Cun Dufour elegia la maioritad da la Dieta il 1847 in uffizier conservativ a la testa da si’armada. Ils inimis èn ils cumpatriots: las truppas catolic-conservativas dals chantuns dal Sonderbund. Ellas sa defendan cunter la fundaziun d’in stadi central e conspireschan cun pussanzas da l’exteriur. Grazia a sia strategia da guerra umana reusseschi a Dufour da cumbatter l’inimi cun subir in dumber da victimas minimal. El stgaffescha uschia la basa per fundar la Confederaziun moderna che dura fin oz. Las prestaziuns da Dufour na sa restrenschan però betg mo al sectur militar: sco inschigner ha el midà durablamain il maletg da Genevra, sia citad nativa, e sco cartograf ha el creà cun la Charta da Dufour in’ovra renconuschida internaziunalmain.

Anc adina in stadi federativ: il Contract federal dal 1815

Durant la ‹Dieta lunga› ch’ha lieu l’onn 1815 a Turitg concludan 22 chantuns in nov contract. Suenter diras negoziaziuns vegn affirmà tras engirament ils 15 d’avust en il Grossmünster il ‹Contract federal tranter ils XXII chantuns da la Svizra›.

Il Congress da Vienna dal 1815. Gravura tenor Jean-Baptiste Isabey

Durant la restauraziun dal 1815 reconstituescha il Congress da Vienna suenter la terrada da Napoleun il vegl stadi federativ neutral. En quel senn represchenta er il Contract federal dal medem onn ina reconstituziun ed ina pitga da l’ancien régime, damai dal domini aristocratic e da famiglias predominantas. Tuttina reunescha il Contract federal ils 22 chantuns a la ‹Confederaziun svizra›. Quai è la denominaziun uffiziala da la Svizra che vala fin oz.

Anc adina in stadi federativ

Cumbain ch’ils chantuns mantegnan per gronda part lur suveranitad, cedan els tuttina tschertas cumpetenzas a la Dieta: uschia fa quella per exempel allianzas e contracts commerzials cun stadis terzs, nominescha mess federals, declera guerras e fa pasch. Plinavant dispona la Dieta d’ina armada da 30’000 umens ed ha la cumpetenza da numnar il general da quella. La Dieta sa raduna mintga dus onns alternantamain a Berna, Turitg u Lucerna. Il burgamester en uffizi dal lieu da la Dieta maina mintgamai la radunanza.

Contract federal dal 1815

A mintgin sia constituziun

En il Contract federal garanteschan ils chantuns in a l’auter lur constituziun e lur territori. Uschia vegnan ils territoris dals chantuns Tessin, Argovia, Son Gagl e Vad renconuschids e protegids per l’emprima giada. Ils chantuns che participeschan a l’allianza han bain il dretg d’agir per gronda part autonomamain e da far per exempel contracts economics. Quai però cun la resalva che talas convenziuns na restrenschian betg ils dretgs dals ulteriurs chantuns da la Confederaziun. La Dieta sto damai vegnir infurmada preliminarmain.

Claustras sontgas e naginas lias separatistas

Il Contract federal scumonda colliaziuns e contracts, uschenumnadas lias separatistas, tranter singuls chantuns che pudessan sa mussar sco dischavantagius per auters. Plinavant garantescha el la cuntinuitad da tut las claustras sin il territori da la Confederaziun. Omaduas clausulas daventan però gia prest in problem.

La lia entaifer l’allianza maina a la guerra

Suenter la Revoluziun dal fanadur 1830 a Paris cumenzan er en Svizra a vegnir activs moviments liberals che mettan en dumonda il stadi federativ ch’era stà fin là plitost luc. Els han en mira in stadi federal modern. Ils chantuns conservativs sa sentan smanatschads – e s’uneschan ad ina lia da protecziun.

Revoluziun dal fanadur 1830 a Paris. ‹La liberté guidant le peuple› dad Eugène Delacroix

L’opposiziun dal pievel cunter la predominanza da famiglias aristocraticas e cunter privilegis clericals daventa adina pli ferma. En ils chantuns han lieu charplinas politicas e pitschens cumbats militars: la pretensiun d’abolir ils privilegis da las famiglias dominantas, d’eleger parlaments legislativs, da limitar la pussanza da la baselgia e d’augmentar la libertad d’opiniun daventa adina pli resoluta.

