Mes enconuschent era entrà en Svizra sco fugitiv tard l’atun 1956. Jau al hai entupà l’emprima giada en in local da spetga da l’Uffizi da vehichels a motor. El vuleva in numer da moto. El aveva chavels stritgads bain enavos, egls vivs e purtava ina cravatta, sco sch’el fiss almain in diplomat u in spus, era sch’el era vestgì simpelet.

El era vairamain spus, sco ch’el m’ha raquintà pli tard. Quel di n’hai jau betg pudì tschantschar cun el. Co vuleva jau discurrer ungarais e co dueva el tschantschar cun mai. Jau al hai salidà sco ils auters e sun passà sper la retscha vi. Pauc pli tard ha el chatschà il chau en dad isch da mes biro. Sin fundament da ses document hai jau constatà ch’el era in giuvenot da 27 onns ed aveva num Endre. Jau hai alura fatg stim ch’el aveva ina parita in pau pallida per ses onns ed in’egliada svelta che rendeva el in tip abel per inqual surpraisa. Dapi lura al hai jau scuntrà mo sporadicamain.

Il 1991 hai jau dumandà Endre, sch’el na vuless betg raquintar in pau, co ch’i saja ì cun el en Svizra. El ha ditg da gea, che jau stoppia dentant spetgar fin l’enviern. La stad saja el bler en viadi cun il velo ed alura na saja el betg disponì la saira per intervistas. Sur Nadal e Bumaun haja el temp.

Questas sentupadas sporadicas han sveglià en mai regurdientschas da la fin da la guerra. Jau era en l’internat e ma regord anc bain dals 9 da matg 1945 ch’ins aveva proclamà la pasch. Ils zains da l’entir conturn sunavan. Nus scolars avevan gì in di liber per far ina spassegiada viador en la primavaira. Tut fascheva la parita da speranza e legria. En quest mument d’allegrament general n’avevan nus giuvenils strusch pensà a las plajas sgarschaivlas suffridas dals Ungarais e d’auters pievels. Nus eran simplamain ans legrads da la terrada dal naziunalsocialissem. L’Ungaria era stada da la vart dals Tudestgs, cunter la Jugoslavia e cunter l’Uniun sovietica. L’onn 1944 era l’Ungaria daventada in champ da battaglia tranter ils Tudestgs ed ils Soviets. La guerra era strusch a fin ch’ils Ungarais avevan arranschà elecziuns. La ‹Kleinbauernpartei› aveva cuntanschì la victoria cun la maioritad da vuschs absoluta. Ma gia tar las elecziuns parlamentaras dal 1947 era il bloc sanester a la testa, sustegnì da la pussanza sovietica. Tut las partidas cuntrarias eran vegnidas supprimidas e la suffrientscha aveva cumenzà danovamain. Il 1948 era penetrà il stalinissem en l’Ungaria. Sut la batgetta da Matias Rakosi avevan gì lieu process spectaculars e terrurs.

Da quest temp hai jau udì da Jozsef Mindszenty, cardinal e primas da l’Ungaria, in grond cumbattant per la libertad religiusa. El era s’exponì vehementamain cunter il communissem, malgrà la dictatura creschenta. La suppressiun era sa dada successivamain, l’emprim temp cun in pau toleranza pervi da la dependenza da l’America. Dasperas aveva l’armada russa commess tantas crudaivladads e violenzas vers la populaziun ungaraisa ch’i regiva in odi profund cunter il communissem, perfin tar simpatisants da la Russia. La tactica dentant era raffinada e la pressiun vegniva sustegnida decisivamain da las baionettas dirigidas nà da Moscau. In pajais suenter l’auter (sut l’influenza sovietica tenor la Conferenza da Jalta, sco la Germania da l’Ost, la Pologna, la Tschecoslovachia, l’Ungaria, la Rumenia u la Bulgaria) eran vegnids sclavinads politicamain. A partir da quest mument era la regenza ungaraisa ferma avunda per cumbatter las baselgias, en emprima lingia quella catolica ch’era la pli ferma en l’Ungaria. La proprietad era vegnida confiscada tras la refurma dal funs e la baselgia aveva pers qua tras si’independenza. Las scolas avev’ins suttamessas al stadi, tant las catolicas sco er las protestantas. Las organisaziuns da giuventetgna eran vegnidas schliadas. Ins aveva empruvà da crear baselgias statalas.

In’opposiziun resistenta era sa furmada sut l’egida da cardinal Jozsef Mindszenty ch’aveva gia fatg frunt al naziunalsocialissem. El aveva gughegià da s’opponer a las ovras sgarschaivlas da l’Armada cotschna. Malgrà las nauschas attatgas era el restà ferm en brevs pastoralas e tar autras chaschuns. La pussaivladad d’al far taschair era sa dada il zercladur 1948 suenter la mort d’in policist durant ina demonstraziun per la libertad da cardientscha. Ins aveva instradà in process da propaganda cunter il plevon dal vitg ch’era vegnì sentenzià a la mort (in chasti ch’era la finala vegnì transfurmà en praschun a vita duranta). Da Nadal 1948 era il cardinal vegnì arrestà e sentenzià a lavur sfurzada per vita duranta. El na dastgava betg exequir ses uffizi e sia proprietad era vegnida confiscada. Il cumbat dentant era ì vinavant, era sche las baselgias avevan stuì s’adattar. Er auters dignitaris da las baselgias eran vegnids chastiads e mess en praschun. Tgi che n’obediva betg, vegniva diffamà publicamain. A la fin da l’onn 1952 eran ils pli impurtants represchentants da las differentas confessiuns en praschun u privads da lur uffizis ed uschia senza pussanza.

