch’el è stà lung lung temp en pajais esters.

«Paulin bain, Paulin ch’è enfin oz anc mai s’exponì per fatgs publics e ch’ha mai purtà responsabladad visavi il pievel. El duai empruvar la fortuna!»

«Lura savess Paulin almain mussar tge ch’el vuless midar e meglierar.»

«Jau hai udì insatge auter. Tscherta glieud vuless far star tes nev Plasch a disposiziun. El sto savair, sch’el vul far in’emprova. Ma quai savais vus meglier che jau.»

«Sche jau ma mettess a disposiziun per il post da parsura, lura sulettamain perquai che jau hai udì che la fatschenta d’armas da sport saja en vardad ina fortezza armada per tegnair sin punt il pievel che less sa sentir segir en il stadi.»

«Per l’amur da surengiu, tgi raquinta talas famas?»

«Talas tunas curseschan dapi intgin temp tar ils vischins. La glieud cumina ha apparentamain tema.»

«Tge chaussas, tge chaussas. Quai ston bain esser supposiziuns faussas.»

«La glieud suppona sin fundament d’experientschas fatgas e senta ch’il temp va da pir en mender. Tge fortuna che Vus essas vegnì en l’hotel. La tema sco basa per l’avegnir fiss in nausch princip, betg meglier che quel dal rap. Uss pudain nus almain discurrer davart dumondas e problems actuals», fa Paulin.

«Daco tema?»

«Tema da s’exponer. Pertge che lura vegnan ils tals discreditads ed èn d’in mument sin l’auter or sin via. Ils esters pon la finala star davent, ma ils indigens ston viver qua l’entir onn.»

«Jau vi cumprar il chasament cun ils locals d’armas, ma senza il museum e la chaplutta, per dar ina vieuta a l’economia», di Toni Mill per surpraisa da tuts.

«Vus bain, Vus ch’avais stuì ir da sias uras. Cun nagut ed anc ina giada nagut, uschia che la vischnanca ha schizunt stuì pajar il viadi, sco Vus avais sez ditg. Vus e cumprar in tal center! Che jau na stoppia betg rir», fa il Giuncher gnervus.

«Nus avain gì endament l’idea d’ina moziun per impedir la vendita da terren a persunas estras. Quai è serius. Il terren è stgars. Nus vulain la pasch avant ch’i dettia l’armaziun cumpletta. Cun lezza vegn il viver privlus ed assassinats èn programmads. Bunamain pir che a Chicago. Perfin Vus, sco parsura ed uschia persuna da respect, avais in guaffen che tuna d’atschal sut la giacca. E Vus vulessas anc attrair in ester sco directur dal commerzi cun armas e dar a quel anc in dals paucs suloms avant maun. E daspera na dastg’ins gia uss betg ir sin via da notg en l’agen vitg. Tge relaziuns, tge progress, tge avegnir!»

8

En quest mument audan els in pau dalunsch schumbradas. Ils tuns vegnan adina pli datiers, uschia ch’ils trais politichers sa postan a la fanestra. Els remartgan in til, betg propi in grond, che sa mova en direcziun da la Staila. La gronda part è munida cun tizuns, insaquants cun transparents ed in tranteren en l’emprima retscha porta ina bandiera. Tut ensemen fa ina parita remartgabla. Toni Mill legia dad aut: «Paulin for president.» Ed el cloma entusiasmà: «Quai è gea sco vi sur mar, be bler pli pitschen!»

Il Giuncher percunter manegia: «Quai qua para da vegnir serius», legend en quest mument: «Paulin è candidat.» Ed ils trais umens sin fanestra constateschan ch’adina nova glieud sa metta en retscha da til ed adina dapli fanestras vegnan avertas. Cur ch’il til è sin l’autezza da la Staila, auzan adherents da Paulin la bratscha e fan il segn da victoria. Blers aspectaturs splatschan, be singuls tschivlan. In transparent tranter auters porta il slogan: «Scumond da vender terren a persunas da l’exteriur.»

Alura audan els culps che chatschan tuts in ord l’auter. Quels dal til e quels sin fanestra guntgeschan enavos.