L’avanzada liberala e la resistenza conservativa

Anc pli critica vegn la situaziun cun la ‹Dispita davart las claustras da l’Argovia› (1841–1843): il schaner decida il Cussegl grond dal chantun Argovia, en il qual ils liberals han la maioritad, d’abolir tut las claustras da l’Argovia. La facultad claustrala vegn declerada proprietad dal Chantun. La Dieta na po betg acceptar il proceder dal Cussegl grond: il Contract federal dal 1815 garantescha la cuntinuitad da las claustras. Suenter lungas dispitas accepta il Cussegl grond dal chantun Argovia la finala la reconstituziun da las quatter claustras da mungias. Pervi da la dispita da las claustras da l’Argovia survegn il conflict tranter las forzas liberalas e conservativas er ina dimensiun religiusa.

Caricatura che tematisescha la dispita davart las claustras da l’Argovia. Gasetta ‹Guckkasten› dals 25 da mars 1841

Per sa dustar cunter il liberalissem avanzant, cloman ils chantuns rurals catolics da la Svizra Centrala ils gesuits a Lucerna. Els duain docir là a las scolas superiuras. Questa decisiun ha consequenzas gravantas: il 1844 ed il 1845 sa rendan corps da voluntaris dals adversaris dals gesuits a Lucerna. L’emprima campagna è preparada mal dal punct da vista militar. La segunda vegn manada dal Bernais Johann Ulrich Ochsenbein e finescha en ina veritabla mazzacra: passa 100 voluntaris moran, tschients vegnan arrestads e relaschads pir cunter pajament da daners da liberaziun. Il fanadur 1845 vegn mazzà Joseph Leu, in dals schefs dals Lucernais conservativs – la tensiun è immensa.

Joseph Leu, litografia d’in artist nunenconuschent

Il conflict escalescha

Il december dal medem onn s’uneschan Uri, Sviz, Silvania, Zug, Friburg, Vallais e Lucerna ad ina lia da protecziun catolic-conservativa (Sonderbund). A l’entschatta è quella ‹lia separatista› secreta. Malgrà ch’i vegn attribuì a la lia in caracter defensiv, dispona ella d’in cussegl da guerra. Per mantegnair ils interess catolic-conservativs tschertga il Sonderbund alliads a l’exteriur: clandestinamain entran ils chantuns dal Sonderbund en contact cun regenzas conservativas monarchicas en Frantscha, l’Italia e l’Austria.

A medem temp survegnan ils radicals adina dapli paisa ed influenza politica sin plaun federal: tranter il favrer 1845 e l’october 1846 vegnan els a la pussanza en il Vad, a Berna ed a Genevra. Il zercladur 1846 vegn enconuschenta l’existenza dal Sonderbund: il resultat da las elecziuns a Son Gagl è ussa decisiv per sia cuntinuitad. Ils liberals cuntanschan ina stgarsa maioritad – e cumondan uschia las festas era sin plaun federal en la Dieta. La maioritad radicala da la Dieta declera ils 20 da fanadur 1847 ch’il Sonderbund cuntrafetschia a la Confederaziun. Il settember vegn plinavant scumandà a gesuits da star sin territori svizzer. Tut las emprovas d’intermediaziun van da l’aua giu, la Dieta decida il november da schliar cun violenza la lia da protecziun catolic-conservativa – ina guerra civila daventa inevitabla.

Guerra dal Sonderbund. Il battagliun nr. 3 (Turitg) avanza durant la Guerra sper Meierskappel ils 23 da november 1847. Gravura da Johann Hürlimann tenor skizzas da Joseph Martignoni

L’ultima guerra sin il territori da la Confederaziun

La Dieta dominada dals liberals decida il fanadur da schliar la lia da protecziun catolic-conservativa. Quella mobilisescha sias truppas e la maioritad da la Dieta è medemamain pronta da duvrar las armas.

Ils chantuns dal Sonderbund Uri, Sviz, Silvania, Zug, Friburg, Vallais e Lucerna sa preparan per la battaglia. Neuchâtel ed ils dus mezs chantuns Basilea-Citad ed Appenzell Dadens decleran la neutralitad. Omadus èn bain conservativs, ma isolads geograficamain dal Sonderbund – els na vulan betg sa maschadar en il conflict. Tranter ils chantuns da la maioritad da la Dieta sa chattan er ils chantuns per gronda part catolics Soloturn e Tessin sco era Son Gagl, Argovia, Glaruna e Grischun. Il conflict na po perquai betg vegnir considerà sco in conflict religius. I sa tracta plitost d’in conflict politic, quai ch’ils liberals accentueschan er adina puspè.

