Questa publicaziun sa deditgescha a l’istorgia svizra pli nova – dal tranterguerras fin l’entschatta dal 21avel tschientaner. Ils texts derivan dal portal ‹Timeline› ch’ha existì tranter il 2006 ed il 2018 e che preschentava truvaglias or da l’archiv audiovisual da la SRG SSR.

Sco ch’i tutga per in’istorgia che na tracta betg be il temp pli nov, ma che fa quai er tenor criteris istoriografics actuals, vegnan tratgs a strada betg mo aspects politics, mabain er economics, socials e culturals. Uschia fan er part da las nov rubricas principalas tematicas sco ‹Moviments da protesta›, ‹Vita da mintgadi›, ‹Furmaziun e perscrutaziun› u ‹Sport e temp liber›.

VITA POLITICA SVIZRA

Barriera antitanc dal 1942 a Wimmis, chantun Berna

(Foto: Geri340 / CC BY-SA 3.0)

La Segunda Guerra mundiala e la neutralitad svizra

Durant la Segunda Guerra mundiala han ils emetturs naziunals Beromünster, Sottens e Monte Ceneri ina rolla impurtanta per la ‹defensiun morala da la patria›. La defensiun morala dal pajais accentuescha las valurs da la diversitad, libertad ed independenza svizra ed emprova uschia da far frunt a las ideologias totalitaras dal naziunalsocialissem tudestg e dal faschissem talian.

Las emissiuns affirmeschan las ‹valurs naziunalas› sco per exempel la coesiun da las culturas, il sustegn per la voluntad d’independenza da las autoritads ubain la stima per las prestaziuns dals perdavants. Grond’attenziun er a l’exteriur survegnan las cronicas emnilas tudestgas da Jean Rudolf von Salis (a partir dal 1940) e quellas franzosas da Renè Payot.

Però er il radio è suttamess, sco la pressa, a la censura installada da general Henri Guisan. La Partiziun Pressa e Radiotelegram (PPR) duai garantir l’infurmaziun da la populaziun da vart da la regenza e dal commando da l’armada. Suenter la guerra vegn adattada l’incumbensa; la PPR ha da proveder la populaziun cun infurmaziuns en situaziuns extraordinarias, uschespert ch’ils meds da massa civils na funcziuneschan betg pli. Uffizialmain na pretenda il stadi betg in’autocensura, en la pratica vul el dentant vesair ch’ils meds da massa demussian discreziun. Gasettas che cuntrafan a las directivas generalas ed a las recumandaziuns spezialas, ston far quint cun sancziuns.

Er la ‹Filmwochenschau› ch’è a partir da l’avrigl 1940 obligatorica en tut ils kinos e che vegn finanziada per gronda part da la Confederaziun, contribuescha sia part ad encuraschar la defensiun svizra. Rapports davart l’engaschament umanitar da la Svizra, il servetsch activ u la ‹battaglia dal graun› rinforzan il maletg d’ina Svizra libra e neutrala.

Las infurmaziuns sa cunfan cun il maletg uffizial, temas pli delicats sco la problematica da fugitivs vegnan exclus sapientivamain. Dasperas datti numerus programs da divertiment che derasan speranza en il mintgadi criv. Cunzunt il kino indigen vegn promovì dal stadi, per impedir ch’i vegnian importads e mussads films da propaganda da las pussanzas da l’axa.

Svilup e cunfins dal stadi social

La pitga centrala da las ovras socialas svizras furma l’Assicuranza per vegls e survivents (AVS) ch’è vegnida introducida il 1948. L’origin da l’AVS tanscha enavos fin l’onn 1925, cura ch’ils votants han – sut l’impressiun da la crisa economica mundiala – approvà l’artitgel constituziunal che preveseva da stgaffir in’assicuranza per la vegliadetgna. Il prim da schaner 1948 è l’AVS entrada en vigur, il medem onn èn vegnidas pajadas las emprimas rentas. L’AVS pussibilitescha da sa retrair da la vita professiunala ed attribuescha a segirar materialmain la pensiun. Las rentas da survivents duain mitigiar la crisa finanziala che resulta da la sperdita d’in genitur u conjugal.

Dapi si’introducziun è l’AVS stada repetidamain en il center da las discussiuns politicas, e quai surtut en rom da las revisiuns ch’èn adina puspè necessarias. L’AVS fa part da la rait d’assicuranzas socialas da la Confederaziun che sa basa sin l’uschenumnà model da trais pitgas: L’AVS e l’assicuranza per invaliditad (AI, dapi il 1960) furman ensemen cun las prestaziuns supplementaras l’emprima pitga obligatorica che cuvra la basa d’existenza. La prevenziun professiunala (cassa da pensiun, dapi il 1985 a partir da tschertas entradas obligatorica per lavurants) furma la segunda pitga. Sco terza pitga vegn designà il spargnar privat.

Dapi ils onns 1960 giascha l’accent sociopolitic en la redistribuziun per gulivar inegualitads da las schanzas. Durant la conjunctura auta dals onns dal «miracul economic» ha quest’extensiun sa laschà finanziar; senza creschientscha economica cuntinuanta è però er questa politica sociala liada a la cretta en il progress limitada. Vers la mesadad dals onns 1970 vegn discurrì l’emprima giada d’ina «crisa d’assistenza sociala» ed a partir dal onns 1990 è la discussiun stada segnada da la dumonda, quant lunsch ch’il dumber creschent da las persunas pensiunadas en congual cun la populaziun totala sa laschia finanziar en avegnir.

Pervi da questa dependenza structurala da la politica sociala dal svilup economic e tecnologic vegn recurrì a concepts da refurma sociopolitics ch’accentueschan puspè pli ferm l’atgna responsabladad. E las discussiuns pli novas areguard la surdebitaziun da las assicuranzas socialas, la dumonda d’auzar la vegliadetgna da pensiun u discussiuns en connex cun il catalog da prestaziuns da l’assicuranza da malsauns obligatorica mussan che la dumonda sociala vegn er a restar en avegnir actuala.

La furmla magica

Tar l’elecziun dal nov Cussegl federal, il december 1959, eran vacants quatter sezs. Sin iniziativa da la partida conservativa cristiansociala (oz partida cristiandemocrata PCD) è vegnida applitgada la suandanta cumposiziun: dus sezs mintgamai per la PLD, PCD e la PS, ed in sez per la partida agrara BGB (oz PPS).

En vista a l’elecziun discurriva la pressa da la Svizra tudestga da la ‹Zauberformel›, en la Svizra latina vegniva discurrì silsuenter da la ‹furmla magica› (entant ch’ins discurriva avant da la ‹furmla proporziunala›). Grazia a questa furmla magica èsi reussì d’integrar a lunga vista la Partida socialdemocrata (PS), la quala n’era betg pli represchentada en la regenza dapi l’onn 1953.

La participaziun da la PS è vegnida messa en dumonda pliras giadas, d’ina vart da la partida sezza, perquai che las candidatas proponidas (1983 Lilian Uchtenhagen, 1993 Christiane Brunner) n’eran betg vegnidas elegidas en il Cussegl federal, da l’autra er da las partidas dal bloc burgais ch’han adina puspè accusà la PS da ‹bandunar las retschas› e da s’allontanar memia savens dal consens guvernamental.

En ils onns 1990 è creschida la forza politica da la Partida populara svizra (PPS), surtut causa sias posiziuns anti-europeicas e fitg restrictivas en dumondas dad esters. Il 1999 è ella perfin daventada la pli ferma partida da la Confederaziun, almain areguard il dumber da las vuschs. La furmla magica na reflectava uschia betg pli la forza da las singulas partidas. La PPS ha empruvà diversas giadas da siglientar la furmla magica, reussì èsi ils 10 da december 2003. Cun quell’elecziun è vegnida midada la repartiziun dals sezs en l’executiva: la PCD, uss mo pli la quart ferma partida, ha pers in sez a la PPS. Christoph Blocher (PPS) è vegnì elegì en plazza da la cussegliera federala Ruth Metzler-Arnold (PCD) che n’è betg pli vegnida reelegida – quai che succeda atgnamain fitg darar.

Schebain savens crititgada e messa en dumonda, vegniva e vegn considerada la furmla magica sco element fundamental da democrazia e concordanza. Quella ha procurà per ina clav da repartiziun ch’ha garantì che tut las forzas socialas ch’èn ablas da lantschar in referendum sajan represchentadas en la regenza. Cun la finamira da reunir in lartg consens tar decisiuns politicas, è la furmla magica in tipic ‹cumpromiss svizzer›. Ella ha cun quai er servì a la stabilitad politica da la Svizra.

L’affera da fischas

Ils 31 da schaner da l’onn 1989 survegn ina cumissiun d’inquisiziun parlamentara (PUK) l’incumbensa d’examinar la demissiun da la cussegliera federala Elisabeth Kopp. La cumissiun presidiada da Moritz Leuenberger ha plinavant d’examinar detagliadamain las activitads da la procura publica federala en connex cun la protecziun dal stadi sco er las registraziuns da datas sin las uschenumnadas fischas.

Ils 24 da november preschenta la PUK ses rapport: Dapi l’onn 1900 ha la protecziun dal stadi rimnà circa in milliun fischas. Passa 700 000 persunas, damai dapli che 10 % da la populaziun svizra, èn vegnidas survegliadas e registradas – e quai senza la minima basa legala.

Durant la Segunda Guerra mundiala vegnivan survegliads surtut nazis e frontists svizzers. Quai è sa midà durant la Guerra fraida, nua ch’ins tegneva en egl oravant tut las activitads da vart sanestra. Dapi lur acziuns da protest en connex cun la producziun da fritga vegnivan suspectads er ils purs vallesans. Ils exponents en il conflict dal Giura sco er persunas estras che s’engaschavan en in sindicat vegnivan medemamain survegliadas.

La Polizia federala, la Polizia chantunala, ma er instituziuns e persunas privatas han participà a la chatscha da datas. L’onn 1976 han ins scuvert l’archiv privat dad Ernst Cincera, pli tard cusseglier naziunal: ina cartoteca da 3500 fischas. Cincera provediva autoritads ed interpresas privatas cun infurmaziuns davart ‹subversivs›, per exempel en connex cun candidaturas per ina plazza.

La dimensiun da las registraziuns e lur consequenzas per ils pertutgads han sveglià gronda indignaziun. Indignà eran ins er pervia da la moda da registrar chaussas nunimpurtantas (p.ex.: «x baiva gugent ina biera suenter lavur›).

In comité organisescha demonstraziuns e lantscha in’iniziativa. 300 000 persunas pretendan invista en lur fischas. Il cusseglier naziunal Rudolf Strahm chatta in renviament ad ina cartoteca militara. Il favrer da l’onn 1990 sto il departament militar admetter l’existenza d’atgnas fischas. Malgrà questas scuvertas vegn refusada l’iniziativa dal pievel ‹S.o.S. – per ina Svizra senza polizia spiunanta› l’onn 1998 cun 75 % cuntravuschs.

L’affera da fischas ha per consequenza che la procura publica federala e la Polizia federala vegnan reorganisadas durant ils onns 1990. Per blers pertutgads na tanscha questa reorganisaziun dentant betg. Ils 19 da schaner 1990 publitgescha il Cussegl federal las ‹directivas per annunzias en il sectur da protecziun dal stadi›. Questas directivas defineschan cler e net che la participaziun a manifestaziuns legalas na saja betg pli d’annunziar. Malgrà quai vegnan registrads l’atun da l’onn 1991 ils adversaris da la Guerra dal Golf ch’han participà a demonstraziuns.

En connex cun la prevenziun encunter il terrorissem vulan las autoritads, 15 onns suenter la Guerra fraida e suenter la fin da l’affera da fischas, puspè prender mesiras per vegnir ad infurmaziuns. La controlla dal traffic da datas, sistems da surveglianza cun video sco er l’intenziun da survegliar il telefon mettan danovamain en privel la sfera privata da la populaziun svizra.

Facultad gidieua, aur dals nazis ed il rapport Bergier

Suenter la Segunda Guerra mundiala sa chattava la Svizra en cundiziuns privilegiadas amez in’Europa destruida. Tras quai è sa furmada en Svizra ina memoria collectiva idealisanta dals fatgs apaina passads; ins ha construì in mitus naziunal valitond surtut las ideas da neutralitad e resistenza communabla ed ignorond per gronda part las tentativas da s’arranschar cun il Terz Reich.

L’affera da las facultads da persunas sparidas sin contos da bancas svizras ha provocà in eclat ed ha disturbà la buna conscienza dal pievel svizzer. Las bancas svizras eran en possess da facultads da victimas dal holocaust ch’ins n’aveva mai tschertgà seriusamain. Il scandal ha sfurzà la Svizra da repassar si’istorgia, sias tenutas envers las victimas dal reschim naziunalsocialistic durant e suenter la guerra e da reflectar davart ils gronds profits ch’ella ha fatg sco pajais preservà da la guerra. Il Cussegl federal ha prendì serius quest impegn da repassar l’istorgia ed ha dà il december 1996 l’incumbensa per questa lavur ad ina cumissiun d’experts timunada da l’istoricher Jean-François Bergier. Igl è vegnì dubità vi da quest proceder ed evocada la dumonda sch’ina cumissiun finanziada dal maun public possia insumma lavurar independentamain. Almain pudeva ella uschia profitar da privilegis exclusivs ed aveva access ad archivs da fatschentas atgnamain serrads.

Ils set onns tranter l’entschatta da la cuntraversa ed il rapport final da la Cumissiun Bergier n’èn betg mo stads grevs da supportar per las bancas svizras. Per ina part da la societad ha l’affera gì tratgs traumatics. L’emprim ha la Svizra stuì acceptar rinfatschas da l’exteriur e quai en ina furma ch’ella n’enconuscheva anc betg. Las rinfatschas savens exageradas e permalantas han gì sco consequenza ch’ins ha mess en dumonda l’identitad naziunala, il maletg che la naziun aveva da sasezza e che steva en cuntradicziun cun la realitad. Durant onns ed onns èn ils Svizzers sa tegnids vi da l’idea dal ‹Sonderfall› pensond ch’els sajan vegnids preservads da duas guerras e vegnids a grond success economic mo tras l’atgna forza e forsa l’agid da Dieu.

Las cuntraversas han er chaschunà in conflict tranter la generaziun dal suenterguerra e quella dal servetsch activ. Quels ch’avevan vivì ils onns 1939 fin 1945 pativan da las accusaziuns ch’els hajan pertgirà il tresor dals naziunalsocialists. Igl è in process dolurus da stuair metter en dumonda l’atgna istorgia, tant pli ch’ella è istorgia vivida e betg mo in’abstracziun.

Il mars 2002 ha la Cumissiun Bergier inoltrà ses rapport final ch’ha revelà senza grondas surpraisas, dentant cun tutta cleritad che la politica da las autoritads svizras durant la Segunda Guerra mundiala aveva gidà ils naziunalsocialists da realisar lur pli orribla finamira, il holocaust.

L’armada en refurma

Igl è paradox, ma exact en ina fasa fitg ferventa da la Guerra fraida ha il consens enturn l’armada svizra survegnì las emprimas sfessas. Per la generaziun da protesta dal 1968 represchentava l’armada tut quai ch’ils giuvens refusavan: disciplina, respect da l’autoritad ed obedientscha. En las casernas sa mettevan ensemen «comités da schuldads» che pretendevan ina meglieraziun da las cundiziuns materialas ed ina refurma da l’instrucziun. Ma l’epoca n’era betg gist favuraivla per talas pretensiuns: la smanatscha dal Patg da Varsovia era memia reala per pretender da quellas midadas u perfin ina reducziun da l’effectiv da l’armada. Anc ventg onns ha la Svizra mantegnì vinavant in’armada-mamut da var 600 000 schuldads, quai che sa cunfascheva cun la ductrina d’ina «defensiun generala».

La detensiun internaziunala durant ils onns 1980 ha alura però dà in nov elan a las protestas. L’onn 1989 è l’iniziativa ‹Per ina Svizra senz’armada› bain vegnida refusada da la populaziun, ma la maioritad dals giuvenils enfin 30 onns ha approvà l’iniziativa. Quai è stà in veritabel culp d’alarm ch’ha cumprovà l’urgenza d’ina refurma profunda da l’apparat militar.

La refurma ‹Armada 95› ha purtà las emprimas midadas: ina reducziun da l’effectiv e da la durada dal servetsch militar. Enstagl da la defensiun classica territoriala è vegnida propagada l’idea d’ina «defensiun dinamica» che vul adattar pli bain ils sforzs principals a la smanatscha.

Ma la gronda part dals concepts da l’‹Armada 95› sa basavan sin constellaziuns d’avant la crudada dal Mir da Berlin. La refurma steva perquai gia da l’entschatta ennà sin chommas falombras. Diesch onns pli tard dattan l’introducziun da l’‹Armada XXI› e la reorganisaziun da la protecziun civila ina resposta adattada a las novas smanatschas militaras.

L’armada svizra dal 21avel tschientaner resta in’armada da milissa, ma ses effectivs èn vegnids reducids a 120 000 schuldads activs ed 80 000 reservists. Ella porscha da qua d’envi er a dunnas las medemas perspectivas sco als umens, e singulas truppas pon perfin vegnir tramessas a l’exteriur per engaschaments en favur da missiuns per il mantegniment da la pasch.

Autras refurmas pli ambiziusas èn gia annunziadas, debattas magari turbulentas èn dentant previsiblas en quel connex. Però la Svizra vegn a stuair sa deditgar als davos tabus da sia armada, ils quals èn: il sistem da milissa, l’arma dal schuldà en chasa ed ils engaschaments da l’armada a l’exteriur.