Ils culps da lezza saira èn stads signals. Igl è stà d’eruir ch’in poveret da spiert aveva sajettà cun muniziun tschorva. Singuls han laschà sentir ch’i na fiss betg vegnì uschè lunsch senza l’avertura da la fatschenta d’armas. Là era il poveret apparentamain vegnì en possess d’in’arma cun muniziun ‹umana›. El è vegnì surdà a l’instanza cumpetenta ch’ha sco instituziun per dretg e giustia d’esser independenta da las lunas dal di. Per franc han ils culps da lezza saira gì in effect da schoc. Tuts èn mitschads cun la tema, cun excepziun da Plasch ch’è vegnì tutgà per schabetg d’ina stgaglia en in bratsch. Sco exponent per Paulin marschava el ordavant en il til e tegneva si il bratsch dretg sco fanal da victoria.

Dentant è la candidatura da Paulin vegnida enconuschenta ed è sa derasada en l’entira cuntrada sco in fieu. Blers èn surprais ed intgantads enina. I dat da quels che dian a Paulin ch’è uss adina dapli en la publicitad: «Elegì na vegnis Vus betg, dentant nus As dain la vusch ord simpatia.» Blers èn insumma cuntents ch’i dat finalmain puspè ina vaira elecziun cun plirs candidats. Auters puspè: «Igl è ina vaira grazia d’avair in candidat pacific che va enturn cun channa e betg cun armas. Quai um fiss sta d’engrà al cumenzament da la conjunctura!» Oz perencunter saja el ina persuna che savessi tenor lescha prest ir en pensiun.

Entant crescha l’interess per ils fatgs publics da di en di. Ed ils candidats vegnan confruntads stediamain cun dumondas actualas e da quellas da lunga muntada. En ina radunanza vegni tar ina cuntraversa tranter Paulin e ses cuntracandidat Blau. I va per la fatschenta d’armas: laschar avert u serrar. Il parent dal Giuncher è da l’idea ch’i saja in dretg fundamental da la libertad da commerzi. Paulin da ses pugn da vista anor è per serrar sche la fatschenta offria armas per mazzar e scoleschia schizunt la glieud latiers. Quai na possia bain betg esser il senn da la vita.

A questa cuntraversa ha Toni Mill fatg ina fin, schend ch’el haja cumprà l’entir cumplex cun las armas, excludì la chaplutta ch’appartegnia a la plaiv ed il museum che tutgia a la vischnanca.

Ils blers èn surprais ch’in um nunenconuschent cumpra in tal cumplex ed ha ils raps latiers. Atras la sala va in grond schem da levgiament. Toni Mill regorda ils preschents al temp ch’ils vegls faschevan oraziun: «Segner ans pertgira da la ritgezza andetga.» El na haja betg savì chapir quai. Da raschun in bun princip che stuess dentant vegnir cumplettà cun ils sequents pleds: «e da la miseria». El sez saja stà in pover mattet, pir ch’ina mieur baselgia, sco quai che bain singuls dad els sappian. Cun lavur e blera fortuna saja el vegnì in um ritg, immens ritg. Suenter la cumpra allegada n’haja el era betg tant pli, dentant pli ch’avunda per pudair viver endretg, era senza armas. Il capo fiss sche tuts avessan da viver undraivlamain, er ils handicapads. I saja da batter en quest senn cun ils meds democratics, lura dovrian ins adina pli paucas armas per surviver. El craja che Paulin vivia suenter questa devisa e fissi segiramain la persuna adattada sco parsura.

«Lur’è la gulivaziun dada, sche signur Mill ha cumprà il cumplex e midà igl intent da la fatschenta», fa il candidat Blau.

«Dentant è la gulivaziun pir dada, cura che quels che portan armas han deponì ellas e battan sulettamain cun ils meds legals da la democrazia», agiunta Plasch auzond ses bratsch dretg enfaschà.

L’impressiun generala: Questa radunanza bain frequentada ha schlargià ils lioms per la discussiun politica. Igl è perquai chapaivel ch’il mainadiscussiun annunzia che l’ura da polizia vegnia prolungada questa saira en tuts locals publics.

Indicaziuns bibliograficas

Toni Berther. Signals da resvegl. [Tenor la versiun sursilvana, cumparida il 1994 sco carnet OSL. Transposiziun en rg tras l’autur]. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2011).