L’elecziun dal general

Il cussegl da guerra dal Sonderbund metta Ulrich von Salis-Soglio a la testa da sias truppas. Da vart da la maioritad da la Dieta datti dus candidats pussaivels che na pudessan betg esser pli differents: il Genevrin Guillaume-Henri Dufour ed il Bernais Johann Ulrich Ochsenbein. Dufour è in adversari dals radicals e da lur schef James Fazy a Genevra. Ochsenbein, l’uffizier dal stab general da la Dieta, è percunter in radical ed è stà il schef dal segund corp da voluntaris a Lucerna. La Dieta elegia Dufour, il conservativ moderà, sco general da las truppas da la Dieta che dumbran 100’000 umens.

Johann Ulrich Ochsenbein

Agir svelt ed evitar victimas

General Dufour appellescha adina puspè a sias truppas da sa retegnair envers ils cumpatriots. Gia mo la preschientscha d’ina gronda forza armada duai muventar ils inimis da capitular. Ultra da quai giustifitgassan battaglias pli lungas e sanguinusas l’intervenziun dals pajais vischins, quai ch’i vala d’evitar. Da princip vul general Dufour agir svelt ed evitar tant sco pussaivel victimas da guerra.

General Guillaume-Henri Dufour. Maletg da Karl Friedrich Irminger

Las battaglias cumenzan

Ils 3 da november attatgan las truppas dal Sonderbund il Tessin: ellas cumenzan las ostilitads sin il Pass dal Gottard, l’emprim cun success. Pauc pli tard stagnescha però l’avanzada da las truppas dal Sonderbund a Biasca. Empè attatga il general dal Sonderbund il Freiamt argovian. L’interpresa na gartegia betg pervi da la coordinaziun manglusa. Dufour maina entant in’offensiva cunter il chantun da Friburg, curt suenter capitulescha quel. Er il chantun da Zug capitulescha, senza mai n’avair entupà ina forza armada adversaria. Durant sia segunda offensiva sa concentrescha general Dufour sin Lucerna. Cura che las truppas da la maioritad da la Dieta stattan ils 23 da november davant la citad, sa retiran il cussegl da guerra dal Sonderbund e la regenza da Lucerna en il chantun Uri. Il medem di fruntan las partidas da conflict ina sin l’autra: las battaglias da Meierskappel e da Gisikon èn decisivas – l’armada da la Dieta gudogna la guerra, il Sonderbund è liquidà. En total èn morts durant l’uschenumnada Guerra dal Sonderbund 93 schuldads, 510 èn vegnids blessads.

Battaria da las truppas federalas durant la Battaglia da Gisikon. Retagl d’in aquarel dad Albert von Escher

L’elavuraziun d’ina Constituziun federala

Suenter la Guerra dal Sonderbund cumenza ina cumissiun a reveder il Contract federal – u plitost ad elavurar ina Constituziun sin nivel naziunal.

La cumissiun sa cumpona da commembers versads da differentas regenzas chantunalas, per il pli giurists, però era commerziants ed uffiziers. Participads a las negoziaziuns èn era represchentants da las minoritads liberalas dals chantuns dal Sonderbund succumbids. La finamira è da crear svelt relaziuns cleras. Quai reussescha era: il favrer 1848 sa raduna la cumissiun per l’emprima giada e gia il zercladur accepta la Dieta la nova Constituziun. Alura suondan las votaziuns en ils singuls chantuns. La maioritad approva la nova Constituziun, tranter auter era Lucerna e Friburg, ils chantuns dal Sonderbund ils pli impurtants.

Cun agid da rampigns a la nova Constituziun

Tenor l’istoricher Thomas Maissen han ins però duvrà rampigns per che la Constituziun vegnia approvada: a Lucerna vegnan las vuschs abstegnidas quintadas senza far lungas sco vuschs affirmativas. Ed a Friburg na vegn il pievel gnanc dumandà. Empè approva il Cussegl grond elegì da nov en ina tratga la Constituziun chantunala anticlericala ensemen cun la Constituziun federala. Ils ulteriurs chantuns dal Sonderbund percunter refusan vehementamain la nova Constituziun. Er il Tessin di na: il chantun da transit vul sa segirar vinavant tschertas entradas da dazi – quai na vegn però betg lubì. Ils 12 da settember 1848 declera la Dieta tuttina l’approvaziun da la Constituziun federala – la maioritad dals chantuns ha la finala dà ses consentiment.