Il schaner 1992 ha Endre raquintà da ses temp d’uffanza. El aveva passentà ils emprims onns en ina simpla chasa d’in vitget situà al cunfin da la Jugoslavia. Da qua davent avevan ils Tudestgs attatgà il 1940 la Jugoslavia. Ils Tudestgs avevan la lubientscha da marschar tras l’Ungaria. El, Endre, aveva gist cumenzà ad ir a scola. El aveva ina tavla da crap cun in rom da lain. Ina giada aveva el laschà dar ella giun plaun, per fortuna n’era ella betg rutta, uschia aveva el pudì emprender vinavant a scriver. Els avevan retschas da bancs da quatter. En lur regiun devi era conts, sco quai ch’igl aveva pli baud en l’entira Ungaria. La famiglia aristocrata sa numnava Dichy. Da temp en temp avevan ils uffants da sa metter en colonnas da dus ed els retschavevan dal cont per Nadal risplis u palpiri da scriver. (Nus avevan en scola primara las medemas relaziuns avant la Guerra mundiala, era tablas da crap e griffels, ed en mintga banc eran nus trais u quatter in sper l’auter. Ma nus n’avevan naginas famiglias da conts.)

Ses bab era mort baud ed els eran vegnids tar in aug en la vischinanza dal Danubi. Da quel temp transportavan ils Tudestgs schuldada cun il tren a la front en Russia. Ma da quai n’aveva Endre betg s’accurschì bler. Percunter avevan els vis sutmarins sin il Danubi. Els eran là a la riva a far bogn. Quests monsters eran sin via vers la Mar Naira. L’emprim da november 1944 dentant eran ils Russ gia en la vischinanza da ses lieu. Eroplans tudestgs sgulavan ed ils Russ fugivan sut ils camiuns e sajettavan cun buis en l’aria. Da quest temp era el emprendist da muliner tar ses aug ch’aveva in grond mulin. Blers Russ eran vegnids en il mulin. Ils vegls eran buna glieud e zunt religiusa. Ils giuvens percunter eran vegnids educads sut Stalin. Ed el ha cuntinuà: Jau sun protestant. Ma mes aug è catolic e zunt cartent. Jau gieva savens cun el en baselgia. Ina giada èn entrads dus Russ cun mitraglias. Els han schizunt fimà en baselgia. Ils cartents èn restads là senza far mucs. L’organist sunava bain e quai plascheva als Russ. Alura ha l’organist fatg ina pausa ed il plevon è vegnì or da la sacristia. In Russ ha clamà al plevon: Chala da far tanta propaganda, i basta cun propaganda. Alura ha l’organist puspè cumenzà a sunar.

Nus avevan ieli en il mulin. Ils Russ duvravan ieli da maschinas per la cuschina. Ina sonda ha la dunna da l’aug fatg gulasch da pulaster. Dus Russ èn vegnids ed han sentì l’odur. Els vulevan restar a gentar. Nus avain zuppà il bun gulasch e stgaudà rauba veglia cun ieli da maschinas e servì quella als Russ.

Nus n’avevan pli nagin’electricitad per far ir il mulin, ma avunda da mangiar en reserva. In Russ ha ditg al patrun: Dà a nus da mangiar, uschiglio es ti da la mort. Blers Russ eran brutals e violents. Uschia eran dus Russ en la vischinanza da nossa chasa, pia en il medem quartier. Els èn entrads en ina chasa nua ch’igl aveva in um giuven e sia dunna cun in uffant. In Russ ha tschiffà la dunna ed è ì cun ella en chombra. Il pur giuven ha prendì la manera ed ha pitgà l’auter Russ ch’el è crudà per terra. Quai ha udì il Russ en chombra. El ha prendì sia buis ed ha sajettà giu l’um giuven, la dunna e l’uffant ed anc autras persunas ch’eran vegnidas natiers.

Stalin era mort il mars 1953. Igl aveva gì num: «Noss papa Stalin è mort» e las bandieras eran stadas a mes’asta. Nus avevan stuì ans metter per terra e clamar: «Papa Stalin è mort». Imre Nagy era vegnì president da l’Ungaria suenter la mort da Stalin. El aveva ristgà da dismetter successivamain la collectivaziun sfurzada tar ils purs e d’introducir il sistem democratic da dretg e giustia. Sut ils secretaris generals russ Malenkov e Cruschtschev aveva el chapì da promover la libertad dal singul e da derasar fidanza tar il pievel. Igl aveva alura bainspert dà in nausch cumbat tranter Imre Nagy e Mátyás Rákosi. Gia il 1955 aveva Nagy stuì sa retrair sco president da l’Ungaria e far plazza a Hegedüs che vuleva far impressiun cun parolas e fintas da buna coexistenza.

Endre ha ditg verbalmain: Da quel temp sun jau stà ina giada en in cabaret. In giugader tirava suenter sin la tribuna in maletg da Rákosi. El ha fatg sco da dumandar il public: Tge duai jau far? Ed el ha sez respundì: Quel pend jau si. Da quel temp devi pliras partidas, per exempel la ‹Kleinbauernpartei›.

Il mument che mes enconuschent ha raquintà da la ‹Kleinbauernpartei› ed ha menziunà la Revolta da 1956 sun jau stà attent. Da lez temp era jau savens en cumpagnia da camarats ed en noss entusiassem giuvenil per il spiert da libertad eran nus fieu e flomma per la ‹Kleinbauernpartei› e la revoluziun dal pievel. Nus vulevan sezs fundar ina tala partida ed alura ir en agid als liberaturs da l’Ungaria. En mintga cas persequitavan nus giuvens cun grond interess il svilup da la Revolta. Nus guardavan ils maletgs en las gasettas e tadlavan radio. Maletgs da giuvenots ch’attatgavan tancs russ cun buttiglias da benzin. Massa pievel avant la statua da la libertad. Maletgs da confraternitad tranter schuldada ungaraisa ed il pievel. Maletgs da larmas suenter la suppressiun da la Revolta. Nus eran deprimids perquai ch’il vest n’interprendeva nagut. Nums sco Imre Nagy, Pal Maleter u cardinal Jozsef Mindszenty eran per nus si per la detta.