LA SVIZRA EN IL MUND

Conferenza da pressa avant la votaziun davart l’adesiun da la Svizra a l’ONU il 1986

(Foto: Walter Rutishauser / CC BY-SA 4.0)

La Svizra circumdada

Ils 13 da mars 1938, tras in culp da stadi, ha il Reich nazistic annectà l’Austria. Questa situaziun ha sveglià il desideri da resistenza tar la populaziun svizra. Il Cussegl federal ha proclamà il return a la ‹neutralitad integrala› e la sortida da la Societad da las naziuns.

La retorica uffiziala en connex cun la neutralitad è vegnida smuttada, reinterpretada e midada pliras giadas durant la Segunda Guerra mundiala. Al cumenzament dals scumbigls exportava la Svizra la gronda part dal material da guerra en ils stadis dal vest, quai è dentant sa midà plaun a plaun: tranter il 1940 ed il 1944 bandunava 84 % dal export d’armas la Svizra en direcziun da la Germania da Hitler.

Suenter l’occupaziun dal nord da la Frantscha tras las truppas tudestgas, l’onn 1940, era la Confederaziun circumdada cumplettamain da las pussanzas da l’axa, cun excepziun d’in corridor stretg che colliava Genevra cun la Frantscha anc libra. Questa situaziun ha sfurzà il pajais da collavurar cun il grond vischin en il nord, ina collavuraziun ch’è er gia vegnida descritta sco «participaziun senza integraziun» (Jakob Tanner). Gia da quel temp vegniva fatg beffas dals Svizzers «che lavuran sis dis da l’emna per la Germania da Hitler, ma che uravan il settavel di per la victoria dals Englais»…

La neutralitad helvetica ha però er pussibilità da porscher agid a las victimas dal conflict mundial. Il CICC – il Comité internaziunal da la Crusch Cotschna – ha creà a Genevra in servetsch d’assistenza per ils praschuniers da guerra, in servetsch ch’ha pussibilità da visitar champs da praschuniers, da trametter mangiativas u material sanitar e perfin d’organisar il barat da praschuniers malsauns u blessads.

Durant il zercladur 1940 èn fugids 40 000 schuldads franzos, beltgs e polacs sur il cunfin en Svizra. Cun l’intenziun d’als dar occupaziun e per limitar lur contact cun la populaziun locala han ins installà champs da lavur. Tut en tut ha la Svizra prendì si durant la guerra passa 100 000 internads.

En cumparegliaziun cun quai è la politica svizra en connex cun fugitivs civils stada main gloriusa. A partir da l’onn 1942 èn vegnids serrads ils cunfins e las autoritads han ordinà da refusar tut ils fugitivs betg politics. Quai valeva er per ils Gidieus. Pervi da questa politica ordvart restrictiva hai dà als cunfins scenas dramaticas: blers fugitivs vegnivan tramess enavos – savens directamain en ils mauns da lur persequitaders.

Il commando suprem da la Wehrmacht n’aveva mai seriusamain l’intenziun da conquistar la ‹cassaforta› helvetica. La Svizra ha er stuì acceptar numerusas violaziuns da l’atgna neutralitad. Ella ha stuì tolerar sgols illegals sur il territori svizzer ed acceptar bumbardaments ‹per sbagl› sco a Renens il 1940 ed a Schaffusa il 1944. Tar questas disgrazias èn mortas deschinas da persunas. In’impurtanza politica n’han quests incidents dentant betg gì.

Il bloc da l’ost e la tenda da fier

La Guerra fraida ha influenzà fermamain la politica mundiala ed europeica a partir da l’onn 1946 enfin ch’il bloc da l’ost è sbalunà. Ella ha laschà enavos numerus fastizs er en Svizra.

Per exempel a nivel da la politica exteriura è la Svizra sa stentada da mantegnair sia posiziun neutrala, vul dir da betg irritar las duas superpussanzas. Ideologicamain, geograficamain ed er a nivel economic e sentimental sa resguardava la Svizra adina cleramain sco part dal vest. Sin basa dal dretg internaziunal pledava il Cussegl federal dentant per l’universalitad da las relaziuns diplomaticas. Perquai ha el stabilì gia il 1946 relaziuns diplomaticas cun l’Uniun sovietica ed il 1950 cun la China.

Ils 4 da november 1956 èn entrads chars armads russ en la chapitala ungaraisa Budapest ed han fatg ina fin a las revoltas antisovieticas ch’eran ruttas ora. Quest eveniment ha sveglià ina gronda simpatia en tut la Svizra per la populaziun ungaraisa. Igl ha dà numerusas manifestaziuns da solidaritad ed il anticommunissem en l’opiniun publica ha cuntanschì il punct il pli critic. Be dudesch onns pli tard è la situaziun sa preschentada a moda sumeglianta, en occasiun da la repressiun da la ‹primavaira da Prag› l’avust 1968. Tar tuts dus cas han radund 12 000 fugitivs survegnì asil en Svizra. Lur arrivada en Svizra n’era liada a nagina cundiziun, els avevan be d’exprimer lur desideri da vegnir en Svizra. La populaziun ha organisà numerusas acziuns da solidaritad per als furnir vivonda e vestgadira. La prontadad da prender si e da sustegnair ils fugitivs era fitg gronda, tut auter che durant las guerras sin il Balcan durant ils onns 1990, er sche las circumstanzas eran alura autras.

Igl era surtut la tema dal communissem ch’ha pussibilità l’identificaziun cun ils pievels opprimids dal ost. Ils documents da quest dossier n’èn betg mo perditgas da questa tema, mabain er da l’odi envers il monster sovietic, resentì da grondas parts da la populaziun svizra.

La tenuta targlinanta envers l’Europa

A partir dal 1947 ha la Svizra gì da sa confruntar cun diversas organisaziuns interguvernamentalas. En l’OEEC (dapi il 1960 OECD, Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en Europa), che dueva metter ad ir suenter la fin da la guerra la collavuraziun sin il champ economic en l’Europa dal Vest, ha la Svizra cooperà, sa resalvond però ina clausula d’abstenziun. D’aderir al Cussegl da l’Europa ch’è vegnì fundà il 1949 ha ella però desistì fin il 1963. Da qua davent ha la Svizra pratitgà ina politica a dus binaris: D’ina vart ha ella prendì en mira ina cooperaziun puramain tecnica, da l’autra vart ha ella refusà la collavuraziun ed integraziun politica. La resalva envers la collavuraziun en in’uniun pli gronda han ins l’emprim argumentà nà da la politica da neutralitad, pli tard cun far valair che quai avess per consequenza ina restricziun dal dretg democratic direct.

Er ils Contracts da Roma dal 1957 han ils exponents da las partidas en Svizra commentà per gronda part cun pleds critics: Ins ha discurrì da protecziunissem, birocratissem, supranaziunalissem, neogiacubinissem e d’ina nova pussanza gronda. Il 1961 ha il Cussegl federal percunter tschentà ina dumonda d’associaziun a la Communitad economica europeica (CEE), suenter che l’idea d’ina gronda zona da commerzi liber aveva fatg naufragi. En la campagna da votaziun en connex cun la cunvegna da commerzi liber – la quala il pievel ha acceptà il 1972 – è la Communitad europeica (CE) ch’era sa furmada il 1967 vegnida crititgada cun vehemenza. Uffizialmain ha la Svizra bain beneventà il process d’integraziun da l’Europa dal Vest; ma inuffizialmain èn questas gratulaziuns stadas accumpagnadas da la speranza che la collavuraziun reusseschia be a moda parziala, damai ch’ins temeva ch’in ambient europeic fermamain integrà stoppia flaivlentar la posiziuns tradiziunala da la Svizra e stuschar quella a l’ur.

Cunter la veglia dal Cussegl federal han las votantas ed ils votants refusà il 1992 la participaziun da la Svizra al Spazi economic europeic (SEE), e quai cun 50,3 % da las vuschs e la maioritad dals chantuns (16 da 23). L’avanzament da la partida populara Svizra (PPS) – ch’è sa decidida sco suletta partida dal Cussegl federal encunter in’integraziun europeica – e la disposiziun negativa dal pievel han pretendì dal Cussegl federal d’ir l’uschenumnada via bilaterala.

Il 1993 è sa furmada l’Uniun europeica (UE); tras quai è creschida sin la Svizra la pressiun da vart dals stadis commembers che s’integravan adina dapli. Suenter ch’il suveran svizzer ha acceptà l’onn 2000 las Cunvegnas bilateralas I han ins intensivà las contractivas cun l’Uniun europeica.

La dumonda europeica polarisescha l’economia svizra, da la quala parts èn avisadas a l’access al martgà europeic, e la populaziun: La sanestra, l’industria gronda ed ils liberals vulan per gronda part aderir a l’UE, la dretga naziunalconservativa vul percunter impedir quai per tut pretsch. L’introducziun da l’euro e l’extensiun a l’ost il 2004 han danovamain fatg vegnir conscient la svelta e cumplessiva integraziun da l’Europa, entaifer la quala la Svizra è adina puspè sa chapida sco cas spezial.

La Svizra e l’ONU

A la Societad da las naziuns, instituida suenter la catastrofa da l’Emprima Guerra mundiala, n’èsi betg reussì da preservar la pasch mundiala e la segirezza internaziunala. A l’Organisaziun da las Naziuns unidas (ONU), fundada immediat suenter la Segunda Guerra mundiala, percunter bain. La charta da l’ONU, suttascritta l’onn 1945 dals 50 commembers fundaturs, cumenza cun ils suandants pleds: «Nus, ils pievels da las Naziuns unidas, essan fermamain decis da preservar las generaziuns futuras da la crusch da la guerra ch’ha purtà a l’umanitad d’ina generaziun gist duas giadas suffrientschas incrediblas.»

La Svizra ha bain obtegnì gia il 1948 sco emprim pajais l’uschenumnà status d’observatur, ma la populaziun refusa anc l’onn 1986 l’adesiun, cartend da perder sia neutralitad cun daventar commember da l’ONU. L’onn 2000 è la Svizra – cun excepziun dal Vatican – il sulet pajais en tut il mund che na vul voluntarmain betg far part da l’ONU.

La neutralitad n’ha però betg da princip impedì la Svizra da s’engaschar en la collavuraziun internaziunala. Ella sa participescha activamain ad organisaziuns spezialas apoliticas sco l’OMS/WHO, la FAO, l’UNESCO u l’UNICEF. Ed er l’istorgia da l’intermediaziun da la pasch è lunga en Svizra: gia il 1953 deleghescha la Svizra ses represchentants en la cumissiun d’armistizi en Corea. Adina puspè metta ella a disposiziun a las Naziuns unidas spezialists e material en favur d’acziuns per mantegnair la pasch, saja quai unitads sanitaras en Namibia, observaders da las elecziuns en Bielorussia u experts d’armas chemicas ad Aserbeidschan. Sco stadi betg commember da l’ONU ha la Svizra impundì dad ella anora mo gia dapi ils onns 1990 var 250 milliuns francs per engaschis sumegliants.

Per las Naziuns Unidas è Genevra, ultra da sia sedia principala a New York, davent da l’entschatta la pli impurtanta citad. Durant la Guerra fraida vala la Svizra, grazia a sia posiziun tranter ils dus blocs, sco predestinada per dar alloschi ad organisaziuns internaziunalas. En pli stiman fitg blers stadis novs la Svizra sco intermediatura, cunquai ch’ella n’ha nagin passà colonial. En quels onns surpiglia la Svizra numerus mandats da protecziun per auters stadis.

Questa posiziun isolada da la Svizra (auters stadis neutrals sco l’Austria u la Svezia fan gia daditg part da l’organisaziun mundiala) ha adina dapli dischavantatgs per noss pajais – per la reputaziun e l’impurtanza politica da la Svizra en general, però surtut er per la citad da Genevra sco center da conferenzas internaziunal. Il pievel ed ils chantuns acceptan ils 3 da mars 2002 l’iniziativa dal pievel federala «Davart l’adesiun da la Svizra a l’Organisaziun da las Naziuns unidas» cun in resultat vaira stgars. A chaschun da la 57avla radunanza generala da l’ONU vegn la Svizra recepida senza cuntravusch sco il 190avel commember. «Ils Svizzers èn qua. Nus als avain spetgà gia daditg», di il secretari general da l’ONU Kofi Annan durant che la bandiera svizra vegn tratga si davant l’edifizi principal da l’ONU a New York ils 10 da settember 2002.

DEBATTAS PUBLICAS

Construcziun da l’ovra atomara a Leibstadt 1973–1984

(Foto: ETH-Bibliothek / CC BY-SA 4.0)

La debatta nucleara

Cronologicamain è la Svizra s’interessada a l’entschatta per l’energia nucleara en emprima lingia mo per ses diever militar e pir suenter er per in diever civil en furma d’ina nova funtauna dal provediment d’energia.

A la fin da la Segunda Guerra mundiala è vegnida numnada dal Departament militar federal ina cumissiun cun l’incumbensa da ponderar la dumonda d’in armament nuclear. Quella cumissiun ha lavurà sut l’egida dal fisicher Paul Scherrer. Da quel temp era l’idea d’in’armaziun nucleara da la Svizra detg bainvesida tar la regenza. Il 1959 hai perfin dà stretgs contacts cun l’armada franzosa en vista ad in acquist da la bumba atomara.

L’opposiziun encunter talas intenziuns ed encunter armas atomaras è sa manifestada al cumenzament dals onns 1960 surtut en connex cun duas iniziativas, idas en votaziun ina suenter l’autra ils onns 1962 e 1963. Tuttas duas eran vegnidas refusadas da la populaziun. E tuttina han ellas gì per consequenza ina midada da schientscha collectiva. Sut l’influenza da las tractativas internaziunalas per ina cunvegna da nunproliferaziun d’armas atomaras, ha il Cussegl federal decidì sinaquai da bandunar sia strategia atomara.

Pli u main a medem temp han ins cumenzà a planisar il provediment nuclear civil da la Svizra. Suenter ina gronda avaria dal reactur nuclear experimental a Lucens (VD) han ins stuì prender cumià dal siemi da pudair producir in reactur entir ed entratg en Svizra. L’emprima centrala nucleara, in tip american, è alura entrà en funcziun il 1969 a Beznau (AG).

Il moviment antinuclear è naschì vers la fin dals onns 1960. L’emprima gronda mobilisaziun ha gì lieu il 1973, encunter la construcziun d’ina centrala nucleara a Kaiseraugst. Millis e millis da demonstrants han protestà regularmain encunter la politica atomica dal Cusseglier federal.

La catastrofa da Tschernobyl ha gì gronda influenza er sin l’opiniun publica. Il project da Kaiseraugst è vegnì dà si e be dus onns pli tard ha acceptà il pievel svizzer in moratori da diesch onns per la construcziun da novas centralas. Er actualmain vegn la discussiun davart l’energia nucleara manada a moda cuntraversa, surtut na datti anc betg ina soluziun per depositar il rument radioactiv. Dasperas vegnan er discutads scenaris da bandunar l’energia nucleara e co ch’il provediment electric pudess tuttina vegnir garantì. Ultra da quai vegn er dumandà, sch’in’utilisaziun pli ferma da l’energia nucleara na pudess betg franar il stgaudament dal clima, chaschunà da l’uman.

Politica da drogas

La fin dals onns 1980 èn las relaziuns en la scena da drogas en bleras citads svizras daventadas insupportablas. Heroin è omnipreschent, il consum ed il commerzi cun drogas han lieu en tutta publicitad. A Turitg a l’ur da la Limmat è il Platzspitz (1989–1991) daventà famus sco plazza da transtgargiada da drogas sut tschiel avert, e quai sur ils cunfins da la Svizra ora. Suenter che quel è vegnì rumì è la scena da drogas averta sa spustada sin l’areal da l’anteriura staziun da viafier Letten, situà en posiziun centrala en il circul 5 (1991–1992), e quai senza che las relaziuns fissan sa meglieradas.

Per cumbatter il commerzi cun drogas e mitigiar la derasaziun dad AIDS tranter ils dependents èn stadas dumandadas novas schliaziun. Il 1986 han ins avert a Berna l’emprima «stiva da drogads» sco post da consultaziun cun cussegliaziun medicinala per dependents da drogas. La distribuziun da squittas schubras e la dumonda sch’il stadi dastgia tolerar en locals assistids il consum da drogas acquistadas a moda illegala ha dalunga provocà ina debatta ch’è vegnida manada a moda fitg vehementa.

Il 1992 ha la Confederaziun cumenzà a realisar ina nova politica da drogas, la quala sa basa sin il princip da quatter pitgas (prevenziun, terapia, minimalisaziun dals donns, repressiun). Scenas avertas na vegnan betg pli toleradas. Ins ha introducì emprims programs che sa basan sin la perscripziun da metadon sut surveglianza medicinala, e quai per ils dependents ch’èn gia sa participads senza success a pliras curas da dischintoxicaziun.

Ils ghettos svaneschan, ma cun las drogas da designer vegn ina nova generaziun da tissis enivrants sin il martgà. Er il consum e la producziun da cannabis a l’intern da la Svizra creschan fermamain vers la fin dals onns 1990. Largias en la lescha davart ils meds narcotics federala pussibiliteschan d’avrir butias da chonv che vendan «plimatschs d’odurs». Quels s’etableschan surtut per lung dals cunfins dal pajais sco per exempel en il Tessin. Il fatg che tscherts chantuns han l’emprim pratitgà ina tenuta toleranta envers ils producents da chonv ha manà a tensiuns tranter las autoritads chantunalas ed ad in «turissem da drogas» tant a l’intern da la Svizra sco er nà da l’exteriur vischin. La finala han il Tessin ed auters chantuns mess fin a l’entschatta dal nov millenni a la fatschenta cun l’«aur verd».

La consegna da heroin statala ha manà a critica nà da l’exteriur, surtut davart da l’Organisaziun mundiala da la sanadad. Ma i dat er reacziuns positivas davart da quels che speran ch’ina politica da drogas liberala tenor il model dals Pajais Bass portia in meglierament per las persunas dependentas. Il foss ideologic tranter ils aderents d’ina politica da drogas repressiva e las vuschs che cloman suenter la liberalisaziun da drogas levas para però d’er esser en avegnir quasi insuperabel.

Cuntracepziun ed abort

Paucas debattas politicas han evocà en Svizra tantas emoziuns e polemicas sco la dumonda da l’anticoncepziun e da l’abort. Sur plirs decennis han ins instradà tar quest tema quatter iniziativas dal pievel e realisà tschintg votaziuns. La divisiun da l’opiniun publica svizra è daventada pli evidenta che mai, ils aderents ed ils adversaris èn sa mussads irreconciliabels.

L’emprima lescha federala areguard l’abort datescha dal 1942. Ils artitgels 118 fin 121 dal Cudesch civil svizzer scumandavan l’interrupziun da la gravidanza, danor sche la vita u la sanadad da la mamma eran periclitadas. Questa legislaziun era fitg liberala per quel temp. La Svizra è stada in dals emprims pajais ch’ha lubì uffizialmain in abort en quest cas explicit.

La formulaziun ‹sanadad da la mamma› da la lescha permetteva in’interpretaziun fitg libra. Tut tenor chantun vegnivan resguardadas er la sanadad psichica e las cundiziuns socialas da las mammas. Chantuns sco Neuchâtel, Genevra, Vad u Turitg applitgavan in’interpretaziun pli libra da la lescha ch’ils chantuns catolics. Quest fatg ha manà ad in veritabel turissem d’abort. A la fin dals onns 1960 ed al cumenzament dals onns 1970 han ins fatg quasi 50 000 aborts l’onn, dapli che la mesadad adascus.

Sut las pressiuns cuntrarias da moviments feministics e fundamentalistics han ins lantschà differentas iniziativas politicas per metter fin, tut tenor opiniun politica, a l’ipocrisia collectiva. Ma questas iniziativas han adina puspè fatg naufragi causa la gronda polarisaziun e las opiniuns bornadas d’aderents ed adversaris.

Ils 25 settember 1977 ha il pievel refusà per pauc l’iniziativa per l’interrupziun terminada da la gravidanza. Ella preveseva da legalisar l’interrupziun da la gravidanza aifer las emprimas dudesch emnas. Set onns pli tard è vegnida refusada er l’iniziativa ‹Per il dretg a la vita› che pretendeva exactamain il cuntrari. La discrepanza dals resultats en ils singuls chantuns è stada surprendenta.

Pir en ils onns 1990 è stà pussibel in consens en la dumonda da l’abort. Il 1995 han ins elavurà in nov sboz per ina lescha areguard l’interrupziun terminada da la gravidanza sin basa da la proposta formulada ventg onns avant. Per l’emprima giada è er la PCD sa participada als discurs preliminars ed ha sustegnì il princip da l’interrupziun terminada da la gravidanza. Il pievel ha acceptà la nova lescha ils 2 zercladur 2002. Cun la nova lescha è la Svizra s’unida ad auters pajais cun ina pratica d’abort liberala.

L’emancipaziun omosexuala

Ils 27 da zercladur 1969 han policists fatg ina razzia en il ‹Stonewall Inn›, in local a la Christopher Street 53 a New York che vegniva frequentà dad omosexuals. Dals cravals ch’èn suandads ils proxims dis è sa sviluppà – l’emprim en ils Stadis Unids, pli tard er en l’Europa – il moviment da gays e lesbas che pretenda da resguardar envers els ils dretgs da burgais. In onn pli tard ha lieu l’emprima giada l’uschenumnà ‹Christopher Street Day›. Quest di da protesta cunter la discriminaziun dals omosexuals crescha dad onn tar onn e sa derasa en tut il mund.

En Svizra vala surtut la citad da Turitg dapi ils onns 1950 sco «chapitala dals omosexuals». Quai pervi da la vita nocturna multifara e perquai che la pressa al lieu ha ina tenuta relativamain toleranta envers questa scena.

En auters lieus en Svizra frunta l’emancipaziun omosexuala sin gronda resistenza. Il 1971 vegnan 300 fin 400 demonstrants che sa participeschan a Losanna ad ina parada da ‹gay pride› insultads e tschivlads ora da vart da passants. Pir il 1997 pon talas occurrenzas er s’etablir en la Svizra franzosa, l’emprim a Genevra e Losanna, pli tard a Friburg, Berna, Sion, Neuchatel e Delémont. Il 2005, l’onn ch’entra en vigur la Lescha federala davart il partenadi registrà da pèrs omosexuals, ha er lieu ina ‹gay pride› a Lucerna. En il Tessin restan las activitads dal moviment omosexual percunter marginalas.

Il material d’archiv cumprova las grondas differenzas da l’emancipaziun omosexuala tranter Turitg, la Svizra franzosa ed il Tessin. En las differentas regiuns linguisticas han er differenzas confessiunalas influenzà il svilup dapi ils onns 1970. En territoris catolics e rurals n’è quest tema strusch vegnì discutà fin ils onns 1990. Las singulas contribuziuns en las medias da quel temp mussan betg be las tensiuns tranter las gruppas da lavur che s’engaschan a moda activa per ils dretgs dals omosexuals ed ils circuls che refusan a moda categorica lur egualisaziun. Er entaifer il moviment dals omosexuals divergeschan las tenutas areguard la dumonda sche quai ch’ins haja cuntanschì bastia, ubain sch’i sajan inditgadas ulteriuras acziuns, er talas che rumpan tabus.

La debatta davart la ‹surimmigraziun› dals onns 1970

Las noziuns da la ‹surpopulaziun estra› u da la ‹surimmigraziun› domineschan la debatta politica en Svizra a partir da la fin dals onns 1960 durant radund in decenni. A l’entschatta vegnan ellas duvradas da l’administraziun federala, pli tard las emprestan intgins tribuns dal pievel per provocar temas economicas e socialas tar quella part da la populaziun che na po betg profitar dal miracul economic dal temp suenter la guerra. Davos la noziun ‹surpopulaziun estra› sa zuppa l’idea ch’il grond dumber da lavurers esters en Svizra saja in grond privel per ‹l’identitad svizra›, che quella vegnia defurmada, pegiurada e perfin destruida.

Il 1961 vegn fundada a Turitg la ‹Nationale Aktion gegen die Überfremdung von Volk und Heimat› che sa drizza en emprima lingia encunter ils immigrants talians. Quest moviment cunter ils esters cuntanscha ses punct culminant l’onn 1970 cun l’inoltraziun d’ina iniziativa dal pievel che pretenda da limitar la quota d’esters sin maximalmain 10 % da l’entira populaziun. L’iniziativa è enconuschenta cun il num ‹Iniziativa Schwarzenbach› tenor il num da l’iniziant e cusseglier naziunal James Schwarzenbach. L’iniziativa ch’è vegnida refusada cun 54 % dals votants be per il nair da l’ungla ha provocà ina gronda debatta ed ha procurà a la ‹Nationale Aktion› per popularitad en l’entir pajais. L’iniziativa ha pudì francar per pli lung temp la tematica da la ‹surpopulaziun estra› – durants ils proxims 30 onns èn vegnidas suttamessas al pievel quatter ulteriuras iniziativas cun tendenzas xenofobas (1974, 1977, 1988 e 2000).

Schebain che las iniziativas attiran grond’attenziun a l’exteriur n’han ellas mai gì success tar la regenza u tar il pievel svizzer. E tuttina, influenzada da l’economia e da l’opiniun publica vegn l’idea da la ‹surpopulaziun estra› prendida si da la politica federala a l’entschatta dals onns 1960 ed è enfin oz in tema. Uschia introducescha il Cussegl federal il 1970, intgins mais avant la votaziun per l’‹Iniziativa Schwarzenbach›, il princip da la contingentaziun annuala da lavurers esters.

La politica d’immigraziun sa tira sco in fil cotschen tras l’istorgia pli nova da la Svizra – da la regulaziun da la quota al uschenumnà model da ‹trais tschertgels› dals onns 1990 enfin tar il sistem d’admissiun dad oz, il qual privilegescha ils burgais da stadis da l’Associaziun europeica da commerzi liber (AECL) e da l’Uniun europeica (UE) envers ils burgais d’auters stadis.

MOVIMENTS DA PROTESTA

Cumbats enturn l’AJZ a Turitg, ils 24 da mars 1981

(Foto: ETH-Bibliothek / CC BY-SA 4.0)

La lutga per il dretg da votar da las dunnas

Il moviment da dunnas en Svizra ha sias ragischs en las societads localas, en las qualas las dunnas cumenzan a s’unir en il decurs dal 19avel tschientaner. Ellas s’engaschan a l’entschatta surtut en la tgira ed en l’educaziun. Or da quel engaschament sa sviluppa alura vers la fin dal tschientaner il moviment da dunnas pli organisà. Las societads da dunnas pli progressivas s’engaschan per meglierar lur posiziun en il nov Cudesch civil svizzer (CCS/ZGB) e pretendan d’avair pled en chapitel. A medem temp cumenza a s’interessar er la politica per quai che las dunnas prestan durant il temp da l’industrialisaziun a favur dal bainstar public.

A la fin da l’Emprima Guerra mundiala dattan plirs pajais en l’Europa a las dunnas il dretg da votar e da vegnir elegì, per exempel la Germania (1918) e l’Austria (1919). L’engaschament patriotic ed ils gronds sforzs da las societads da dunnas durant las duas guerras mundialas na vegn però mai remunerà en Svizra cun il dretg da votar, schebain che bleras dunnas avevan sperà quai. Il dretg da votar e da vegnir elegì da las dunnas vegn refusà en l’emprima votaziun federala en chaussa, il prim da favrer 1959, cun 66,9 % vuschs negativas. Las dunnas reageschan per part cun ravgia, protestas na datti però naginas.

Questas reacziuns magari modestas vegnan messas fermamain en dumonda pir la fin dals onns 1960 dal nov moviment da dunnas. Las feministas protestan il 1968, l’onn internaziunal dals dretgs umans, encunter il plan dal Cussegl federal da suttascriver la Convenziun europeica dals dretgs umans (CEDU) mo cun resalvas (surtut causa la mancanza dal dretg da votar da las dunnas). Las dunnas pretendan ch’er ils dretgs politics sajan dretgs umans. L’onn 1971 acceptan en votaziun 65,7 % dals votants (masculins) da surdar a las dunnas, almain a nivel federal, il dretg da votar e da vegnir elegì.

La dumonda dal Giura

Ils 24 da settember 1978 di la populaziun svizra gea en votaziun per stgaffir il chantun Giura. Intgins mais pli tard passan ils districts da Delémont, Ajoie e Franches-Montagnes en la suveranitad dal nov chantun e furman uschia il 23avel chantun da la Confederaziun svizra. La creaziun dal chantun Giura è il resultat da 30 onns lavur da persvasiun e da squitsch dal moviment separatistic da vart francofona en il chantun da Berna.

Cun la creaziun dal nov chantun n’è la ‹questiun giurassiana› da l’onn 1979 anc betg giu da maisa: ina gronda part dals Giurassians s’engascha er suenter la fundaziun dal chantun per ch’ils districts dal Giura dal Sid s’uneschian cun il nov chantun, schebain che quels districts eran s’exprimids en ina votaziun consultativa da vulair restar tar il chantun Berna. Quai provochescha resistenza tar las forzas probernaisas.

Ozendi è il chantun Giura sa chapescha in commember da la Confederaziun cun dretgs equivalents. Pauc regorda anc a las polemicas ed a la vehemenza cun la quala era vegnì cumbattì per la fundaziun dal chantun. En spezial las acziuns da la gruppa progiurassiana ‹Béliers› vegnivan resguardadas – surtut en il chantun Berna, ch’era pertutgà directamain – sco acts terroristics.

La ‹questiun giurassiana› n’è però mai stada mo ina dumonda regiunala. Ella ha occupà l’entira Svizra e dà divers impuls per reflectar davart la politica da minoritads e davart il federalissem svizzer. Tut tenor las regiuns linguisticas e la distanza geografica vegnivan però recepidas ed interpretadas las debattas e cuntraversas en moda e maniera differenta.

La giuventetgna sa revoltescha

Las profundas midadas socialas ch’han cumenzà a sa mussar durant ils onns 1960, sut l’influenza dals moviments da protesta a nivel mundial, han natiralmain laschà enavos lur fastizs er en Svizra. La midada sociala ha manà ad ideas pli liberalas ed a libertads enfin uss nunenconuschentas che stevan en ferm cuntrast cun las obligaziuns ed ils sforzs da la societad tradiziunala.

Las emprimas revoltas ch’èn idas a finir durant ils onns 1960 a Turitg cun cravals cun la Polizia da citad avevi dà en occasiun da concerts (Rolling Stones ils 14 d’avrigl 1967 e Jimi Hendrix ils 31 da matg 1968). La fin d’emna dals 30 e 31 da zercladur 1968 hai alura dà a Turitg cravals sanguinus, suenter che la polizia aveva rumì il provisorium dal Globus ch’ils giuvenils avevan prendì en possess e nua ch’els vulevan installar ina chasa da giuventetgna (‹Globus-Krawalle›).

Il punct da partenza per las revoltas da giuvenils dals onns 1980 ha furmà la politica culturala. Tschients da giuvenils han occupà la saira dals 30 matg 1980 l’Opera a Turitg per protestar encunter in credit da 60 milliuns concedì a l’opera. Els vulevan perencunter realisar gia daditg in center per giuvenils. Cur che la polizia è cumparida è la protesta verbala sa transfurmada en ina violenta. Il ‹moviment› turitgais ha intimà auters giuvenils en autras citads, sco per exempel a Berna. Ils proxims onns hai adina puspè dà charplinas violentas, per exempel suenter serradas dals emprims centers autonoms da giuvenils.

Il revoltar d’ina part dals giuvenils encunter las valurs tradiziunalas ha gì consequenzas considerablas sin la mentalitad. La cultura alternativa è en il fratemp renconuschida e viva, novas furmas da viver e d’abitar èn acceptadas en la societad.

Terrorissem en Svizra

«La Svizra n’è nagin’insla dals beads» – uschia il titel da l’artitgel da la ‹Neue Zürcher Zeitung› davart in rapport en connex cun la protecziun dal stadi a l’entschatta dal 21avel tschientaner. Bain n’enconuscha la Svizra per fortuna naginas gruppas da terror ch’opereschan a l’intern dal pajais, ma il pajais gioga adina puspè ina rolla sco basa logistica u refugi per terrorists. Singulas attatgas datti er en noss pajais. Quellas sa laschan però per gronda part attribuir a delinquents situads en l’ambient da moviments radicals, ma ch’ageschan sulet.

Directamain en il visier da gruppas terroristicas vegn la Svizra suenter acziuns d’investigaziun ch’han gì success e che mainan ad emprovas da prender vendetga u da sfurzar da laschar liber delinquents ch’èn vegnids arrestads. Il pli spectacular da tals cas è stà il rapiment d’ina DC-8 da la Swissair tras la Front populara per la liberaziun da la Palestina ils 6 da settember 1970.

Trais terrorists ch’eran vegnids mess a ferm avant in onn en connex cun in attentat sin l’eroport da Turitg duevan vegnir sfurzads libers. Suenter stgars trais emnas èn tut ils ostagis vegnids libers en il desert da la Jordania sut circumstanzas dramaticas. Cumbain ch’ins ha dementì da vart uffiziala in connex direct, èn ils Palestinais ch’eran arrestads en Svizra vegnids repatriads ils 30 da settember.

Er sut l’impressiun dal terror da l’extrema sanestra en ils stadis vischins han ins rinforzà a l’entschatta dals onns 1970 las mesiras antiterroristicas e furmadas las emprimas unitads spezialas da la polizia. Sensaziun fan la sajettada mortala en la passascha da la staziun a Turitg u gruppas anarchisticas ch’engolan armas e muniziun or da deposits da l’armada e furneschan quellas ad organisaziuns clandestinas militantas en mez l’Europa.

Commembers da la Rote Armee Fraktion (RAF) sco Petra Krause u Rolf Clemens Wagner vegnan arrestads e sentenziads en Svizra. En il Tessin lavura Alvaro Baragiola, in anteriura commember da las Brigadas cotschnas, sco redactur fin ch’el vegn scuvert.

Cun la tragedia a Luxor il november 1997 è la Svizra danovamain pertutgada directamain dal terrur internaziunal. Quest mazzament cloma en memoria la muntada da la collavuraziun internaziunala tar la prevenziun cunter il terror.

Protecziun da l’ambient e critica da la globalisaziun

‹Kaiseraugst›, ‹Rothenturm› u l’Iniziativa da las Alps: questas noziuns stattan per debattas svizras da dimensiun sociopolitica. Il cumbat per la protecziun da la natira e da l’ambient lascha ir ad aut las emoziuns e novs foss sa furman.

Il pli tard a l’entschatta dals onns 1970 culmineschan ils effects negativs dal boom economic sin la natira en moviments da protesta. Bain enconuscha la Svizra organisaziuns ch’han gia propagà baud la protecziun da l’ambient: la Lia svizra per la protecziun da la patria dapi il 1905, la Lia svizra per la protecziun da la natira (Pro Natura) dapi il 1909 ed il WWF dapi il 1961. La lescha davart la replantaziun per proteger il guaud deriva schizunt dal 19avel tschientaner. En rom dal moviment da 1968 vegn la protecziun da l’ambient però politisada e ‹protecziun da l’ambient› daventa pir ina noziun per propi.

Il moviment cunter la forza atomara en vista a l’implant nuclear planisà a Kaiseraugst tematisescha la pretensiun suenter in’energia producida a moda schubra. L’iniziativa da Rothenturm per la protecziun da las palids autas collia la creaziun d’identitad helvetica er cun il mantegniment da la varietad da las spezias. Quests moviments pon nudar emprims success parzials e fan vegnir conscienta la populaziun svizra da la problematica. En quest’epoca croda er la fundaziun da la Partida ecologica svizra sco instrument politic a favur da la natira e da l’ambient.