L’october 1956 spendran ils protestants lur manaders ed ils catolics libereschan cardinal Jozsef Mindszenty da ses lieu d’arrest. El vegn retschavì plain entusiassem a Budapest. Otg onns era el stà il simbol da l’entir pievel cartent. El aveva giavischà da reprender il contact cun ils represchentants da las baselgias e sperava da chattar la dretga via per la baselgia e l’Ungaria insumma. Ils 31 d’october 1956 aveva annunzià il radio Budapest in communiqué, tenor il qual las reproschas cunter cardinal Jozsef Mindszenty eran revocadas ed annulladas. En quest mument aveva la regenza d’Imre Nagy constatà ch’il chasti dal 1949 era stà malgist. In’ingiustia sco anc bleras ulteriuras cunter autras persunas. En quest temp avev’ins er pudì applaudir la vegnida dal liberatur da Budapest, Pal Maleter. El aveva savì da bell’entschatta per quala vart che ses cor battess. Da ses quartier aveva el cumbattì cunter ils agressurs russ.

Il president da la regenza, Imre Nagy, aveva tegnì in pled al radio il prim da november 1956 e declerà la neutralitad da l’Ungaria e l’extrada dal Patg da Warschau. Il pievel ungarais giavischia da viver en pasch cun ils pievels da tut il mund, tenor il spiert da l’ONU.

Blers eran stads patriots, eran sa dustads sco eroxs, avevan tegnì la dira ed eran pli tard vegnids mess vi da la furtga, perquai ch’els avevan defendì l’idea da la libertad, per exempel Imre Nagy e Pal Maleter. Cardinal Jozsef Mindszenty era vegnì spendrà. E1 aveva chattà refugi en l’ambassada americana a Budapest. Blers eran sa revoltads ed eran vegnids sut ils tancs sovietics u restads en la sclavaria.

Auters avevan profità da la chaschun da la perioda malsegira ed eran scappads en il vest. (Nus giuvens Svizzers eran da l’idea che l’Ungaria fiss stada da spendrar, sch’il vest avess agì curaschusamain. Ed oz pon ins vairamain leger en cudeschs ch’ins avess lezza giada pudì liberar l’Ungaria da la grifla russa.) Ma la tirannia aveva cuntinuà sut Janos Kadar.

Pli tard raquinta mes enconuschent da l’atun 1956, il temp da l’emigraziun: Nus essan fugids en trais. Da quel temp lavurava jau en ina miniera. Nus eran vegnids a la conclusiun ch’i saja ussa nairas uras da partir. Nus n’avevan betg fatg grondas ponderaziuns. Il principal era da mitschar senza pensar a l’avegnir. Nus vulevan ir en in pajais nua ch’ins pudeva viver en pasch. Scappar dals guardians e dals spiuns. Nus na dastgavan mai tschantschar avertamain. Mo sch’ins era en la partida communistica avev’ins schanzas da survegnir in bun post. Sco emprim vegniva adina dumandà: Es ti en la partida?

L’emprim mument vulevan nus scappar en Jugoslavia e da là en l’Austria. Ins aveva scusseglià a nus da far quai, perquai che la Jugoslavia ans tramettia enavos. Uschia essan nus mitschads vers il vest. Ils trens eran plains. Blera glieud era en fugia. En la vischinanza dals cunfins essan nus sortids e marschads tras guauds, palids e cultiras. Duas guardias da cunfin ungaraisas ans han mussà passagis senza minas. Da quest temp era la Revolta gia supprimida. Nus avain dà als guardians noss forints e liquidà las formalitads. En quel mument èn arrivads dus schuldads russ cun pistolas automaticas. Ils dus guardians ungarais han ditg ch’els na possian far nagut pli en questa situaziun. Nus essan vegnids transportads cun autos armads al chastè d’Estherhazy. En quest lieu ha cumenzà l’interrogaziun tras in uffizier russ, forsa in colonel. El m’ha dumandà pertge che jau veglia ir en il vest. Sco in chametg hai jau respundi: «Jau hai in sbagl dal cor ed a Vienna datti in spezialist per talas malsognas». Sin quai ha il colonel ditg: «I dat er a Budapest spezialists, in Russ per exempel». E lura hai jau ditg: «Jau n’hai betg raps per turnar a Budapest». Il colonel m’ha dà sin quai forints per il return en la chapitala ungaraisa.

Ina dunna da la cuntrabanda ans ha manà al cunfin. Nus l’avevan pajà cun ils daners dal colonel russ. Avant che pajar avevan nus vulì esser segirs ch’ella ans mainia en il dretg lieu. Igl era saira e fitg stgir. Tuttenina sbrinzlan glischs. Nus avain gì gronda tema: uss èsi finì! Per cletg e ventira eran quels da las glischs Austriacs. I sa tractava da guardias da cunfin. Nus eran sco en il settavel tschiel. «Vus na stuais betg pli avair tema», han els ditg. «Giai en questa direcziun, là sa chatta in vitg e là pon ins dir nua che vus avais dad ir». En quel vitg era l’emprim champ da recepziun. Nus avain survegnì da mangiar e da baiver. Nus eran in’entira cumpagnia. Igl aveva qua automats da musica che nus n’avevan anc mai vis en l’Ungaria.