En dumondas da l’ambient para bler d’esser sa muvì e memia pauc d’esser sa meglierà. Las incumbensas e la necessitad d’agir creschan d’in cuntin. Gia dapi daditg na sa restrenscha la protecziun da la natira e da l’ambient però betg pli a l’agen pajais. Da s’engaschar per la protecziun da l’ambient en Svizra vul dir ozendi da s’occupar da dumondas da la globalisaziun. Dapi la crudada da la tenda da fier è la dischlocaziun da la producziun svizra anc s’augmentada, surtut en il territori da l’Asia dal Sidost.

La producziun bunmartgada a favur da l’agen martgà influenzescha l’ambient, la structura sociala e la sanadad dals abitants da quests pajais. La Decleraziun da Berna per exempel, la quala è sa fatga udir il 1976 da vart dals moviments per la protecziun da l’ambient svizzers cun il slogan ‹juta enstagl da plastic› fa oz lavur d’infurmaziun e da coordinaziun a favur d’in engaschament a favur da l’ambient modern, cumplessiv e globalisà. L’attenziun principala sa drizza oz surtut sin reducir las emissiuns da gas cun effect da serra en Svizra ed a l’exteriur.

VITA DA MINTGADI

Hotel Belvédère al Pass dal Furca, 1985

(Foto: pizzodisevo 1937 / CC BY-SA 2.0)

La vita da mintgadi e la mobilisaziun

La mobilisaziun da guerra da l’armada svizra, il prim da settember 1939 (suenter l’assagl da la Germania da Hitler sin la Pologna), e l’introducziun dal raziunament mo in mais pli tard, han gì grondas consequenzas per il mintgadi da la populaziun svizra, spezialmain per quel da las dunnas. Dad oz sin damaun avevan quellas stuì remplazzar – en fabricas, biros ed en l’agricultura – ils umens ch’eran vegnids clamads sut las armas. Las dunnas han uschia contribuì durant quels onns ina part considerabla a l’economia da guerra.

Cuntrari al svilup en auters pajais n’è quest sforz spezial mai vegnì remunerà suenter l’onn 1945. Suenter la guerra è la Svizra turnada a la repartiziun tradiziunala da las rollas. Il dretg da votar e da vegnir elegidas a nivel federal è per exempel vegnì concedì a las dunnas pir 26 onns suenter la fin da la guerra.

Il mintgadi durant la guerra era marcà fermamain da duas mesiras da l’economia da guerra: dal raziunament da las victualias e da l’uschenumnà ‹Plan Wahlen› ch’aveva survegnì ses num dal cusseglier federal responsabel per quel. Millis e millis da hectaras da terren betg cultivà, sco per exempel parcadis publics, plazzas da sport etc., èn vegnidas transfurmadas en champs da graun e tartuffels. La finamira d’in provediment naziunal autarc n’ha la Svizra però mai cuntanschì. E tuttina: la ‹battaglia dal graun› ha contribuì sia part a la defensiun morala dal pajais, tant la citad sco er il pajais avevan la medema finamira.

Svilup a la societad da consum

La midada da la societad d’ina dal ‹renunziar› ad ina dal ‹garegiar› en il decurs dal 19avel e 20avel tschientaner furma l’essenza da la societad da consum. Ina rolla decisiva han giugà ils Stadis Unids en il tranterguerras. L’‹American way of life› stat per in’industrialisaziun cumplessiva, ina vasta purschida e dumonda sin il martgà intern ed in’economia da credit offensiva. En rom da la reconstrucziun da l’Europa suenter la Segunda Guerra mundiala fa quest svilup er strada en Svizra ed ha midà dapi lura nossa vita da mintgadi a moda fundamentala.

Bains che be paucs pudevan sa prestar antruras, èn uss disponibels per bleras chasadas. Quai illustrescha en in tschert senn er l’avanzament social e l’augment da la valur economica da la classa mesauna entaifer la societad da consum. Dapi ils onns 1980 èn l’agen auto, la frestgera, tratgas precuschinadas, il stgaudament central, viadis da vacanzas, la paraid d’elements, electronica da divertiment, confecziun da massa, il PC e la telecommunicaziun mobila bains dal mintgadi che sa chapeschan da sasez.

Ina premissa per quest svilup ha furmà la disponibladad garantida dad ieli mineral per in bass pretsch da commerzi mundial. Anc adina furma il combustibel fossil ieli mineral la funtauna d’energia principala per la producziun en massa da bains en tut il mund e lur transport sin fiera. Fluctuaziuns dal pretsch d’ieli rendan da temp en temp attent a questa dependenza da la societad da consum.

Sco element indispensabel per introducir e commerzialisar novs products è er l’industria da la reclama sa sviluppada a moda rasanta. A medem temp èn credits pitschens e da consum sa derasads a moda rasanta. Viver a credit furma in element integral da la societad da consum. La munaida da plastic remplazza pli e pli il daner contant.

Grondas catastrofas

Da vegl ennà sveglian las catastrofas grond interess tar il public, saja quai tar ils pertutgads directamain u tar ils betg pertutgads e meds da massa. Talas disgrazias imprevisiblas e nuncalculablas evocheschan emoziuns fitg diversas, da la pli sincera cumpassiun ad ina fascinaziun che fa snavurs.

Spezialmain enturn la midada dal millenni èn succedidas pliras catastrofas da la natira: las inundaziuns dal 1987, l’orcan Lothar dal 1999, in onn pli tard la bova a Gondo u las catastrofas da malauras dal 2005. Quai èn mo intgins exempels per quest svilup. La spessa colonisaziun ed il sfruttament dal terren, ma er il nausch stadi da blers guauds, spezialmain da las giuradas, han pegiurà las consequenzas. Gia curt suenter l’enviern da lavinas 1950/51 aveva la Svizra chapì quant impurtants ch’èn guauds da protecziun natirals e sauns.

Nagina catastrofa da la natira dapi l’onn 1931 n’ha però chaschunà dapli victimas svizras ch’il tsunami dals 26 da december 2004 en l’Ocean Indic. Dals passa 200 000 morts èn 107 turistas e turists da la Svizra. La mazzacra da Luxor (Egipta) ha natiralmain gì tut in’autra causa, ha dentant sveglià in’unda da consternaziun fitg sumeglianta. Ils 17 da november 1997 han attatgà terrorists islamics ina gruppa da turists da l’ester, els assassineschan 58 persunas, tranter quellas èn 36 Svizras e Svizzers.

Tranter il 1931 ed il 2006 è la Svizra er daventada in'unfrenda da diversas catastrofas ed accidents tecnics. L’explosiun dal reactur da Tschernobyl (1986) e sias consequenzas per la Svizra han manà a discussiuns intensivas. D’in accident precedent e sumegliant en l’agen pajais – il 1969 en il reactur experimental a Lucens – na fan ils meds da massa betg grond cas. Dal privel da l’energia atomara n’èn ins da quel temp anc betg uschè conscient. Ina da las pli grondas catastrofas da chemia en l’Europa capita il 1986 a Schweizerhalle sper Basilea: tar in grond incendi en in lieu da producziun da Sandoz cula ina gronda quantitad d’in liquid da tissi en il Rain – ils peschs dal flum crappan en massas.

Intgins accidents chattan grond’attenziun er a l’exteriur, sco per exempel l’explosiun, chaschunada d’ina bumba, d’in aviun da la Swissair che dat giu en la vischinanza da Würenlingen (Argovia), ma er l’incendi en il tunnel dal Gottard (2001). Il pli grond accident d’in aviun svizzer capita dentant il 1998 en Canada: l’aviun nr. 111 da la Swissair dat giu en la mar sper Halifax – 229 persunas moran, tranter quellas 49 Svizras e Svizzers.

L’immigraziun taliana

Suenter la Segunda Guerra mundiala dovra il progress economic bleras forzas da lavur, dapli che quai che stattan a disposiziun en il pajais. Il 1948 concluda la Svizra ina cunvegna cun la regenza taliana per intermediar lavurers talians, ils quals procuran per in’emprima fasa d’immigraziun en massa. Questa cunvegna che sa basa surtut sin il princip da rotaziun, maina ad ina politica d’immigraziun che vul adattar la cifra da lavureras e lavurers esters a la situaziun economica.

Tranter il 1960 ed il 1970 s’augmenta la quota da persunas estras en Svizra andetgamain da 10 % sin 17,2 %. La mesadad da quel augment è d’attribuir a burgaisas e burgais da l’Italia.

Tranter las differentas proceduras da permissiun serva surtut il statut dals stagiunaris ad impedir che las persunas prendian domicil. Suenter nov mais lavur en Svizra èn ils stagiunaris sfurzads da turnar per trais mais en lur pajais d’origin. Ina permissiun da domicil po vegnir dumandada pir suenter 10 onns. La dimora interrutta e scursanida maina a numerus dischavantatgs ed excluda praticamain ils stagiunaris da las prestaziuns socialas.

Per exempel n’èsi betg permess da midar il patrun da lavur, ed er betg da far in contract da fittanza. Perquai vegnan ils stagiunaris plazzads en alloschis fittads da la Confederaziun ubain dals patruns da lavur – savens en baraccas. Enfin la fin dals onns 1970 na pon ils stagiunaris betg prender lur famiglias en Svizra. Tgi che prenda zuppadamain sia famiglia en Svizra na po betg trametter a scola ses uffants.

Millis da lavureras e lavurers esters da l’Europa dal Sid contribueschan sin ils gronds plazzals da bajegiar, en il turissem u en l’agricultura lur part per il bainstar da la Svizra.

AIDS

L’onn 1982 vegn rapportà l’emprima giada en Svizra d’ina misteriusa malsogna or dals Stadis Unids. AIDS (Acquired Immune Deficiency Syndrome) u SIDA (sindrom d’immunitad defizienta acquistada), ina malsogna renconuschida dapi il prim da december 1981 da l’Organisaziun mundiala da la sanadad, occupa l’emprim be pauc la vasta publicitad. Quai sa mida en quel mument che betg pli surtut umens omosexuals èn pertutgads, mabain ch’ils cas da malsogna s’augmentan svelt er en autras gruppas da la populaziun.

Il fatg ch’il HIV (virus da defizienza d’immunitad umana) che chaschuna AIDS po vegnir transmess da mammas sin lur uffants, tras transfusiuns da sang, ubain sa derasar en la scena da drogas cun duvrar squittas pliras giadas, furma per las autoritads da sanadad ina gronda sfida. Ed umans ch’èn pertutgads da HIV/AIDS basegnan in tractament, ina tgira ed in sustegn cumplessiv.

D’infurmar davart ils motivs e las consequenzas d’in’infecziun era uss ordvart urgent; a medem temp han ins mess ad ir las emprimas campagnas da prevenziun. La campagna ‹STOP AIDS› ch’è vegnida lantschada il 1987 ha drizzà il messadi en emprima lingia sin il sulet med da prevenziun effizient: il condom. La lavur da plirs decennis è sa pajada: oz enconuschan 90 % da la populaziun en Svizra il logo correspundent.

Il dumber da las infecziun cun il HIV è creschì fermamain tranter il 1986 ed il 1996. Pervi da la situaziun economica difficila sa sbassa la prontadad da sa solidarisar cun gruppas da risico; e persunas infectadas èn oppostas betg il davos al plaz da lavur a pregiudizis e discriminaziuns. Davent da l’erupziun dad AIDS fin la fin da december 1996 avev’ins registrà en Svizra tut en tut 5535 persunas sco purtadras dal HIV; bundant 4000 dad ellas eran gia mortas en quest interval. Pir suenter il 1996 è il dumber dals novinfectads sa sbassà. A medem temp mainan novs medicaments e novas metodas da tractament a progress marcants en la terapia. Quest success effectuescha deplorablamain in augment dal cumportament da risico, damai che l’actualitad e la smanatscha tras HIV/AIDS tschessan. Oz vegnan diagnostitgadas en Svizra mintga di duas persunas sco HIV-positiv.

L’Organisaziun mundiala da la sanadad stima il dumber da las novas infecziuns sin 4,1 milliuns ad onn. La fin dal 2005 èn infectadas en tut il mund gia bundant 40 milliuns persunas cun il HIV – quai correspunda ad 1 % da las persunas tranter 15 e 49 onns; en singuls stadis africans munta quel però fin a 20 %. En l’Africa, l’Asia e l’America Latina disponan be paucs stadis dals meds necessaris per metter ad ir in program cumplessiv per cumbatter AIDS, e bleras parts da la populaziun n’han anc adina nagin access a metodas da tractament modernas.

Ils fugitivs dal Balcan

Ils 27 da zercladur 1991 rumpan ora tranter l’armada federala da la Jugoslavia e schuldads slovens e croats acziuns da cumbat avertas. Quai suenter che la Slovena e la Croazia avevan gist declerà l’independenza da lur pajais. Svelt s’extenda il conflict er en la Bosnia ed en il Cosovo e suenter curt temp schochescha la guerra cun maletgs che l’Europa n’aveva betg pli vis dapi la Segunda Guerra mundiala: vitgs destruids, populaziun civila en fugia, ‹purificaziuns› etnicas, mazzacras.

Durant radund diesch onns han ils cumbats manà ad in moviment da fugitivs senza exempel, er en direcziun da la Svizra. Il dumber da dumondas d’asil ha cuntanschì la fin dals onns 1990, durant scumbigls da guerra spezialmain vehements, ses nivel maximal istoric cun var 110 000. Pass per pass è la tendenza sa vieuta cun il return – savens sfurzà – dals asilants en lur pajais d’origin a partir da la fin dal 1999.

La prontezza da recepir en Svizra fugitivs or dals territoris da guerra è, cumpareglià cun la reacziun sin ils moviments da fugitivs dal temp da la Guerra fraida, sa sminuida fermamain. Pervi da la crisa economica e la malsegirezza generala è il clima social respectiv pegiurà successivamain. Gia il 1991 èn vegnidas attatgads emprimas dimoras transitoricas per requirents d’asil, savens da giuvens Svizzers.

Per part sco object d’infurmaziuns falladas e pervi d’exageraziuns en las medias è il tema ‹fugitivs/asil› restà sur lung temp en ina posiziun prominenta sin il barometer da quitads da la populaziun svizra; bain davos ‹dischoccupaziun›, ma anc davant ‹sanadad› u ‹AVS/prevenziun per la vegliadetgna›. Questa situaziun ha gì per consequenza ch’er las autoritads federalas han tractà ils fatgs d’asil a moda ambivalenta, oscillond tranter refusa e recepziun collectiva. Quai è per part d’attribuir al fatg ch’il Cussegl federal empruvava, per dar cuntrapais a la dretga naziunalistica, da tschentar lur politica en la glisch d’ina «tradiziun umanitara».

Materias primas e recicladi

Reciclar rument per gudagnar puspè materias primas e las integrar en la circulaziun economica è in’impurtanta procedura per cumbatter la stgarsezza d’energia e da resursas dal mund.

La conscienza che la recuperaziun ha avantatgs er dal puntg da vista economic è gia baud stà avant maun en Svizra. Gia en il 19avel tschientaner gudagnavan firmas svizras daners cun ramassar materialias reciclablas.

L’aspect e l’argument da la protecziun da l’ambient è pir vegnì vitiers, cura che la societad ha percurschì ch’ins po sminuir durablamain il basegn creschent da materias primas dal mund modernisà unicamain cun reciclar.

En Svizra è la quantitad totala dal rument chasan (rument da cuschina, palpiri, chartun, vaider, plastic, PET etc.) s’augmentada ils onns 1980/90 per in terz. Quai munta ad onn ina quantitad da 730 kilos rument per mintga Svizra e Svizzer – damai per persuna dus kilos rument a di.

Igl è bel ch’il Svizzer e la Svizra tutgan en il rom da las quotas da recicladi internaziunalas tar ils top reutilisaders – e quai areguard tut las materialias. Nus reciclain per exempel 95 % dal vaider, ina cifra che po strusch pli vegnir meglierada. Ed uschia vegnan recicladas ad onn impressiunants 51 % da las totalmain 5,46 tonnas rument chasan.

Citad e champagna

La Svizra federalistica è in pajais da las tradiziuns: Nus vivain bain e gugent cun nossas pitschnas differenzas ed essan loschs da nossas particularitads.

Dal puntg da vista istoric hai adina dà differenzas tranter la citad e la champagna: gia en il temp medieval, cura ch’èn vegnidas fundadas numerusas citads, era la vita en citad autra che sin la champagna. Las citads valevan sco atgnas famiglias giuridicas privilegiadas, spezialisadas sin il commerzi, il mastergn ed ils martgads. La libertad urbana ha manà a l’aboliziun da la sclavaria, cunquai che «l’aria da citad» procurava suenter in onn ed in di per la libertad.

Quai che reguarda las formalitads sumegliavan las constituziuns dals chantuns rurals quellas dals chantuns municipals: radunanzas da burgais, burgamesters resp. presidents communals, cussegls gronds e pitschens avevan lur instanzas correspundentas. En las vischnancas champestras han ins però gia transferì pli baud las cumpetenzas politicas sin ils abitants masculins cun dretg cumplain (populaziun rurala resp. burgaisa) ch’en las regiuns municipalas. Er la permeabilitad sociala e la pussaivladad da pudair surpigliar uffizis impurtants era pli gronda en ils chantuns rurals en l’Ancien Régime ch’en las citads, nua che la politica è vegnida aristocratisada pli consequentamain.