Nus avain empruvà d’als far ir cun forints dal colonel russ ed ils apparats han propi funcziunà. Quai è stà per nus l’emprima fascinaziun en la libertad.

Paucs dis pli tard essan nus vegnids en in champ per fugitivs: Kloster-Neuburg. Qua avain nus retschavì biancaria da letg e vestgadira ed era da mangiar e da baiver. Nus povers galiots avevan vairamain mo il pli necessari cun nus. A Kloster-Neuburg essan nus restads circa in’emna. Tut ils Ungarais vulevan ir en l’America. Quai ans pareva il pli simpel. Insatgi ha ditg ch’ins stoppia spetgar passa trais mais per il transport sur mar. Alura è vegnida ina persuna ch’ha ditg: Ils protestants, evangelists e refurmads pon s’annunziar per la Svizra. Jau sun m’annunzià ed auters medemamain. Trais dis pli tard èn arrivads autobus da la Crusch cotschna svizra. Noss nums eran nudads sin glistas e nus essan entrads en bus moderns ch’ans han manà a la staziun-vest da Vienna. Là essan nus vegnids retschavids da persunal da la Svizra. Nus essan viagiads in’entira notg ed essan vegnids pupragnads cun tschigulatta e cigarettas. En l’Ungaria eran quels artitgels in luxus. A Buchs ha insatgi fatg bainvegni a nus per ungarais. Lura essan nus viagiads vinavant fin Cuira. Là essan nus vegnids retschavids da blera glieud. Nus essan ans sentids sco eroxs en quest mument. Dasperas eran nus povers fugitivs. Jau aveva mangià tschigulatta e fimà tutta notg, uschia che jau ma sentiva fitg mal a l’arrivada. Pauc pli tard essan nus vegnids transportads cun in bus en la caserna. Nus avain gì la pasch e las muntognas surtratgas cun naiv ans han fatg grond’impressiun. En l’Ungaria, da la vart da Pesta, datti mo planiras, tschients kilometers da planiras. Il schef dals fugitivs era in chapitani da l’armada svizra. El era in bunatsch ed ans vuleva regalar tschigulatta. Jau hai stuì dir da na. Jau n’aveva betg pli quaida. Quel chapitani ha gì da cussegliar mai pli tard en civil ed el m’ha entupà ina giada en in’ustaria. El ha clamà gentilmain vers mai: «Vus dastgais ruassaivlamain baiver vossa biera». Jau hai adina gì gugent biera.

En sasez era Endre vegnì attribuì al chantun Argovia. El ha dentant pudì cumprovar ch’el aveva in’amia en il Grischun, era ella ina fugitiva da l’Ungaria. I sa tractava gea er da francar colliaments tranter fugitivs.

Endre era s’allontanà ina giada senza lubientscha dal champ provisoric. El aveva fatg ina visita a si’amia ch’era gia pli ditg en Svizra e ch’abitava en in vitg sper Cuira. Schuldads svizzers survegliavan. Endre era vegnì arrestà e mess en in local sutterran dal champ. Là aveva el gì la cucagna e pudì durmir e mangiar en abundanza. Pli tard al aveva il guardian militar ditg ina giada en civil ch’el stettia mal d’avair arrestà el, ma ch’el na pudeva betg far auter sco guardian. Oz è questa persuna in um cun chavels alvs en la vegliadetgna da pensiunari.

Nus avevan a l’entschatta pauca vestgadira. Nus avain survegnì buna rauba da trair en. Jau hai survegnì chalzers da skis, gronds avunda per mes pes lungs. Dus mais pli tard hai jau pudì ir a lavurar en las Ovras da Domat. A l’entschatta gieva jau a pe davent da Cuira a Domat e return. Jau n’aveva betg raps per in vehichel. Mia squadra durava da las 06.00 a las 14.00 u da las 14.00 a las 22.00. A las 14.00 devi in gentar stgaudà, ma in pli bun che quel che nus avevan dà a la schuldada russa il 1944 en il mulin da mes aug.

Suenter nossas nozzas avain nus chattà in’abitaziun a Cuira: ina chombra dubla mobigliada. L’Uffizi da provediment ans ha procurà pli tard in’abitaziun a Favugn. Là avevi in plevon refurmà che salidava adina cun: Buna saira. Perfin la damaun! L’emprim temp en fabrica aveva jau l’impressiun ch’ils collavuraturs n’audian betg bain. Els clamavan savens fitg dad aut «was» e «so». Pir pli tard sun jau vegnì a savair che quai era il dialect tudestg da la regiun.

Suenter l’arrivada dals fugitivs avevi dà bleras maridaglias. Ins era sa gidà stediamain da metter ensemen parts. E la polizia d’esters aveva da funcziunar sco intermediatura e perditga.

Da quest temp aveva er mia dunna cumenzà a lavurar en la fabrica da Domat. Ella lavurava adina da di, da las 06.00 a las 14.00 u da las 14.00 a las 22.00 h. Bainspert aveva jau cumprà ina moto per ir a la lavur. (Perquai era el stà al spurtegl da la controlla da vehichels a motor, nua che nus ans eran entupads l’emprima giada). Jau prendeva la dunna cun mai sin la moto. Jau gieva per ella, cur ch’ella aveva in auter temp da lavur che jau. Nus avain lavurà là trais onns per ina paja da 2.10 frs. il schaner 1957 e da 2.45 frs. il settember 1959. En in mais fascheva quai cun sururas circa 500.– francs, mia dunna gudagnava radund 260.– francs. Per l’abitaziun pajavan nus 60.– frs. il mais.