Gia en il temp da fundaziun da la Veglia Confederaziun en il 13avel e 14avel tschientaner furmavan ils lieus citadins e rurals allianzas per motivs d’interess e da finamiras surordinadas. Tant dal puntg da vista economic sco er politic eri per tuttas duas varts util dad ir maun en maun en l’avegnir. Tras las midadas politicas, economicas e socialas, ch’han cumenzà l’entschatta dal 19avel tschientaner, ha la noziun ‹chantuns rurals› pers sia muntada da dretg constituziunal – e las particularitads economicas colliadas cun quella vegnan oz plitost messas en relaziun cun terms sco ‹territoris da muntogna› u ‹chantuns muntagnards›.

Ils cuntrasts tranter la citad e la champagna èn oz pli ferms ch’insacura; il pli fitg dastgassan anc adina sa differenziar il mintgadi ed il ritmus da viver: ils citadins èn hectics e stressads – la populaziun rurala prenda peda e dispona d’ina calma stoica. Uschia vesa almain or noss maletg clischà – er sche questa pretaisa na sa lascha betg generalisar en la vita reala e bleras persunas vivan oz sin la champagna e lavuran en citad, n’èn damai ni citadins ni champagnardas.

Differenzas pli concretas sa mussan en ils secturs da la cultura e politica: entant ch’ils abitants da la citad tgiran ina cultura multiculturala, predomineschan sin la champagna las valurs tradiziunalas. Quests fatgs sa conferman en ils resultats da las votaziuns federalas che cumprovan savens ina gronda differenza d’opiniuns tranter la populaziun citadina e la populaziun rurala (p.ex. la votaziun davart l’ONU il 2002 u las cunvegnas da Schengen e Dublin l’onn 2005).

Malgrà questas differenzas tranter la citad e la champagna datti oz en Svizra nundumbraivels aspects che collian la populaziun: in’istorgia communabla, regurdientschas cuminaivlas da muments spezials sco er ina cuminanza politica, entaifer la quala tuttas e tuts dastgan decider adina danovamain co concepir l’avegnir dal pajais.

Epidemias

Ditg han grondas epidemias valì en l’istorgia da l’umanitad sco auspizis dal nausch. Ellas vegnivan acceptadas dals umans sco il chasti da Dieu e supportadas cun umilitad.

En il temp medieval per exempel carteva la glieud ch’ella vegnia deliberada da malsognas sch’ella giaja en baselgia – quai percunter promoveva supplementarmain la derasaziun dals virus.

Ultra d’acziuns pauc effectivas (t.a. arder ervas cunter l’aria impestada) han ins savens prendì mesiras er tuttavia raschunaivlas cunter la derasaziun da las epidemias. Uschia han ins per exempel mess ils malsauns en quarantina. Quai han ins fatg sin fundament da la scuverta che las malsognas n’èn betg pli cumparidas suenter in tschert temp. Vitgs pertutgads da la pestilenza èn schizunt vegnids barricadads dal militar.

La tschertga da meds medicinals cunter las malsognas è uschè veglia sco las malsognas contagiusas sezzas.

Trais terms impurtants d’in proceder scientific tenor la chapientscha odierna èn il svilup da l’emprim microscop enturn il 1632 (Antoine von Leeuwenhoek) ch’ha permess da scuvrir las bacterias ed ils corpuls da sang cotschens, la scuverta da l’onn 1861 (Louis Pasteur) che las bacterias na sa furman betg da sasez sco er il svilup dal penicillin enturn il 1928 (Alexander Fleming).

Oz fa la tema d’epidemias part dal mund globalisà. Malgrà las pussaivladads apparentamain illimitadas en ils secturs da la scienza e da la medischina, tegnan virus novs u tals ch’ins quintava d’avair sragischà en moviment l’umanitad.

Quant gronds ch’ils privels èn propi ozendi per ils umans, è mintgamai fitg grev da stimar. L’immens interess da las medias per catastrofas e smanatschas – betg il davos perquai che tals titels da sensaziun augmentan l’ediziun – difficultescha ina valitaziun realistica da la situaziun effectiva. Questa circumstanza sa lascha documentar bain a maun da las duas undas d’isteria medialas en connex cun la grippa d’utschels (2006) e cun la grippa da portgs (2009).

Ina trista realitad resta la repartiziun malgista da las resursas medicinalas sin quest mund. Uschia moran per exempel anc adina mintg’onn in milliun umans en consequenza da malaria. Las immensas differenzas tranter ils sistems da sanadad èn per finir probabel er il motiv daco ch’in’epidemia sa sviluppa fitg different d’ina regiun a l’autra.

La dunna en il mund da lavur

La relaziun da la dunna cun il mund da lavur è sa midada fermamain cun ils decennis. En il temp preindustrial contribuiva la dunna in’impurtanta part a las entradas da famiglia cun lavurar en l’agricultura u a chasa.

Cun l’industrialisaziun en il 19avel tschientaner e la lavur en fabrica è sa midada la structura da famiglia, cunquai che la lavur a chasa è vegnida separada da la lavur da gudogn. Tant las dunnas sco er ils umens ed ils uffants stuevan lavurar ordaifer chasa. Far il tegnairchasa valeva vinavant sco incumbensa da la dunna.

En connex cun l’industrialisaziun ch’è s’avanzada spert en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner, è sa furmada ina nova classa sociala: la burgaisia. Ses exponents (possessurs da fabricas bainstants, emploiads da cader e persunas cun ina professiun independenta sco giurists e medis) pudevan sa prestar da laschar a chasa las dunnas. A questas dunnas eran attribuidas las rollas da mamma, dunna da chasa e consorta. Quest ideal da famiglia burgais è daventà l’ideal general da la societad.

Durant las duas guerras mundialas en l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner èn insaquantas professiuns tipicas per umens vegnidas fatgas da dunnas che remplazzavan ils umens a la front. Il progress economic ils onns 1950 ha puspè rinforzà il model da famiglia tradiziunal. Gia da quel temp devi dentant er dunnas che na correspundevan betg a quest ideal da famiglia e che chattavan ina via per s’engaschar en la vita professiunala u en la scienza.

Cun l’augment da las dunnas cun activitad da gudogn e l’introducziun dal dretg da votar da las dunnas è er daventada pli ferma la pretensiun per l’egualitad dals dretgs en la societad. Cunzunt ils onns 1980 èn s’organisadas numerusas associaziuns da dunnas e gruppas d’interess per cumbatter per ils dretgs da las dunnas.

Quellas pretendevan il medem salari per la medema lavur, meglras pussaivladads da far carriera per las dunnas, dapli plazzas da canorta per uffants, l’egualitad da las schanzas per mattas en scolaziun sco er in salari per la lavur da chasa e d’educaziun.

Ils 14 da zercladur 1991 han las dunnas organisà l’emprima chauma sin stgalim naziunal per protestar cunter l’inegualitad.

Oz èn garantids a las dunnas, a nivel giuridic, ils medems dretgs en tut ils secturs professiunals: ellas pon lavurar en l’industria, en il commerzi u en il sectur da la sanadad, far in studi u prender en mira ina carriera professiunala exact tuttina sco ils umens.

Las famiglias han la pussaivladad da tscherner tranter divers models per organisar la vita privata e la vita professiunala cun reparter las incumbensas a moda equilibrada sin la dunna e l’um.

Malgrà la lescha d’egualitad ch’è entrada en vigur il 1. da fanadur 1996 na survegnan las dunnas anc oz betg il medem salari e las medemas schanzas en la professiun sco ils umens.

La giuventetgna – ina fasa difficila

La giuventetgna cumpiglia per regla il temp tranter il 14avel ed il 24avel onn da la vita. Stgaffir relaziuns sexualas, cuntanscher l’independenza professiunala e materiala e sa distatgar da la famiglia tutgan tar ils pli impurtants process da svilup tranter l’uffanza e la vegliadetgna da creschì.

La noziun da la giuventetgna è sa midada a pèr ed a pass cun la societad. Dapi il 19avel tschientaner è il sistem da scola participà essenzialmain a l’organisaziun ed a la determinaziun da la midada da l’uffant al creschì. L’industrialisaziun ha rinforzà la necessitad da proteger ils uffants ed ils giuvenils dal mund dals creschids (lavur d’uffants). Cun liberar la giuventetgna dal process da lavur ed extender il temp da scolaziun è er creschì ses temp liber, ed uschia èn sa sviluppadas dapi la segunda mesadad dal 19avel tschientaner las organisaziuns da giuvenils (1825 l’emprima uniun cristiana da giuvenils, a partir dal 1913 ils battasendas). Lur finamira era da furmar ils spazis libers ch’eran sa resultads.

Tut las transiziuns da l’uffant al creschì èn suttamessas a la midada istorica. En consequenza dal svilup economic e da las midadas correspundentas en famiglia han la scola, la tscherna da la professiun e la scolaziun influenzà adina pli fitg il temp da la giuventetgna.

Oz marcan numerusas pitschnas midadas la via vers il mund dals creschids: la tscherna da la professiun, las emprimas experientschas sexualas, las emprimas vacanzas senza ils geniturs, l’emprim auto, la finiziun da la furmaziun professiunala u dal studi, l’agen tegnairchasa e.u.v.

La gestiun da las midadas numnadas, l’agen svilup persunal sco er il process da sa distatgar dals geniturs pon manar a tensiuns e problems durant l’adolescenza: 

En famiglia per exempel è la tschertga da dapli autonomia e da pli gronds spazis da libertad dals giuvenils ina funtauna da conflict latenta. Ultra da quai restan ils giuvenils pli ditg a chasa, causa l’extensiun dal temp da furmaziun e la dependenza finanziala dals geniturs. Er las spetgas elevadas dals geniturs concernent la prestaziun dals giuvenils pon chaschunar problems en famiglia.

En la fasa da l’adolescenza survegnan ils giuvenils da la medema vegliadetgna (peers) dapli impurtanza e las amias ed ils amis. Las normas da la gruppa daventan centralas, quai signifitga che la gruppa po avair tant in’influenza positiva sco er negativa (alcohol, consum da drogas, violenza e.u.v.) sin in giuvenil.

I dat er numerusas raschuns per problems e conflicts en scola; quellas tanschan da difficultads d’emprender e da prestaziun fin a problems da cumportament, sco la tema u la refusa da la scola ed in cumportament agressiv envers conscolaras e conscolars u il persunal d’instrucziun.

Ultra da las contribuziuns multifaras che sa fatschentan cun la fasa da la giuventetgna, vegnan er tematisads conflicts e problems che pon sa manifestar en famiglia, en scola u en il temp liber durant la midada da l’uffant al creschì.

Planisaziun dal territori

La planisaziun dal territori n’è mai stada in moviment da massa ‹da sutensi›, mabain è sa furmada ils onns 1930 sco moviment politic-cultural d’ina elita che pledava per la protecziun da la patria e ch’è daventà pli tard ina part da la «Defensiun naziunala spiertala». Armin Meili, il directur da la Landi 39 ed in piunier da la planisaziun dal territori svizra, ha pretendì il 1941 d’impedir in’ulteriura surbajegiada da la cuntrada, da mantegnair «la bellezza da nossa patria» e da concepir il svilup futur dal pajais uschia ch’el «resguardia il meglier pussaivel il bainstar dal singul uman».

Ils onns 1950 han purtà a la Svizra la creschientscha economica ed il consum, però er ils problems ecologics. L’ambient natiral n’è sa midà durant betg in auter decenni a moda uschè radicala – per exempel pervi da la creschientscha industriala, l’intensivaziun da l’agricultura, la motorisaziun dal traffic individual e la midada da la moda da viver. Tranter il 1950 ed il 1970 è creschida la populaziun svizra da 4,7 sin 6,3 milliuns abitants, e la surfatscha surbajegiada è sa dublada. Ils onns 1950 eran confruntaziuns criticas cun las consequenzas da la creschientscha l’excepziun. Dal 1954 fin il 1959 han ins planisà las vias naziunalas – las repercussiuns da quellas sin il svilup dals abitadis han ins però strusch tematisà. Sulettamain l’enviern da lavinas dal 1951/52 ha sensibilisà per ils privels da la natira. Ils onns 1960 è vegnida substituida la parola surpussanta «Vinavant!» – ch’aveva marcà il temp directamain suenter la guerra – da la dumonda «Nua?»: la construcziun sparpagliada, la destrucziun da l’ambient e l’explosiun dals pretschs da terren han marcà las discussiuns da maniera ch’ils limits dal supportabel èn prest stads cuntanschids, e quai tar tut las gruppas socialas. Il pli tard cura che culava aua tschuffa or da la spina e ch’i vegnivan construidas chasas perfin en ils cleragls ils pli giud via, èn ils burgais vegnids conscients ch’i na possia betg cuntinuar uschia. Il «bajegim senza plan» dueva vegnir fermà.

L’onn 1963 è capitada la midada decisiva: il mars è l’epidemia da tifus a Zermatt daventada in eveniment-clav da la politica da l’ambient. Il fanadur han la PS e l’uniun sindicala inoltrà cuminaivlamain l’«iniziativa dal pievel cunter la speculaziun da terren». L’iniziativa pretendeva che la Confederaziun prendia mesiras – cun la participaziun dals chantuns – per impedir in augment nungiustifitgà dal pretsch dal terren. La finamira da l’iniziativa era d’evitar ina mancanza d’abitaziuns e da promover ina planisaziun naziunala, regiunala e locala che serva a la sanadad dal pievel ed a l’agricultura svizra. Il 1967 è l’iniziativa vegnida refusada. Ma adina dapli persunalitads directivas han renconuschì ils privels da l’urbarisaziun «senza plan» ed han cumenzà a s’engaschar a favur da la planisaziun dal territori. La politica è s’avischinada plaunsieu ma cuntinuadamain a la planisaziun dal territori sco incumbensa da la politica statala e sa basava a nivel federal sin la promoziun da la construcziun d’abitaziuns. La finamira era da construir en il dretg lieu ed uschè spert sco pussaivel avunda abitaziuns da buna qualitad. Il 1969 ha il pievel approvà l’artitgel constituziunal davart la planisaziun dal territori. Per l’instituziunalisaziun cumpletta mancava mo pli ina lescha federala davart la planisaziun dal territori.

L’extensiun da la surfatscha da terren abità ha cuntinuà, però en ina dimensiun in pau pli moderada pervi dal schoc d’ieli dal 1973. Perquai èsi stà in act da perspicacitad politica ch’il Cussegl federal ha decretà il 1972 il conclus federal davart mesiras urgentas sin il sectur da la planisaziun dal territori. Cun quel è vegnì realisà per l’emprima giada in dretg federal areguard la planisaziun dal territori – er sche mo a maun d’in decret tenor il princip dal dretg d’urgenza e per in champ parzial. En il focus stevan cuntradas periclitadas. Il conclus federal ha stgaffì la basa per ils chantuns da fixar gronds territoris da protecziun. Quant urgenta che questa perspicacitad è stada è sa mussà, cura ch’il pievel ha refusà il 1976 il project da votaziun per la lescha davart la planisaziun dal territori. Pir il segund project dal 1979 è vegnì approvà. Dapi il 1980 sparta la lescha davart la planisaziun dal territori il territori d’abitadis dal territori senza abitadis e metta a disposiziun a la Confederaziun, als chantuns ed a las vischnancas in instrumentari che lubescha in’urbarisaziun reglada ed ina gestiun economica dal terren.

Las ultimas revisiuns parzialas da la planisaziun dal territori vulan tranter auter pussibilitar da reagir sin la construcziun d’abitadis cumpacts e da trair meglier a niz surfatschas nuncultivadas u nizzegiadas a moda insuffizienta entaifer zonas da construcziun existentas – tut quai per impedir ch’ils abitadis creschian anc pli fitg or en la cuntrada.

Il turissem en Svizra

La cuntrada muntagnarda svizra represchentava gia avant 150 onns ideals e caracteristicas sco libertad, pasch, armonia, ventira e simpladad. Cun l’avertura dal tunnel dal Gottard il 1882 e l’extensiun da la rait da viafier è il viadi da l’exteriur en las Alps svizras daventà considerablamain pli simpel. Il temp fin l’Emprima Guerra mundiala è l’industria turistica sa professiunalisada. Lucerna, Montreux, Interlaken, Zermatt e San Murezzan èn sa sviluppads a destinaziuns popularas ed enconuschentas lunsch sur il cunfin svizzer.

Il cumenzament da l’Emprima Guerra mundiala il 1914 ha terminà temporarmain la prosperitad dal turissem svizzer. Il fundatur dal Migros, Gottlieb Duttweiler, ha mess en pe durant quel temp intschert la societad cooperativa Hotelplan ed ha uschia realisà cun success la nova idea dals arranschaments pauschals.

Suenter la Segunda Guerra mundiala hai dà ina curta fasa da transiziun, a la quala è suandà in boom economic durabel ch’ha er influenzà il turissem a moda positiva. Ils turists vegnivan da blers pajais per giudair la cuntrada muntagnarda svizra ed ins ha fundà uniuns ch’han procurà per rutas da viandar bain marcadas.

Il turissem svizzer ha però er stuì sa far valair envers ina ferma concurrenza a l’exteriur. Perquai han ins cumenzà pli e pli a far reclama che sa drizzava a turists solvents da l’Orient Extrem e sviluppà purschidas spezialas per questa clientella.

Encunter la fin dal 20avel tschientaner ha il turissem svizzer profità dal success dals novs sports da divertiment (ir cun aissa, ir cun skis da carving). Quel trend ha dà nov schlantsch a blers sports d’enviern. Plinavant na sa concentravan blers hotels betg mo sin il turissem da vacanzas, mabain er sin il turissem da fatschenta rentabel.

L’industria turistica è actualmain anc adina in impurtant sectur economic da la Svizra. A moda directa u indirecta èn entiras vals dependentas dal turissem: pervi da butias, restaurants, pendicularas u manaschis artisanals. In bun exempel per l’impurtanza economica dal turissem è la realisaziun dal resort ad Andermatt.

La cultura d’events che prenda suramaun pretenda però da sa fatschentar cun la dumonda, quanta inscenaziun che la cuntrada muntagnarda supporta e cura ch’ils cunfins da l’avertura turistica vegnan surpassads.

La branscha patescha per part er dal ferm franc svizzer. Uschia èn viadis en Svizra pli chars per turists da l’exteriur e viadis en destinaziuns lontanas pli favuraivels per ils Svizzers. Tant pli impurtants èn ils turists da pajais en svilup sco per exempel l’India u la China. Ins impunda bler per pudair porscher a quels visitaders quai ch’els spetgan da la Svizra.

Il turissem vegn ad agir a moda flexibla er en l’avegnir ed el vegn a stuair far frunt a novas sfidas. La midada dal clima è per exempel in problem serius per il turissem d’enviern. Territoris da skis pli bass endiran gia oz da memia pauca naiv.

Ins sto damai chattar soluziuns creativas ed innovativas per cuntinuar da sviluppar il turissem a moda rentabla, attractiva ed ecologica.

CULTURA E MUNDS D’IDEAS

Festival da film sin la Piazza Grande a Locarno

(Foto: Pardofestival / CC BY-SA 3.0)

Usits e tradiziuns

Las tradiziuns da chalender èn quellas che vegnan festivadas a datas fixas u previsiblas durant l’onn. In pèr da quellas tradiziuns èn anticas, lur ragischs tanschan però darar pli lunsch enavos ch’en il temp medieval. Bain savens han ils usits che paran d’esser antics lur origin en il 19avel ubain perfin en il 20avel tschientaner. Singulas innovaziuns èn perfin naschidas pir suenter la Segunda Guerra mundiala u anc pli tard.

Giuvens u main giuvens – tuts quests usits ans plaschan e nus ans participain activamain a quels u assistin sco aspectaturs. Las tradiziuns da chalender tutgan tar las differentas stagiuns sco las minicolas tar la primavaira.

Igl è dentant remartgabel che l’enviern è pli ritg dad usits che la stad, senza dubi perquai che la stagiun chauda era a ses temp occupada en la societad purila per la lavur ora sin il champ. Ozendi po la societad da temp liber sa permetter da celebrar las festas popularas er durant il temp da stad. Ils lungs dis envidan ad occurrenzas e festas ora en il liber.

Las festas popularas mainan ensemen e radunan la glieud. Ils novarrivads han l’occasiun da sa scuntrar cun ils indigens e d’avair invista en la vita locala. Giuven e vegl, ritg e pover, Svizzers ed esters sa diverteschan ensemen – activamain u passivamain – tar in spectacul tradiziunal. Tut quella glieud furma per intginas uras ina societad senza cunfins.

Las festas popularas mantegnan però er valurs dal passà. Almain ina giada l’onn vegn per exempel servì ina tratga tipica, be perquai che la tradiziun prescriva quai. Dasper las tratgas tipicas datti er auters elements d’usits che vegnan dads vinavant da generaziun a generaziun: costums, ceremonias tradiziunalas, suns e tuns caracteristics e forsa perfin ina musica tradiziunala.

Uschia regordan ils usits a recepts da cuschinar che fissan uschiglio emblidads, els laschan reviver instruments da musica fitg rars ed els permettan da mantegnair chanzuns e sauts quasi svanids.

Ils papas e la Svizra

Bleras Svizras e blers Svizzers han ina tenuta fitg ambivalenta envers il papa, quella tanscha da gronda veneraziun enfin a gronda disfidanza.

Betg mo protestants han fadia cun las structuras centralisticas e las decisiuns dal Vatican, mabain er aifer la baselgia catolica datti bleras tensiuns religiusas. La ‹Confraternitad Pius X› dad Ecône en il chantun Vallais aveva per exempel refusà singulas refurmas dal Segund Concil vatican ed è perquai vegnida en conflict cun la baselgia, quai ch’ha alura gì per consequenza l’excommunicaziun da la confraternitad. Da l’autra vart sa radunan bleras criticras e critichers davos il teolog Hans Küng che s’engascha en moda e maniera pregnanta encunter l’‹immobilitad ductrinaria› da la baselgia catolica e per in’avertura liberala.

En la publicitad è er vegnida observada la cuntraversa en occasiun cun la nominaziun da Wolfgang Haas sco uvestg da Cuira. Las plaivs pertutgadas han crititgà ch’ellas n’hajan betg vusch en chapitel e ch’il nov uvestg elegì directamain dal Vatican saja memia conservativ. Il conflict vegn schlià a la fin cun stgaffir in nov uvestgieu en il Principadi da Liechtenstein.

Er las visitas en Svizra da l’uvestg Papa Gion Paul II vegnan percepidas differentamain. Tar ina retschertga en occasiun dal segund viadi dal 1984 decleran 62,2 % dals interrogads che la visita na saja betg d’impurtanza per els. Avant la davosa visita il zercladur 2004 datti differenzas tranter catolics e protestants pertutgant la concepziun da l’ecumena. La populaziun prenda però part en massas e la messa celebrada dal papa gia mendus ensemen cun 70 000 crettaivels, surtut giuvenils, sin l’Allmend bernaisa che vegn a restar anc ditg en memoria.

Las exposiziuns naziunalas

Las exposiziuns naziunalas svizras èn a medem temp in maletg da l’istorgia contemporana, in’exposiziun da products e prestaziuns ed en divers secturs adina pli savens er ina preschentaziun da problems e difficultads dal pajais. Las emprimas trais exposiziuns naziunalas avevan gia gì lieu il 1883 a Turitg, il 1896 a Genevra ed il 1914 a Berna. Entaifer il spazi da temp che vegn tractà en questa publicaziun èn alura suandadas las exposiziuns dall 1939 a Turitg, dal 1964 a Losanna e dal 2002 en la Regiun dals Trais Lais.

A la ‹Landi› dal 1939 a Turitg, a l’entschatta da la Segunda Guerra mundiala, era vegnì dà pais a la defensiun morala da la patria e a las atgnadads culturalas da la Svizra. La preschentaziun da la forza innovativa en l’economia da la Svizra steva en in ferm cuntrast cun l’entira inscenaziun da tradiziuns, sco per exempel en il legendar ‹Dörfli›.

L’Expo 1964 a Losanna è stada orientada pli fermamain vers l’avegnir, e perquai eran svanids ils elements tradiziunals. A questa tschintgavla exposiziun naziunala era vegnida demonstrada – en furma d’in erizun impressiunant da betun e cun agid d’in film – la prontadad da la Svizra da sa defender. Il film ha cumbinà ils mitus da la generaziun dal servetsch activ cun musica militara contemporana. L’Expo 64 ha dentant er preschentà in pajais modern ed avert che sa fascheva pensiers davart sias valurs tradiziunalas e confruntava quellas cun ils pli novs svilups en la societad da consum. Gia l’Expo 64 avess stuì satisfar bleras aspectativas. Per ils ins era ella dentant memia tradiziunala u affirmativa, per ils auters memia futuristica u critica.

Cuntraversas hai alura dà tar la preparaziun da la sisavla Exposiziun naziunala ch’avess, tenor la cadenza tradiziunala, stuì avair lieu il 1989. En vista al giubileum da 700 onns da la Svizra è ella vegnida spustada a l’onn 1991. Il project che preveseva sis lieus d’exposiziun en la Svizra Centrala ha però fatg naufragi tar votaziuns en ils chantuns da Lucerna, da Sur- e Sutsilvania. Suenter ch’ina proposta tessinaisa per l’onn 1998 era vegnida declerada sco nunrealisabla, èn s’annunziads trais projects concurrents per l’Expo 2001.

Il ‹Project da trais lais› cun il motto ‹Il temp u la Svizra en moviment› ha gudagnà la concurrenza. Tar l’exposiziun, a la fin spustada sin l’onn 2002, han ins preschentà sin plattafurmas – las uschenumnadas ‹arteplages› construidas sin ils lais da Neuchâtel, Murten e Bienna – ina Svizra averta. L’exposiziun ha attratg fitg blera glieud, ella ha pudì registrar passa 10 milliuns entradas. A medem temp è ella però er vegnida crititgada fermamain, surtut causa las difficultads organisatoricas, il nunsuccess cun il concept da sponsoring ed ils surpassaments dal credit.

Il Festival da film da Locarno

Bundant 160 000 aspectaturas ed aspectaturs durant indesch dis, radund 4000 cineasts e schurnalists, numerus premis da concurrenza e Special Awards, represchentaziuns al liber sin ina taila giganta (26 x 14 m) davant radund 8000 fans da kino sin la magica Piazza Grande – questas cifras cumprovan ch’il Festival da film da Locarno è avanzà en il decurs dals onns ad ina da las pli grondas occurrenzas culturalas da la Svizra.

Igl ha durà plirs decennis, durant ils quals l’occurrenza ha er enconuschì crisas pli grondas, fin ch’il festival ha cuntanschì si’irradiaziun e muntada odierna. L’emprima represchentaziun da films è vegnida organisada ils 22 d’avust 1946 d’amaturs dal kino, lezza giada anc senza program da concurrenza. L’ambient mediterran al Lago Maggiore ha attribuì a far daventar enconuschent il festival tranter ils novs stars dal kino internaziunal.

Sustegnì l’onn 1963 l’emprima giada cun 20 000 francs da vart da la Confederaziun (il 2014 ha la contribuziun muntà a 1,5 milliuns), han cuntraversas politicas e dispitas areguard l’orientaziun dal festival adina puspè manà a tensiuns. Il directur da lez temp, Vinicio Beretta, è vegnì necessità amez la Guerra fraida da sa retrair, perquai ch’el aveva recepì en il program films sovietics.

L’onn 1968 vegn fatg pressiun sin la direcziun artistica da stritgar or dal program tut ils films dal bloc da l’ost. Ord protesta è l’entira giuria sa retratga, uschia ch’ina n’ha pudì surdar nagin premi.

A partir dals onns 1980 vegn il Festival da film da Locarno professiunalisà sut David Streiff e Marco Müller e s’avra surtut envers il kino asiatic. A partir dal 2002 fa Locarno part da l’emprima categoria dals gronds festivals da film, sper Cannes, Berlin e Venezia.

Varga set decennis suenter l’emprima represchentaziun da film fascinescha il Festival da film da Locarno pli che mai tut ils amis dal film tras sia dinamica, frestgezza, vischinanza al public ed ina tscherta modestadad.

Festivals

En la sala da concert u sut tschiel avert – nagliur sa mussa la diversitad culturala ed avertadad da la Svizra a moda pli impressiunanta ch’en sia purschida da festivals. Durant la stagiun da festivals na passa nagina fin d’emna senza ch’i haja lieu in bel dumber d’occurrenzas da musica, da film, da teater e da saut.

Il dumber da las occurrenzas è surprendent, la varietad fitg gronda. E quai che vegn purschì ha format. La Svizra ha tradiziun sco pajais da festivals. Artists da renum mundial sa scuntran regularmain en Svizra, perquai ch’els apprezieschan l’atmosfera speziala da las occurrenzas culturalas.

Menziun speziala entaifer la scena da festivals svizra meritan tranter auter las Emnas da festa da musica a Lucerna, il Montreux Jazz Festival, il Festival da musica Yehudi Menuhin a Gstaad e conturn, il Festival da film da Locarno (cf. survart) ed ils Dis da saut a Berna.

Er las represchentaziuns d’opera ch’han lieu sut tschiel avert en l’arena romana ad Avenches e la Street Parade a Turitg han lur plaz fix en il chalender d’occurrenzas. Ma daspera datti anc bleras autras occurrenzas e festivals che vegnan realisads cun grond engaschament e ch’i vala la paina da scuvrir.

Circus Knie, il circus naziunal svizzer

L’onn 1803 ha il student da medischina dad Innsbruck Friedrich Knie (1784–1850) interrut ses studi ed è s’unì cun ina gruppa d’artists ambulanta. Bainbaud ha el fundà si’atgna interpresa d’acrobats ed artists ed ha uschia tschentà il crap da fundament d’ina dinastia da circus che tutga en il fratemp tar las pli enconuschentas en tut il mund.

Suenter avair fatg lur represchentaziuns durant bundant in tschientaner en in’arena al liber, han ils frars Knie da la quarta generaziun s’acquistà il 1919 ina tenda da circus. Grondas letras han annunzià il medem onn il spectacul dal ‹Cirque Variété National Suisse Frères Knie› a Berna. L’emprima turnea dal circus Knie ha uschia prendì si’entschatta.

Parallelamain a la fundaziun dal circus naziunal svizzer han ils Knies endrizzà il 1919 lur quartier d’enviern a Rapperswil al Lai da Turitg. Ils proxims onns e decennis dal circus èn stads segnads da baininqual punct culminant sco l’artist Unus curt suenter la Segunda Guerra mundiala, ils schongladers Béla e Kris Kremo il 1973 u ils Flying Vazquez il 1990. Sa cumprovada è fin oz la collavuraziun cun clowns, comichers ed artists svizzers sco Dimitri ils onns 1970, Emil Steinberger – ch’ha contribuì il 1977 a moda essenziala a la stagiun cun il pli grond success insumma –, ils Mummenschanz il 1988 u Ursus e Nadeschkin l’onn 2002.

Famus duevan ils Knies er daventar cun lur represchentaziuns d’animals: Gia Friedrich Knie (1884–1941) aveva briglià cun sia dressura da chavals, medemamain ses figl Fredy (1920–2003) ses biadi Fredy jun. e la figlia da quel Géraldine. Cun la dressura d’elefants ha cumenzà Karl Knie (1888–1940), alura è suandà ses nev Rolf (1921–1997) ed figl da quel Franco sco er il biadi da medem num.

L’interpresa Knie ha er stuì vegnir a frida cun nunsuccess e crisas. Adina puspè èn commembers da la famiglia s’orientads vers professiuns ordaifer la manescha; Rolf Knie per exempel è sa deditgà a partir dal 1983 cun success a la pictura. Diesch onns pli tard ha Louis Knie bandunà suenter ina dispita l’interpresa ed emprova da reussir cun il circus naziunal austriac. A medem temp crescha il squitsch surtut da vart da la protecziun dals animals da realisar ina tegnida d’animals adequata a lur natira, e quai tant en il circus sco er en il zoo d’uffants ch’è vegnì fundà il 1962 a Rapperswil.

Sectas e nova spiritualitad

Il fatg che psicosectas arrivan en il decurs dals onns 1980 en Svizra u il drama da l’Urden dal tempel dal sulegl dal 1994 en la Svizra franzosa, il qual va a finir en il suicidi en massa da 25 commembers, fa cumparair il tema sectas en ina glisch dischavantagiusa. Il potenzial da periclitaziun gist er per giuvenils e la difficultad da sortir vegnan discutads a moda vehementa.

Cun la noziun secta è manegiada in’organisaziun enturn in manader ed in’ideologia che pretendan dad esser infallibels. I na vegn ni manà a l’intern da la cuminanza in discurs avert ni acceptà critica d’ordaifer. «Critichers èn malfacturs», uschia il fundatur da Scientology Ron Hubbard.

Da vegl ennà pratitgescha la Svizra toleranza religiusa e cumpiglia in grond dumber da differentas gruppaziuns religiusas e sectas. La dumonda suenter il senn da la vita, la malcuntentientscha cun structuras incrustadas d’organisaziuns religiusas tradiziunalas, il basegn suenter ina religiusadad mistica chauda e datiers da la vita lascha er avanzar en Svizra vers la fin dal 20avel tschientaner novs moviments spirituals.

Per differenziar questas gruppaziuns da las sectas ch’èn atgnamain irreligiusas, ha la scienza da las religiuns moderna remplazzà la noziun secta tras ‹cuminanza religiusa separada› u ‹cuminanza neoreligiusa›.

Daspera datti en Svizra sper novas gruppaziuns er veglias cuminanzas religiusas ch’èn bunamain idas en emblidanza. A l’exempel dal Giura, nua che pitschnas cuminanzas da mennonits han survivì tschientaners da persecuziun, sa lascha observar davant tge sfidas che questas gruppaziuns religiusas tradiziunalas stattan.

SPORT E TEMP LIBER

Gieu da ballape tranter la Svizra ed ils Pajais Bass, 1955

(Foto: PD via Wikimedia)

Ski – il sport naziunal

Dals numerus ‹sports naziunals› è l’ir cun skis, collià cun il mitus da la muntogna, francà spezialmain ferm en l’identitad naziunala. Il sport da skis ha fatg nascher intgins dals pli gronds eroxs da la Svizra contemporana. Blers fans sa regordan dad els anc ditg suenter che quels han gì lur gronds success.

Las pli grondas victorias han cuntanschì ils sportists d’enviern il favrer 1972 als gieus olimpics a Sapporo en il Giapun. La giuvna Marie-Theres Nadig (17 onns) batta tut las favuritas e gudogna la medaglia d’aur en la cursa rapida ed en il slalom gigant. Tar la cursa rapida dals umens gudogna Bernhard Russi avant Roland Collombin. La delegaziun olimpica da la Svizra, cun Adolf Ogi a la testa sco directur tecnic, porta a chasa medaglias sco anc mai – ella cuntanscha en la bilantscha da medaglias la terza plazza, suenter l’Uniun sovietica e la DDR.

Il segund punct culminant furman ils resultats al campiunadi mundial da skis dal 1987 a Crans-Montana. Otg da diesch titels al campiunadi mundial e totalmain 14 medaglias van a la Svizra. Maria Walliser, Vreni Schneider, Erika Hess, Peter Müller e Pirmin Zurbriggen domineschan il sport da skis internaziunal. Il december da quel onn vegn elegì Adolf Ogi, anc adina en buna memoria pervi dals resultats da Sapporo, sco cusseglier federal.