Da lez temp lavuravan blers Talians en la fabrica. Ils asilants vegnivan tractads pli gentilmain. A l’entschatta survegnivan nus anc invitaziuns. Nus eran arrivads al cumenzament da december e da Nadal è in signur vegnì ed ha envidà tschintg da nus tar el a chasa. Nus avevan retschavì regals. La dunna ha vulì far a nus in plaschair spezial ed ha cuschinà lentiglias, insatge ch’ils Ungarais han fitg gugent.

Ina giada aveva ina secretaria pli veglia envidà ad ina tschaina. Ella è stada buna cun ses um e cun nus fugitivs. Nus avain mangià bain e natiralmain bavì in pau vin. La secretaria supplitgava adina puspè ses um da chalar da baiver. Ma el aveva gugent in magiel vin.

Dapertut nua che jau hai lavurà, regiva urden. Cun «huara Usländer» n’essan nus fugitivs ungarais mai vegnids titulads. L’emprim onn n’avevan nus betg stuì pajar las taglias. Pli tard èn ellas vegnidas squintadas directamain da la paja, l’uschenumnada ‹taglia a la funtauna›.

Suenter Favugn essan nus vegnids a star a Cuira. La dunna ha cumenzà ad ir a servir. Pli tard ha ella lavurà en la fabrica da tschigulatta Grisons. Jau na sun mai stà schef da finanzas a chasa. La dunna ma deva ils daners tenor basegn. Ina giada ha in Svizzer envidà mai a baiver ina biera. El ha svidà sia biera ed è s’allontanà senza pajar. Uschia èn ils Svizzers. Els dattan or raps mo per els. Jau hai stuì ir tar la dunna per ils raps. Quai e stà penibel. Ils buns onns 1960 han pussibilità a tuts da lavurar e gudagnar bain. Ins pudeva bunamain eleger las plazzas. Raps eran avant maun ed il singul era vegnì independent e na stueva betg pli prender resguard sin l’auter. La dunna era plirs onns pli veglia. Il 1965 essan nus ans spartids. La dunna era pitschna e plitost stagna. Ella sa deva fadia da far la lavur en urden. Ella na scheva betg bler.

Ina giada hai jau scuntrà Endre casualmain sin via. Igl era il temp ch’ils Ungarais eran daditg integrads en nossa vita da lavur. Jau al hai natiralmain dumandà co ch’el haja. El m’ha ditg che la lavur al plaschia, ma ch’el saja sulet. Jau na possia betg crair quant sulet ch’el saja. El saja bain dapi lung temp en Svizra, ma el na saja qua betg da chasa.

Endre aveva dà d’encleger ch’el veglia returnar en l’Ungaria. El era in fanaticher da vehichels a motor e vuleva returnar en l’Ungaria cun sia moto. El era ì al spurtegl da la polizia d’esters ed aveva dumandà las formalitads necessarias. Per cuntanscher il cunfin da l’Ungaria stueva el passar l’Austria. El aveva sulettamain in pass da fugitiv. Austriacs avevan segiramain sezs avunda asilants, senza anc retschaiver tals da la Svizra. La polizia d’esters n’ha natiralmain betg retegnì l’um. Ella al ha dà in permiss da passar per traversar l’Austria. El è ì tar l’ambassada ungaraisa ed ha ditg ch’el haja in frar ch’al haja envidà. Il represchentant ha dà d’encleger che l’Ungaria na laschia betg pli entrar fugitivs che sajan stads uschè ditg en l’exteriur e na sajan betg pli burgais. El è arrivà fin Heiligenkreuz/Burgenland. El di: Là sun jau vegnì retschavì da schuldads ungarais. Ils schuldads han ditg che jau na possia betg passar. Els han scusseglià da far l’emprova da passar il cunfin illegalmain. Jau ma sun sentì infinitamain sulet ils emprims onns suenter il divorzi. Jau n’aveva era strusch contact cun auters Ungarais. Quels vegnivan sulettamain ensemen la sonda a dar gieus e baiver. I vegniva tschantschà bler tudestg. Ils blers han dunnas svizras u austriacas.

Mia ex-dunna abitava sin il quart plaun ed jau sin il segund da la medema chasa. Uschia avevan nus contact, malgrà il divorzi. La sepultura da mi’anteriura dunna ha custà 2000.– frs. La mesadad hai jau surprendì. Ils uffants han pajà l’autra mesadad. Il figl ha mess ensemen in curt curriculum vitae da la mamma. Avant la fugia abitava ella a Budapest, ma ella n’era betg da là. Mes figl è sco ils Svizzers. El paja ses daivets, ma betg quels dals auters. El vegn a tschentar la dumonda per daventar burgais svizzer. El lavura sco pictur. El stat en l’abitaziun da mia ex-dunna. El ha ina ghitarra e prenda uras da sunar. El è naschì l’october 1965. La figlia è pli veglia. Ella maina il kiosc d’ina garascha. Ella ha savens da lavurar la sonda e dumengia. Uss sa sentan omadus bain en Svizra ed èn cuntents cun la lavur. Nus avain buns contacts. Nus discurrin ensemen dumondas da famiglia. Il contact dat tegn. (Jau hai gia vis els trais ensemen ed hai era enconuschì la dunna e mamma).

Jau hai er lavurà tar la ‹Buschwerke›. Suenter sun jau stà a Bremgarten/Argovia en ina fabrica da plastic. La glieud en l’Argovia è pli averta e legra ch’en il Grischun. Els fan gugent festa, festas da musica u festas da guaud. Alura sun jau vegnì a Buchs/Son Gagl. Qua hai jau lavurà en ina fabrica da chemia, in manaschi da famiglia. Nus stuevan lavurar cun guants ed avevan savens da purtar mascras da gas. I sa tractava d’ina lavur privlusa. Ina giada avess jau prest pers la vesida. Jau sun sensibel sin savun lom. Mia sensibladad per meds chemics è stada il motiv da midar plazza.