Suenter che la generaziun victura è sa retratga dal sport datti adina pli paucs success. L’entira Svizra crititgescha che la Federaziun da skis haja negligì la lavur da promoziun da la generaziun giuvna. I vegn er deplorà ch’il sport da skis perdia sia attractivitad e che la giuventetgna na saja betg pli pronta da purtar prestaziun…

Ballape e la squadra naziunala

Tar l’emprim congress da la FIFA suenter la guerra survegn la Brasilia l’incumbensa d’organisar il 1950 il proxim campiunadi mundial da ballape. La Svizra survegn mo in’opziun per il 1954. Surtut perquai che la squadra naziunala svizra ha alura cuntanschì il 1950 in onuraivel remis encunter la Brasilia survegn la Svizra l’incumbensa definitiva d’organisar il campiunadi dal 1954. A quel sa participescha per l’emprima giada la Germania dal vest e gudogna perfin en in final legendar en il stadion Wankdorf a Berna il buccal encunter ils Ungarais ch’eran atgnamain favurisads. Il campiunadi mundial ‹en las Alps› è in grond success tar il public e cun las emprimas transmissiuns directas en televisiun è el in term en l’istorgia dal sport.

Er tar il settavel campiunadi mundial en Chile, il 1962, gioga la Svizra tenor las instrucziuns dal trenader Karl Rappan, l’inventader dal ‹Schweizer Riegel› (attatga e defaisa collectiva da tut ils giugaders) e da la posiziun dal libero. La squadra naziunala ha lung temp success cun quella tactica. Quatter onns pli tard, cun il trenader Alfredo Foni, croda ora la Svizra gia en la runda d’eliminaziun. Suenter n’ha la Svizra ditg betg pli gì tals success sco da quels onns passads – sco per exempel la victoria da la medaglia d’aur als gieus olimpics dal 1924 – schebain ch’ella aveva per part trenaders famus (Ballabio, Maurer, Hussy, Vonlanthen, Walker, Wolfisberg u Jeandupeux).

La basa per ina nova via al success vegn messa a partir dal 1989 dad Uli Stielike. Cun las instrucziuns da Roy Hodgson sa qualifitgescha la Svizra per il campiunadi mundial dal 1994 en ils Stadis Unids da l’America, cuntanscha là l’otgavel final e sa qualifitgescha suenter er anc per il campiunadi europeic dal 1996 en l’Engalterra.

Suenter Rolf Fringer, Gilbert Gress ed Enzo Trossero surpiglia l’anteriur star dal FC Zürich, Köbi Kuhn, la batgetta per la squadra naziunala. Köbi Kuhn ha confidenza en giugaders giuvens e talentads ed als surdat responsabladad. Cun las qualificaziuns per il campiunadi europeic dal 2004 en il Portugal e per il campiunadi mundial dal 2006 en Germania survegnan sias decisiuns lur conferma.

Elecziun da miss e mister Svizra

«Spievelin, spievelet, cler e radund, tgi è la pli bella da quest mund?» Gia mez dals onns 1920 è vegnida curunada l’emprima victura da la concurrenza da bellezza helvetica. A chaschun da las elecziuns da la miss Svizra l’onn 1968 ha il commember da la giuria Willy Millowitsch anc manegià senza metter en dumonda il senn d’ina tala elecziun: «Igl è bain bel, sch’in pajais preschenta da temp en temp sias bellezzas.»

Radund diesch onns pli tard èn las participantas vegnidas taxadas en ina reportascha in pau rubiestia sco dal tuttafatg «nunemancipadas». Occurrenza sexistica per ils ins, concurrenza plaschaivla ed allegra per ils auters cun incumbensa seriusa per la victura – la percepziun da las occurrenzas da bellezza è sa midada fermamain en il decurs dals onns. L’indignaziun morala regulara ha laschà suenter, en il fratemp èn ins sa disà a l’emissiun d’elecziun divertenta e professiunala sco er a la moda da las candidatas da preschentar sasezzas cun in bun effect da reclama. L’occurrenza actuala vegn realisada da l’‹Organisaziun Miss Svizra›, las candidatas ston esser tranter 17 e 24 onns, Svizras, nunmaridadas (ma betg divorziadas) e senza uffants. L’occurrenza vegn accumpagnada commensuradamain da las medias, gia ditg avant l’elecziun sco tala vegnan las candidatas – e dapi il 1994 er ils candidats – preschentads en detagl.

Entant ch’il defilar sa splega anc adina sco antruras, ha la giuria pers sia muntada. Dapi il 2005 pon ils teleaspectaturs sa participar davent da chasa a l’elecziun da las pli bellas. Ad ina premiada u l’autra po la participaziun a la concurrenza gidar da realisar il siemi d’ina carriera sco model u sco actura. Ma betg tuttas reusseschan davant la camera. Oz è il titel quasi ina «professiun», ils sponsurs spetgan in engaschament professiun da las victuras e dals victurs per l’entir temp d’uffizi dad in onn.

Cursas d’autos

Cur che la furmla 1 cumenza il 1950 cun si’emprima dretga stagiun fa il Grand Prix da Berna part da la classificaziun dal campiunadi, dasper las cursas da Monaco, Belgia, Frantscha, Italia ed Indianapolis. Vers 100 000 aspectaturs persequiteschan mintgamai il Grond Premi da la Svizra sin in cirquit pretensius che passa sin vias normalas tras il Bremgartenwald. Gronds nums dal sport da cursa dattan gas er a Berna: Il 1939 sa participescha er in tschert Emanuel de Graffenried, diesch onns pli tard è el l’emprim Svizzer che gudogna in Grand Prix. Il 1954, tar la davosa cursa en Svizra, stat Juan Manuel Fangio sisum il podest, il qual gudogna tschintg giadas il famus campiunadi.

Sut l’impressiun dal grev accident a la cursa da 24 uras a Le Mans dal 1955, nua che moran 80 persunas, survegnan suramaun ils adversaris da las cursas d’autos. Tranter auter s’engascha er la baselgia encunter la ‹profanaziun da la dumengia›. Dapi l’onn 1958 scumonda la lescha davart il traffic sin via cursas da cirquit en Svizra. Schebain ch’il sport d’autos svizzer ha, surtut cun cursas da muntogna (Cursa dal Pass dal Klausen 1922–1934), ina gronda tradiziun, èn dapi alura dadas en l’aua tut las emprovas d’organisar puspè in Grond Premi en Svizra.

Persunalitads dal sport da cursa svizzer, sco per exempel Jo Siffert, Clay Regazzoni, Marc Surer u Peter Sauber pon cuntanscher renum mo cun prestaziuns a l’exteriur. Il prezià e popular Jo Siffert da Friburg, enfin oz in dals diesch megliers pilots da cursa da tut ils temps, gudogna il 1968 il Grond Premi d’Engalterra. Clay Regazzoni daventa il 1974 sin Ferrari vicecampiun mundial. Ils success vegnan dentant sumbrivads d’accidents tragics: il 1971 sa disgrazia e mora Jo Siffert a Brands Hatch, nua ch’el aveva festivà ses emprim grond triumf. Quella cursa gudogna Clay Regazzoni.

FURMAZIUN E PERSCRUTAZIUN

Breitling Orbiter 3

(Foto: jide / CC BY-SA 3.0)

Las scolas politecnicas federalas

Las duas Scolas politecnicas federalas da Turitg e da Losanna che vegnan manadas da la Confederaziun han lur ragischs en il 19avel tschientaner. La Scola politecnica federala Turitg vegn fundada il 1854 cun tschintg champs spezials. Cun l’industrialisaziun crescha en la Confederaziun anc giuvna il ferm basegn per scolaziuns en las scienzas tecnicas ed en las scienzas natiralas.

A l’entschatta è la scolaziun influenzada d’emigrants europeics cun tenutas liberalas. Ina maioritad dals students, tranter quels be fitg paucas dunnas, èn da l’exteriur. Pir da l’onn 1895 fa l’emprima Svizra il diplom. Oz èn 30 % da las radund 15 000 persunas che studegian a la scola dunnas. Il politecnicum crescha ad in crescher e mintga decenni vegn inaugurà in nov edifizi u in nov champ spezial.

Suenter la Segunda Guerra mundiala vegnan fatgs gronds progress scientifics, surtut en la fisica, en la biotecnologia, en l’electronica ed informatica. Quai procura per in ulteriur creschament, uschia ch’i vegn installà en ils onns 1960 sin il Hönggerberg in nov campus. 22 titulars dal premi Nobel e blers scienzads renconuschids mundialmain èn colliads cun la Scola politecnica, per exempel il pionier da l’epoca da computer, professer Niklaus Wirth, ch’ha sviluppà il 1970 il linguatg da programmar Pascal ed il 1979 in dals emprims computers persunals (‹Lilith›).

Il 1969 surpiglia il stadi l’Ecole polytechnique de l’Université de Lausanne (EPUL), ch’aveva sias ragischs en in center da scolaziun privat per inschigners fundà gia il 1853, e la transfurma en l’Ecole polytechnique fédérale de Lausanne (EPFL). A partir dal 1978 fa quella midada en in nov edifizi da scol’auta ad Ecublens, in cumplex che po satisfar pli bain als basegns creschents en la scolaziun e la scienza. Grazia a si’orientaziun interdisciplinara ed a la stretga collavuraziun cun l’economia po la scol’auta independenta mantegnair ses agen caracter. En ils davos dus decennis dal 20avel tschientaner sa fa l’EPFL in bun num en ils champs da la microtecnologia, dals sistems da communicaziun ed en la scienza da fusiun. Adina puspè sa participescha ella a projects spectaculars, sco per exempel a l’‹Alinghi› (bartga svizra ch’ha gudagnà il 2003 l’America’s Cup).

Per pudair tegnair lur posiziun a nivel internaziunal e per esser er en avegnir lieus da scolaziun e scienza d’auta qualitad èn las duas Scolas politecnicas federalas dentant suttamessas ad in grond squitsch da refurma.

La dinastia Piccard

Dapi trais generaziuns fascineschan ils Piccards cun lur curaschi, lur genialitad scientifica e cun lur prestaziuns. Il profil da questa dinastia da pioniers è talmain unic ch’ins ha stuì inventar in neologissem franzos per als qualifitgar: «savanturiers». Il tat Auguste Piccard (1884–1962) era professer da fisica, dal qual Hergé, il bab da ‹Tintin›, aveva sa laschà inspirar per crear la figura dal professer Tournesol (Bienlein) en ses comic. Auguste Piccard è l’emprim uman ch’ha cuntanschì en in ballun la stratosfera. Or da la cabina da pressiun ch’el aveva construì per quell’occasiun ha el sviluppà pli tard l’uschenumnà ‹Bathyscaph›, in sutmarin che serviva a la perscrutaziun maritima.

Ses figl Jacques Piccard (1922) ha lavurà cun ses bab vi da la construcziun da divers models da Bathyscaphs ed el ha er fatg las pli profundas sfunsadas da l’istorgia, giu sin var 11 000 meters, a bord da la ‹Trieste› l’onn 1960. Jacques Piccard ha sviluppà plirs models da sutmarins. Tranter quels er il ‹Mesoscaph›, ina da las attracziuns las pli spectacularas tar l’Exposiziun naziunala svizra dal 1964 ch’ha manà 33 000 passagiers en las profunditads dal Lac Léman.

Il Piccard-aventurier actual è Betrand (1958), il figl da Jacques. El ha fatg en ballun l’emprim sgol non-stop enturn il mund. Il prim da mars 1999 era Piccard partì davent da Château-d’Œx a bord dal Breitling Orbiter 3 e 19 dis pli tard è el atterrà en il desert egipzian, suenter esser sgulà ils 46 000 kilometers enturn il mund. Quai è stà il pli lung sgol da l’istorgia, saja quai mesirà en distanza u en durada.

Ils Svizzers admiran ils Piccards senza dubi er pervi da lur modestadad. I n’è betg il regl da cuntanscher records che chatscha quests umens a lur bravuras, mabain plitost ina motivaziun scientifica. A la dumonda co ch’el explitgia ses success, respunda Jacques Piccard en in’intervista: «Au fond en technique, ce qu’il faut, c’est séparer les problèmes et remonter à la source. Et finalement il n’y a que des petites questions qu’on résoud au fur et à mesure» («En la tecnica fai da basegn da divider ils problems e d’analisar quels a fund. A la fin finala restan mo anc pitschnas dumondas ch’ins schlia plaun a plaun.»)

Pioniers d’informatica svizzers

In’impurtanta part da la istorgia da l’informatica pli nova è sa splegada en Svizra. Il spiert da perscrutaziun a las duas Scolas politecnicas federalas e las ideas innovativas d’impurtants scienziads han manà a scuvertas ch’influenzeschan er oz anc noss mintgadi. L’entschatta dals onns 1970 ha il professer Niklaus Wirth sviluppà a la Scola politecnica federala a Turitg per intents da furmaziun la lingua da programmaziun Pascal. Elements da questa lingua da maschina structurada èn er oz anc da chattar en standards da programmaziun actuals. Parallelamain ha ses collega Jean-Daniel Nicoud avert il 1972 a Losanna in labor da perscrutaziun per computers pitschens (Laboratoire de micro-informatique, LAMI).

Sut il protecturat dals dus pioniers d’informatica han ins sviluppà pliras generaziuns da PCs «made in Switzerland»: Ma ‹Smaky›, ‹Lilith›, ‹Cérès› u ‹Scrib› na cuntanschan mai muntada commerziala, e quai cumbain ch’els èn, tant areguard la tecnologia sco er areguard la prestaziun, eguals u schizunt superiurs als models da las marcas che sa fan la finala valair.

Betg tut ils svilups duevan avair il medem destin: Ils resultats da perscrutaziun da Jean-Daniel Nicoud mainan il 1979 a la producziun d’ina nova mieur dal computer, la quala dueva daventar a partir dal 1982 sut il num da firma ‹Logitech› in success mundial.

Er l’internet è vegnì lantschà en Svizra: l’Englais Tim Berners-Lee e ses collega beltg Robert Cailliau, omadus emploiads tar l’Organisaziun europeica per la perscrutaziun nucleara (CERN) a Genevra, han sviluppà il concept dal World Wide Web e cun HTML la basa da quel. Da qua derivi che l’emprima pagina d’internet dal mund insumma – <http://nxoc01.cern.ch> – è in domain svizzer.

La tecnologia da gens

L’applicaziun da metodas da la tecnica da gens ha occupà la Svizra gia l’entschatta dals onns 1970: Il Simposi internaziunal davart la perscrutaziun genetica a Tavau l’onn 1974 mussa las difficultads da manar ina debatta objectiva tranter impurtants scienziads – tranter quels il Svizzer Werner Arber ch’ha survegnì il 1978 per avair scuvert la ‹forsch d’ADN›, in impurtant instrument da la tecnologia da gens, il Premi Nobel – e la populaziun. La dumonda che sa tschentava da quel temp «tgisà nua che tut quai maina anc in di» è anc oz actuala.

Per ils aderents furma la midada da las caracteristicas geneticas d’organissems ina tecnologia da l’avegnir cun in grond potenzial per la Svizra sco plazza da lavur e da perscrutaziun. Las schanzas da la tecnologia genetica en la medischina e l’agricultura, sin il sectur da las mangiativas ed en l’industria na duain betg mo vegnir utilisadas a l’exteriur. Ultra da quai sajan las perscripziuns da segirezza suffizientas. Ils adversaris percunter manegian che las pussaivladads da la tecnologia da gens vegnan surstimadas ed ils privels sutvalitads. Las consequenzas a lunga vista na sajan betg previsiblas e da trair a niz organissems manipulads geneticamain per motivs commerzials na saja betg giustifitgabel per motivs etics.

La tecnologia da gens è sinaquai sa sviluppada ad ina branscha economica adina pli impurtanta. Il 1988 han ins lubì da duvrar en Svizra quagl manipulà geneticamain per la producziun da chaschiel. Entant che las votantas ed ils votants han refusà il 1998 cun dus terzs da las vuschs l’iniziativa che dumandava da limitar la tecnologia da gens, è vegnida acceptada il 2005 l’iniziativa ch’ha pretendì en furma d’in moratori ch’ils purs svizzers na cultiveschian naginas plantas e na tegnian nagins animals manipulads geneticamain. Il 2003 ha Greenpeace protestà cunter in experiment al liber da la Scola politecnica federala cun furment manipulà geneticamain ed ha mess ad ir cun quai ina debatta publica.

Las discussiuns davart libertad ed utilisaziun commerziala da la perscrutaziun, il duair da segnar products manipulads geneticamain, l’applicaziun da la lescha davart la tecnologia da gens u la finamira da mantegnair la Svizra sco «insla libra da manipulaziuns geneticas» vegnan a cuntinuar.

Il clima en privel

Il temp ch’in glaziolog pudeva anc discurrer cun raschun d’ina sbassada generala da la temperatura para daditg passà. En il decurs dals ultims decennis èn ils climatologs vegnids ad ina conclusiun cumplettamain cuntraria. Ed er sche quella conclusiun è sa confermada, ha il stgaudament dal clima ditg dividì la scienza e las instanzas politicas surtut en ina dumonda: gioga l’uman ina rolla essenziala u negligibla en connex cun la midada dal clima?

Ils scienziads svizzers cumenzan baud a perscrutar il clima. Il scienzià e piunier Louis Agassiz sbitta la fin dal 19avel tschientaner las ideas fundamentalas da la glaziologia. Ses successurs reusseschan surtut sin il champ da la paleoclimatologia, ina scienza ch’ha la finamira da reconstituir il clima dal passà cun perscrutar ils glatschers. Per declerar las fluctuaziuns natiralas dal clima vegnan fatgas en il decurs dals onns 1980 expediziuns svizras en la Grönlanda enfin giu en l’Antarctica. Dapi ils onns 1990 sa profilescha la perscrutaziun svizra er cun models digitals e simulaziuns per evaluar il clima futur.