Pensond a l’onn 1956 hai jau gì avant egl l’entschatta da la conjunctura. En auters pajais, nua ch’ils pievels pativan da las destrucziuns da las guerras, ha la reconstrucziun cumenzà en la paupradad da las ruinas. La Svizra n’aveva betg gì la guerra devastanta. Nus avain clamà ils lavurants esters. Els èn vegnids perquai ch’els n’avevan betg lavur en l’agen pajais. Nus avain bajegià vinavant sin noss bains intacts ed augmentà rapidamain la bainstanza cun agid dals lavurants da l’Italia, da l’Austria e da la Germania che lavuravan tar ils purs, en firmas ed en l’hotellaria.

Jau ma regord bain dal 1959: rotschas da lavurants esters èn arrivads sur ils cunfins ed èn sa mess en retscha per la controlla sanitara. Tuts stuevan esser sauns, per gea betg impestar noss pajais.

Tgi che lavurava illegalmain u commetteva in delict, ristgava da vegnir bandegià. Ils esters avevan grond respect da las mesiras polizialas. Chastis cundiziunals na faschevan betg tant’impressiun sco las mesiras da la polizia d’esters da trametter els sur ils cunfins. Quai tutgava il viv. Els eran quasi tuts stagiunals ed avevan il dretg da lavur, ma er l’obligaziun da pajar la taglia e da turnar a chasa suenter la stagiun.

Ils onns 1960 èn autoritads ed auters gremis s’accurschids ch’ils lavurants esters n’eran betg sulettamain forzas da lavur, mabain umans sco nus. Il pled dal scriptur Max Frisch ha segiramain gì effect. Nus essan ids per forzas da lavur, vegnids en umans. Cun il temp èn vegnids duvrads adina dapli umans che stevan sur onn. Els èn s’integrads pli e pli en nossa societad ed han survegnì suenter in tschert termin la lubientscha da prender en Svizra er las famiglias.

La conjunctur’auta cun ses basegn dad adina dapli forzas da lavur ha clamà in politicher sin las barricadas: James Schwarzenbach! El ha sveglià la populaziun svizra cun la pretensiun da laschar vegnir sulettamain tants esters en Svizra sco quai ch’ins dovria propi. Il Cussegl federal operescha dapi là cun prescripziuns restrictivas. Il chantun Grischun per exempel aveva il 1972 represchentants da 71 differents pajais. La stagiun auta forsa 18 000 stagiunals e dasperas circa 10 % da la populaziun indigena annuals u domiciliads. I sa tractava adina da chattar il cumpromiss tranter ils basegns dals patruns, il cumbat da la surimmigraziun ed il tractament uman. En quest svilup economic èn ils fugitivs ungarais e tschecoslovacs vegnids integrads senza difficultads.

Il 1975 eri grev da survegnir lavur pervi da la crisa d’ieli. Curt temp hai jau lavurà en la chascharia dad Igis. Lura hai jau gì ina ruttadira da las eglias ed hai stuì consultar il medi da chasa. El m’ha tramess a l’Ospital da la Crusch a Cuira. Suenter hai jau puspè abità a Cuira.

In temp hai jau lavurà en ina pasternaria. Jau era in factotum. L’emprendist era da Maiavilla. El era in um grond e ferm. El mangiava tant sco ils auters quatter ensemen. Ina giada vuleva il patrun che jau gidass l’emprendist. El ha ditg: «Il signur professer sa era gidar». Questa titulaziun hai jau prendì per in’offensiun ed jau hai chalà da lavurar là. Jau hai adina gì plaschair da ma vestgir bain ed elegant. In temp hai jau alura lavurà en la Chasa d’attempads e tgira evangelica, era en quest lieu sco factotum. Il da mangiar era bun. Il cuschinier vegniva da la Surselva. Il temp liber era irregular.

Che Endre aveva difficultads da survegnir lavur enturn il 1975 è chapaivel. Il temp da la crisa d’ieli aveva fatg tremblar il mund. La dischoccupaziun aveva tutgà surtut ils esters en Svizra. Els eran in bun pulstrà. Ina curaisma è perquai stada supportabla per ils patruns da las differentas branschas. Ils impiegads da l’Uffizi da lavur quintavan cun la lingiera sch’ins veglia anc laschar vegnir esters en ina u l’autra firma. Mes enconuschent senza scolaziun professiunala ha sentì sez la crisa. El ha stuì tschertgar occupaziuns provisoricas. Sco fugitiv renconuschì n’ha el dentant betg stuì temair da stuair bandunar la Svizra. Ma ils fugitivs n’eran betg pli ils eroxs dal 1956. Suenter quasi 20 onns stueva mintgin sa dustar sco ch’el pudeva.

Igl è stà la fin d’avrigl 1976, raquinta Endre, che jau hai cumenzà a lavurar a Seewis tar la firma Georg Fischer.

Jau hai alura gì da far cun il cor. Jau sun stà tar il medi da chasa e lura tar il schef da la partiziun dal cor da l’Ospital chantunal. Diagnosa: angina pectoris. Da l’Ospital chantunal sun jau vegnì transferì a l’ospital ‹Petersgraben› a Basilea. Jau aveva ina temuna. Jau hai fimà quel di almain in pachet cigarettas schegea che quai era scumandà. Jau sun vegnì mess en la part veglia. Sin in placat stevi scrit: ‹Na prendai betg blers raps cun vus en chombra. Nus avain era qua glieud cun detta lunga. Laschai voss raps en noss deposit.› Il medi superiur ha gì ina bun’influenza sin mai. El m’ha quietà ed jau n’hai betg pli gì tema. Igl è stà ina grond’operaziun. Alura sun jau stà in temp senza lavur. Pli tard hai jau lavurà mo mintga mez di tar Georg Fischer.