L’onn 1990 survegnan las dumondas dal clima impurtanza er en la publicitad. Envierns senza naiv alterneschan cun periodas da setgira en il sid da l’Europa. Quai fa fastidi. En ils meds da massa vegn discurrì regularmain da ‹l’effect da serra›, ina noziun che daventa populara. Il medem onn ha lieu a Genevra la segunda conferenza mundiala davart il clima. La conferenza metta la basa per ina conscienza ecologica mundiala.

Il motiv principal per ils quitads da la Svizra è il turissem. L’onn 1964, cura ch’il stgaudament dal clima n’era anc gnanc en discussiun, sa faschevan ils responsabels dal sport da skis gia quitads en vista ad in enviern senza naiv. Il fenomen sa repeta en il decurs dals onns 1990. Da qua d’envi sa senta l’entira industria da turissem d’enviern periclitada da la mancanza da naiv a media vista.

Sche la conscienza areguard problems dal clima è en Svizra pli gronda ch’en auters lieus, è quai d’attribuir al fatg che noss sistem ecologic alpin è in dals pli sensibels en connex cun il stgaudament dal clima. Ils glatschers che lieuan, la schelira permanenta che sdreglia e las bovas èn las cumprovas las pli evidentas. Tant pli perquai ch’i pertutgan er in da noss mitus naziunals: la muntogna sa transfurma pli e pli d’ina figura protectura ad ina furia destructiva. Il stgaudament dal clima ha tutgà in punct sensibel dals Svizzers e provocà reacziuns surprendentas, sco per exempel l’onn 2005 ad Andermatt, nua ch’ins ha emballà in glatscher per al proteger dal chaud.

La scola ier ed oz

Ils ultims onns è sa midà bler en las scolas svizras. Oz èsi evident che mattatschas e mattatschs frequentan ils medems roms ed ils plans d’instrucziun èn en tut ils chantuns pli u main tuttina. Tut auter sa preschentava la situaziun èn blers da questas dumondas avant sessanta, settanta onns.

Precis sco ch’il profil professiunal da las persunas d’instrucziun è sa midà en il decurs dals onns, hai er dà refurmas ed adattaziuns cuntinuantas ch’èn però s’avanzadas mo plaunet areguard l’incumbensa da furmaziun ed il mintgadi en las scolas collià cun quellas. La scola sco part da la societad è s’avischinada als basegns dals geniturs che lavuran. Ins ha per exempel introducì avant intgin temp l’instrucziun en bloc, quai ch’ha facilità d’organisar ina famiglia e ch’ha surtut pussibilità plaun a plaun a las dunnas novas perspectivas professiunalas. L’emna da tschintg dis è in’autra mesira per quest midament da scola: sche scolaras e scolars stuevan vegnir a scola la sonda per in mez di e far in lung viadi d’ina regiun da muntogna fin en in vitg, na fascheva quai a lunga vista nagin senn.

Ultra d’introducir l’instrucziun en bloc e l’emna da tschintg dis han ins er manà discussiuns davart il cuntegn. Ina sfida per l’entir pajais furma per exempel la dumonda tge linguas naziunalas instruir sco linguas estras e co evitar ch’i sa furmia ina situaziun da concurrenza cun l’englais, la quala po manar a decisiuns en disfavur da la coesiun naziunala.

In’ulteriura discussiun sociala è la mancanza da scolastas e scolasts. U èsi plitost la surabundanza da persunas d’instrucziun? Avant in pèr onns han ins publitgà las plazzas per persunas d’instrucziun cun ina buna scolaziun er a l’exteriur, ma igl ha er dà onns, durant ils quals igl è stà difficil per persunas ch’han terminà il seminari da scolasts da chattar ina plazza. Ins ha tramess las persunas d’instrucziun senza lavur a furmaziuns supplementaras u las ha perfin rescolà. En il chantun da Schaffusa n’eran persunas d’instrucziun betg anc scoladas a fin, cura ch’ellas avevan terminà il seminari da scolasts cun success. Ellas stuevan l’emprim anc absolver in onn ina professiun pratica avant che survegnir in engaschament sco persuna d’instrucziun.

In’autra tematica ch’è daventada actuala a partir dals onns 1980 è quella da l’utilisaziun da computers per sustegnair las persunas d’instrucziun e sco med d’emprender per ils scolars. En tge moda che las novas pussaivladads tecnicas duain chattar la via en stanza da scola vegn adina puspè discutà a moda cuntraversa.

Er l’egualitad da mattatschs e mattatschas concernent la scolaziun ha dà da discurrer. Pli baud eran mattatschas dischavantagiadas en roms da las scienzas natiralas. Uss duain omaduas schlattainas avair ina scolaziun identica. Il rumpatesta l’onn 1990 è stà il rom economia da chasa ch’ha duì daventar a partir da lura obligatoric per tuts.

ECONOMIA ED INFRASTRUCTURA

Manifestaziun dals emploiads da la Swissair a Genevra, october 2001

(Foto: ork.ch / CC BY-SA 2.0)

La construcziun d’autostradas

Suenter la Segunda Guerra mundiala crescha il bainstar public e cun quel er il giavisch da cumprar agens autos privats. L’augment dal traffic sin las vias daventa in problem, dapli autostradas è in desideri general.

La lescha federala davart la construcziun da vias naziunalas dal 1960 fixescha la futura rait da vias e surdat a la Confederaziun la cumpetenza da construir vias d’impurtanza naziunala – damai vias naziunalas.

Sco emprim toc da la N1 vegn inaugurada il matg 1962 l’autostrada da Grauholz en il chantun Berna. L’autostrada tranter Genevra e Losanna, er ella ina part da la N1, vegn averta per il traffic il 1963 ed è cun quai finida punctualmain per l’avertura da l’exposiziun naziunala a Losanna. A partir dal matg 1967 è alura avert il traject da l’autostrada N1 tranter Berna e Lenzburg.

Ils planisaders e la populaziun sutvaliteschan dentant massivamain l’augment dal traffic da camiuns. En numerus lieus vegnan construids blocs d’abitaziuns be dasper l’autostrada. Vias d’express mainan tras vischnancas e citads – oriundamain perfin sin giavisch da las autoritads localas che speravan uschia da pudair render accessibel pli bain lur territoris a cust dal stadi.

Durant ils onns 1970 datti opposiziun encunter la construcziun d’autostradas. Diversas construcziuns da vias vegnan impedidas, almain transitoricamain: per exempel il passagi tras Faido u – cun acziuns spezialmain originalas – l’autostrada planisada tras il Knonauer Amt.

A l’entschatta dals onns 1980 vegnan realisadas las colliaziuns ost-vest e nord-sid. In punct culminant è il settember 1980 l’avertura dal tunnel da via dal Gottard. En ses pled festiv remartga il cusseglier federal Hans Hürlimann tranter auter che quest tunnel na saja betg pensà sco corridor per il traffic da camiuns pesants. La realitad è dentant gia curt suenter l’avertura in’autra.

Oz posseda la Svizra la pli spessa rait d’autostradas dal mund. E tuttina, prest mintgadi datti staups e stagnaziuns dal traffic tar ils puncts neuralgics da quella rait. Las autostradas èn daventadas unfrendas da lur agen success.

Ils lais da serra

Cun il svilup economic suenter la Segunda Guerra mundiala è creschida la dumonda d’energia, quai ch’ha gì per consequenza la construcziun d’ina gronda quantitad d’implants electrics.

Aifer paucs onns han ins construì en valladas stretgas implants da serra d’ina dimensiun anc mai vesida: Mauvoisin (autezza dal mir da serra 250 meters, inaugurà il 1957) e Grande-Dixence (285 m/1961) en il chantun Vallais; Luzzone (225 m/1963) e Contra (220 m/1965) en il Tessin.

Per la construcziun da Grande-Dixence, da quella giada il pli aut mir da serra dal mund, han ins duvrà 6 milliuns meters cubic betun. Durant ils onns 1953 enfin 1961 han lavurà 3000 miniers e lavurers da construcziun, per gronda part lavurers esters, sin quel plazzal, e quai per part sut cundiziuns fitg difficilas. Durant ils mais avrigl fin october vivevan els en baraccas en vischinanza dal plazzal da bajegiar, i deva cantinas, in agen kino, ina baselgia ed in biro da posta.

Igl ha dà latiers numerus accidents da lavur e catastrofas da la natira. Ils pli blers morts hai dà ils 30 avust 1965 cura ch’in toc dal glatscher è rut giu sur il plazzal da bajegiar dal mir da serra Mattmark en il Vallais. La vischnanca da baraccas è vegnida sepulida da la lavina da glatsch ed 88 lavurers èn morts.

Las novas transversalas da las Alps

Cur che l’idea da perfurar novas transversalas da viafier sutor il massiv alpin è naschida, durant ils onns 1960, avev’ins explorà plirs trajects: in nov Lötschberg, in nov Gottard, perfin in tunnel sut il Grimsel ch’avess collià directamain la Surselva Bernaisa cun il Tessin, ed er in’axa sut il Lucmagn ora ed in’autra sut il Spleia.

L’entschatta dals onns 1980 schevan tut las prognosas ch’il martgà a l’intern da l’Europa ed il traffic da camiuns pesants creschian. Perquai era sa concretisada l’idea d’in ‹tunnel da basa› construì a bass’autezza e ch’avess da colliar las regiuns da las planiras. Restada è malgrà tut la dumonda spinusa: tgenin’axa duai ins privilegiar? Per la Svizra Orientala e Turitg vegniva en dumonda il Gottard sco axa natirala tranter nord e sid. Il chantun Berna, il Vallais e pauc suenter tut ils chantuns da la Svizra franzosa eran daventads fervents aderents da la varianta dal Lötschberg. Sin basa da questa cuntraversa naziunala è sa cristallisada plaun a plaun ina varianta da duas axas, cun perfuraziun parallela al Gottard ed al Lötschberg.

Il project d’ina transversala dubla è stà in triumf. El è vegnì acceptà il settember 1992 da 63 % da las votantas e dals votants. Unicamain ils Verds eran s’opponids per propi. Els na vulevan betg sacrifitgar la cuntrada be per amur che l’entira naziun saja cuntenta.

Cun Adolf Ogi a la testa dal Cussegl federal pareva il project dad esser en ils megliers mauns. L’Europa ha acceptà la politica da las duas axas. Ultra da quai ha il pievel ditg gea a l’Iniziativa da las Alps e cun quai dà in ulteriur stumpel a la varianta da la viafier.

Lura è vegnida la recessiun economica. L’avust 1994 declera il minister da finanzas Otto Stich tuttenina ch’il plan acceptà dal pievel na saja betg pli finanziabel e che la transversala dal Gottard saja suffizienta. Quai ha provocà damai la segunda dispita naziunala, questa giada accumpagnada d’ina dispita averta a l’intern da la regenza tranter ils cussegliers federals Adolf Ogi ed Otto Stich.

Durant ina sesida memorabla è il cussegl federal stà bun da salvar las duas axas, però be cun agid da mesiras da restructuraziun tar il Lötschberg (be in unic binari sin trais terzs dal traject da viafier) e d’in nov model da finanziaziun. Suenter avair acceptà ils 27 da settember 1998 la lescha davart la taxa sin camiuns pesants ha la populaziun ditg gea a la cuntinuaziun dal project.

In pèr mais pli tard han pia cumenzà las lavurs sin il pli grond plazzal ch’igl ha insumma dà inscura en Svizra: in budget da 12,6 milliardas, 5000 lavurers, 250 kilometers galarias. Da la vart dal Lötschberg avanzan las lavurs bain: las cameras filmeschan ils 28 avrigl 2005 la perfuraziun dals davos meters grip. La vart dal Gottard percunter para d’esser ina smaladicziun: chaprizis geologics, revisiun da normas da segirtad e battibugls giuridics blocheschan las lavurs e fan crescher andetgamain ils custs.

Finalmain è il Lötschberg, schebain lantschà sco project da reserva e cumpromiss, vegnì a frida plitost bain: Suenter si’inauguraziun diesch onns avant il Gottard è el vegnì mess en funcziun ils 9 da december 2007.

La story da la Swissair

Il mund da la Swissair è ditg stà en urden. Per exempel il 1934, cura che Nelly Diener aveva ospità, sco emprima ostessa d’ina societad aviatica en Europa, ils passagiers en l’aviun. U il 1947, cura che l’emprim sgol d’ina DC-4 en direcziun da l’America dal Nord aveva attratg grond’attenziun tar la populaziun. La societad aviatica Swissair, fundada il 1931 suenter ina fusiun, purtava la crusch svizra ora en il mund ed era daventada, grazia al svilup en l’aviatica suenter la Segunda Guerra mundiala, in mitus per il progress da la Svizra e per sia colliaziun cun il mund. La societad aviatica fascheva reclama cun las valurs classicas da la Svizra, sco per exempel la fidaivladad, la qualitad e l’ospitalitad. Ella era in object d’identificaziun. Il 1960 è partì l’emprim aviun a reacziun da la Swissair, il 1971 l’emprim jet grond. Il 1995 cumpigliava la rait da trajects 40 000 km cun 117 destinaziuns en passa 70 pajais.

Perquai ch’ella aveva grondas reservas ed ina structura da chapital sauna, valeva la societad ditg sco ‹banca sgulanta›. Il na da la populaziun svizra als contracts dal SEE (EWR) l’onn 1992 ha gì in effect pauc avantagius per l’aviatica svizra en il spazi d’aria europeic. Sco reacziun a quellas circumstanzas ha la Swissair cumprà, en il rom da l’uschenumnada ‹Strategia da hunter›, diversas societads aviaticas en Europa. La chargia da stuair sanar per part quellas societads, la crisa generala en l’aviatica e las consequenzas dals attentats terroristics a New York ils 11 settember 2001 han manà al concurs da la gruppa Swissair. Il punct culminant da la crisa è stà alura ils 2 d’october 2001, cun l’uschenumnà ‹grounding› ch’ha destruì l’image da la fidaivladad svizra. Causa mancanza da liquiditad èn vegnids annullads quel di tut ils sgols, ils aviuns èn restads per terra.

Grazia a sustegns finanzials en l’autezza da passa quatter milliardas francs da vart dal maun public, da privats, da l’economia e da bancas è naschida or da la societad aviatica regiunala Crossair ina societad da successiun ch’ha pudì surpigliar per part la flotta ed ils dretgs d’atterrar da la Swissair. La societad, numnada dapi l’onn 2002 Swiss International Airlines, appartegna dapi l’onn 2005 al concern da la Lufthansa.

La crisa da l’industria d’uras

La cumpart da la Svizra a la producziun dad uras mundiala tranter il 1970 ed il 1985 cumprova a moda impressiunanta la gronda crisa da l’industria d’uras indigena: La fin dals onns 1960 derivavan 44 % da la producziun d’uras mundiala da la Svizra, 15 onns pli tard eran quai gist anc 13 %.

Las firmas svizras, orientadas a la producziun d’uras mecanicas, han pauc d’opponer a las uras da quarz bunmartgadas, producidas en massa en l’Orient Extrem. Cumbain che l’emprima ura da quarz è vegnida sviluppada il 1967 en il ‹Centre Electronique Horloger› a Neuchatel, ha la Svizra manchentà d’applitgar a temp questa nova tecnologia en la producziun en massa. Bleras fabricas produceschan sezzas las 150 fin 180 parts che vegnan duvradas en in’ura da quarz fin a struvas e rodas dentadas.

Tranter il 1970 ed il 1985 sto dapli che la mesadad da tut las firmas dad uras serrar las portas, 90 000 lavurants perdan lur plazza. En las regiuns dad uras tradiziunalas tranter Genevra e Schaffusa èn surtut pertutgadas da la sminuziun Bienna sco er il Giura Bernais e da Neuchatel. La dumonda suenter in sustegn economic tras il stadi ha schizunt manà il 1978 ad ina decisiun federala areguard il sustegn finanzial a favur da regiuns smanatschadas economicamain.

Sut l’impressiun da la crisa revegn l’industria d’uras a la creativitad, innovaziun tecnologica ed a las abilitads artisanalas d’antruras e promova er la collavuraziun. En consequenza da las stentas da sanaziun da la branscha d’uras e da las bancas fusiuneschan il 1983 las societads d’industria d’uras a la «Société Suisse de Microélectronique et d’Horlogerie» (SMH). Nicolas G. Hayek – che n’era da quel temp anc betg enconuschent en la publicitad – è stà participà a moda decisiva a la restructuraziun ed a la fusiun.

Il 1985 ha Hayek surpiglià cun agid d’investiders la maioritad d’aczias da la SMH (dapi il 1998 Swatch AG). Ensemen cun Ernst Thomke, ch’era responsabel tar la societad affiliada ETA per il sectur dals mecanissems da las uras, ha el realisà ch’ina ura da quarz da plastic bunmartgada ma fidabla haja in grond potenzial sin il martgà. La «Swatch», in’ura da be 54 tocs, producida a moda cumplettamain automatica e commerzialisada a moda creativa, ha mess ad ir ina nova fasa da prosperitad en l’industria d’uras svizra: il 1995 è la Svizra puspè il numer 1 en la producziun d’uras, l’onn 2000 vegnan exportadas per l’emprima giada en tut il mund uras d’ina valur da dapli che 10 milliardas francs.

Il success da la Swatch ha in effect da signal per l’industria svizra. El vivifitgescha il sectur da producziun, rinforza en l’economia d’export la fidanza da pudair concurrer e demonstrescha il potenzial da strategias da marketing innovativas. Ils exports d’uras sa sviluppan sinaquai vinavant a moda positiva, surtut uras da luxus mecanicas or da la Svizra èn dumandadas en tut il mund.

Indicaziuns bibliograficas

SRG SSR. Timeline – cronica multimediala da la Svizra. Funtauna: www.ideesuisse.ch. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2018).