La glieud dal Partenz è plitost reservada visavi persunas da dador la Clus. Per els èn quels gia esters. La lavur era buna, ma il contact interuman mancava. Els na fidavan betg ad auters ed eran pauc solidarics. Tar la Georg Fischer SA lavurava in Tudestg, in um diligent. Ma quels dal Partenz al han stgatschà. El è daventà Svizzer, discurra però anc adina tudestg da scrittira. Oz ha el ina buna plazza tar il stadi, ma betg en il Partenz.

Jau na ma sent oz betg pli sco ester ed era la glieud m’accepta. Quai è bel. I va uss bain cun mai. Ils blers Ungarais èn uss burgais svizzers. Jau hai fatg ina giada ina dumonda. La resposta è stada negativa. Jau hai la lubientscha da domicil. L’avugà uffizial ha adina gì chapientscha per mai e mes fatgs finanzials. Sco ch’el ha ditg hai jau mess entaifer 15 onns bunamain 50’000.– francs sin banca. Quai rinforza l’avischinaziun. Pli baud n’aveva jau betg in da tschintg da la vart.

Lur ha el raquintà d’insaquants Ungarais arrivads da ses temp en il Grischun. Jau n’hai betg nudà tut ils nums, sulettamain dus: Dr. Danèr ed Esterhazy. Dr. Danèr era plevon ad Andeer. El vegniva da la Transilvania. Là discuria la glieud rumen. E dr. Daner saveva era rumantsch. El è sa disgrazià cun l’auto l’onn 1962. Pli baud appartegneva l’entira Transilvana a l’Ungaria. Suenter l’Emprima Guerra mundiala haja l’Ungaria stuì ceder quest territori a la Rumenia ed auters territoris a la Jugoslavia ed a la Tschecoslovachia. L’Ungaria era avant l’Emprima Guerra mundiala trais giadas pli gronda ch’oz.

Esterhazy era il num d’in chastè. Là eran els vegnids interrogads. Ma el aveva legì quest num era en il Principadi da Liechtenstein sur in kiosc nua ch’ins vendeva liongias ed auter. Esterhazy era inscrit en il cudesch da telefon. In um fitg simpel d’enturn 60 onns. Quai è sta il 1972. La famiglia Esterhazy era parentada cun la duchessa Gina. Antruras avevan ils Esterhazys gronds territoris en l’Ungaria. Quai era ina famiglia nobla.

Pli baud aveva Endre be motos en il chau. Sch’el avess cumenzà pli baud ad ir cun velo, fiss el forsa daventà in grond campiun. Uschia raquinta el cun entusiassem da ses viadis cun velo. L’ir cun velo saja daventà ses hobi dapi il 1980. La primavaira e la stad saja el adina en gir cun il velo il temp liber. El haja possedì l’emprim in Cilo e cun quel haja el gì in grev accident sin via. L’avugà uffizial saja medemamain in nar da velos. Lez giaja cun il velo sur ils pass alpins, el percunter mo en la planira. Uss haja el cumprà – cun consentiment da l’avugà – in super velo da sport. Ins haja adattà las pedaleras a sias chommas. El haja ina chomma pli curta che l’autra. El sa legria dal nov velo. Endre porta in vestgì da sport erodinamic e da pliras colurs ed in velo propi da cursa.

El di ch’el avess interess d’ir en Ungaria. El vegnia ad ir en sia patria cun camarats e restar la quindesch dis u anc pli ditg. Ma per adina na pudess el betg star en l’Ungaria. El saja bler pli ditg en Svizra. El n’enconuschia nagin pli en ses vitg natal. Ma el veglia ir sperasvi per guardar co che tut saja sa midà. Ins na dovria betg pli il visum per ir tras l’Austria. In pass bastia. Cur ch’el saja vegnì da l’Ungaria avant 35 onns saja el stà surstà ch’ins pudeva discurrer qua en Svizra senza stuair temair sancziuns. En l’Ungaria ristgav’ins praschun. Oz è l’Ungaria pli libra. El veglia viagiar fin Budapest cun il tren e lura atras la veglia patria cun il velo. Uschia s’entusiasmescha el per ses velo e sia veglia patria. El saja Ungarais e danovamain en possess d’in pass. El na saja mai pli stà en Ungaria dapi la Revolta dal 1956, ma i giaja uss bain là, sco ch’el haja udì da pliras varts. Uss creschia la democrazia che schermigliava gia sut il tiran Kadar.

Il 1982 ha la Confederaziun relaschà ina nova lescha da fugitivs. Pauc pli tard èn arrivadas rotschas da fugitivs sur ils cunfins. La Svizra è daventada uschè ritga che blers esters vegnan dalunsch tar nus, er sch’els n’adempleschan betg las premissas da fugitivs. Pensain a las invasiuns da Sri Lanka, da la Tirchia, da l’Ex-Jugoslavia. Ils problems dals fugitivs surpassan ils cunfins d’in pajais ed èn da schliar mo en accordanza cun auters. Oz paran ils dretgs da recurs en la democrazia elavurads talmain ch’il stadi ha fadia d’exequir las reglas prestabilidas. I para inqual giada che mez il mund saja en moviment.

Endre raquinta: Igl è fitg grev da s’avischinar als Svizzers. Jau ma sun dà fadia da bell’entschatta. En l’ustaria sesa mintga Svizzer persul vi dad ina maisa, fin che tut las maisas en occupadas. Els èn individualists. Sulettamain a la maisa canorta è quai auter. Oz sun jau acceptà. Jau ma sent pli fitg Svizzer che Ungarais. Il 1991, per ils 700 onns, hai jau cumprà ina plachetta ed ina ‹swatch› cun si la vopna grischuna. Il 1954 aveva l’Ungaria ina buna equipa da ballape. Ils Ungarais han giugà al campiunadi mundial en Svizra ed èn daventads ils segunds suenter ils Tudestgs. Quai è stà dal temp che Imre Nagy era per curt temp president ed aveva inizià la democrazia en l’Ungaria.

Il 1991 hai jau gì chaschun da spassegiar pliras giadas sin la Via svizra. L’unitad en la diversitad hai jau sentì sco darar sin il bastiment ch’ans purtava al Rütli u en in auter lieu da destinaziun. La glieud discurriva cun nunenconuschents da l’entira Svizra e da l’exteriur. Questa via en la Svizra Centrala vegn a restar in’instituziun che dat curaschi da guardar cun spiert avert en l’avegnir. Nus avain emprendì dapi decennis da viver cun esters da l’entira Europa, gea da l’entir mund. L’integraziun na pon ins betg dictar cun leschas e prescripziuns, ella è in process tranter ils indigens ed ils esters. Pli natirala che la convivenza è, e pli tgunsch che l’accoglientscha succeda.

Mes enconuschent da l’Ungaria, ch’era tar nus dapi passa 35 onns, discurriva anc adina da sia veglia patria, era sch’el era fugì per sa deliberar da la sclavaria. Jau aveva l’impressiun tar Endre ch’in fugitiv immigrà sco creschì na possia betg s’integrar cun corp ed olma en il nov pajais da recepziun. I vegn però er ad esser insatge individual. Uss èn tants asilants en Svizra ch’ina assimilaziun è anc bler pli greva.

Jau sun mez ma dumandà, pertge ch’ins sa senta anc adina lià cun il lieu d’origin, era suenter decennis. Da noss temp da giuventetgna stueva quasi mintgin bandunar l’atgna val. Il magher terratsch alpin na pudeva betg dar paun e gudogn als uffants da las grondas famiglias. Ils buns temps da conjunctura han permess da chattar domicil ed existenza en la Bassa. La professiun e la famiglia han occupà e mantegnì ils emigrads. Pir a l’ester sentan blers ch’ins sa nutrescha anc adina dal humus da la stretga patria. Finas ragischs han adina tanschì enavos a l’origin.

Jau ma dumond mintgatant, pertge che mes enconuschent pensa anc a ses pajais nativ. In pajais ch’in scriptur fugitiv aveva definì suandantamain en sia resposta a la dumonda d’in schurnalist l’onn 1956, schebain blers Ungarais sajan stads en praschuns communisticas: «Gea, blers, l’entir pievel».

Blers èn stads sfurzads da bandunar lur pajais per motivs politics u religius. Er la colur u la lingua pon giugar ina rolla. Els van insanua e na san savens betg en tge pajais ch’els vegnan, sco per exempel Endre. Il fugitiv spetga e spera sin la vieuta democratica per pudair returnar! Il temp meglierescha plajas, ma la brama per la patria resta en ina moda u l’autra. Tar mes enconuschent è la speranza ida en vigur suenter 35 onns, il mument che l’Ungaria è daventada ina democrazia, ed el ha danovamain retschavì in pass ungarais.

L’Ungaria ha giugà ina rolla da pionier en la deliberaziun da l’Europa da l’Ost. Ils manaders ungarais han decidì il favrer 1989 da disfar la saiv da filfier cun spinas ed ils indrizs d’alarm als cunfins vers l’Austria. Quest’ovra ha gì consequenzas politicas ch’han fatg sbalunar l’urden communistic erigì da Moscau suenter la Segunda Guerra mundiala. L’entir sistem da l’ost è cupitgà: Berlin da l’Ost, Varsovia, Prag, Sofia, Bucarest e pli tard il Balticum e l’entira structura sovietica. L’Ungaria ed ils auters pievels da l’ost pon uss ir ina nova via democratica.

Endre vul renovar contacts cun ses pajais nativ. Il reschim communistic al aveva revocà il dretg da burgais. In nov pass ungarais dat segirezza e conscienza da sasez. El è cuntent e losch d’avair in’atgna patria. Sco fugitiv aveva el da lezzas uras stuì laschar confiscar il pass en Svizra.

Jau na sai betg sche Endre ha visità l’Ungaria sco ch’el m’aveva ditg. A la fin da nossa segunda entupada l’enviern 1992 m’ha el dumandà d’al interrogar pli tard puspè davart si’istorgia e quella da ses pajais, per avair in mosaic in pau pli precis. Jau vuleva metter en scrit quai ch’el m’aveva raquintà fin uss ed alura cuntinuar cun al interrogar per cumplettar il maletg. Jau n’hai dentant betg pli gì chaschun da far ad el ulteriuras dumondas. Endre è sa disgrazià cun velo la stad 1993. Da quel temp n’era jau betg a Cuira ed hai udì pir pli tard da l’accident tragic. Ruaussa en pasch, Endre.

Indicaziuns bibliograficas

Toni Berther. En connex cun Endre. Cumparì en: Annalas da la Societad Retorumantscha 109, 1996, p. 83−98. Maletg da cuverta: (Foto: Ines Zgonc / CC BY 3.0). Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2013).