Fegl da regurdientscha per l’entrada en vigur da la Constituziun dal 1848

Anc oz la basa

La Constituziun federala dal 1848 è influenzada ferm da la Constituziun americana e da las ideas da la Revoluziun franzosa. Ella è il fundament per l’uschenumnà ‹princip da subsidiaritad›: uschenavant che la Constituziun federala na limitescha betg explicitamain la libertad d’agir dals chantuns sin tscherts secturs, èn els autonoms. La Constituziun dal 1848 è anc adina la basa da la Constituziun federala dad oz.

La Constituziun federala dad oz è però vegnida revedida intginas giadas: gia il 1866 vegn adattada parzialmain la Constituziun dal 1848. L’emprima revisiun totala va en vigur otg onns pli tard (1874). Quella cuntegna l’amplificaziun da las cumpetenzas dal stadi e dals dretgs dal pievel: uschia vegn introducì il referendum sin nivel federal. Durant ils onns 1990 vegn la Constituziun surlavurada ed actualisada danovamain. Il 1999 voteschan il pievel ed ils chantuns davart la nova Constituziun federala e l’approvan. Ella remplazza la veglia Constituziun federala dal 1874, entra en vigur il 1. da schaner 2000 e vala fin oz.

Constituziun federala dal 2000

Construider da punts e general: Guillaume-Henri Dufour

Cartograf, inschigner chantunal, scolast, politicher – e general. Guillaume-Henri Dufour maina las truppas da la Dieta durant la Guerra dal Sonderbund. Sia strategia da guerra basada sin princips umanitars pussibilitescha da sa cunvegnir ad ina Constituziun federala cuminaivla.

Dufour. Litografia enturn il 1830

Dufour nascha il 1787 a Constanza sco figl d’in urer da Genevra. Dus onns pli tard returnan ses geniturs en lur citad d’origin. Là studegia el scienzas umanas e fisica a l’academia, avant ch’el cuntinuescha sia scolaziun a Paris. Quai po el far senza nagins problems: Genevra tutga da quel temp dapi prest diesch onns tar la Frantscha. A partir dal 1811 presta Dufour, ch’ha entant 24 onns, servetsch activ en l’armada franzosa: el survegn il cumond da marschar a Corfu che sto vegnir defendì cunter ils Englais.

Novas tecnicas per far chartas geograficas

Suenter curt temp vegn Dufour promovì a Corfu sco chapitani. El lavura vi d’ina charta tenor il sistem da la curva orizontala – ina tecnica nova per el. Durant ses temp liber dissegna el in plan da la fortezza tenor la scala 1:5000. Dufour emprenda però era d’enconuscher la brutalitad da la guerra: ils 11 da zercladur 1813 vegn el blessà ed arrestà sin la mar durant in cumbat cun ils Englais. Pauc pli tard vegn el però puspè relaschà. Suenter l’abdicaziun da Napoleun vegnan las truppas retratgas da Corfu. Dufour returna a Genevra, sia citad d’origin, ch’è en il fratemp puspè independenta. Genevra entra en la Confederaziun pir suenter il Congress da Vienna il 1815.

Schefinstructur a la scola da militar, inschigner chantunal e politicher

Cun il Contract federal dal 1815 sa furma er ina nova armada federala. Il 1817 vegn Dufour chapitani dal stab da las truppas federalas da genia. L’armada fundada pir avant curt ha però anc numerusas mancanzas. Per meglierar il stadi da scolaziun dals uffiziers vegn fundada il 1818 ina scola da militar a Thun. Dufour daventa là schefinstructur ed il 1832 la finala sez directur. Il medem mument è el inschigner chantunal a Genevra. A partir dal 1821 instruescha el a l’academia – sper si’activitad a la scola da militar – geometria, matematica, idraulica e teoria da mesiraziun. Plinavant maina el la construcziun da pliras punts pendentas e da la promenada da la riva a Genevra ed el renovescha parts dal batschigl dal lai. E sco sche quai na fiss betg avunda, cumenza Dufour anc ina carriera politica: il 1819 vegn el elegì sco deputà dals liberals en l’Assamblea constituenta da Genevra.

Scola da militar a Thun. Tenor in dissegn da Fr. Kurz

Responsabel per la defensiun da la Svizra

La Revoluziun dal fanadur 1830 en Frantscha tementa ils Confederads. Vegnan las revoltas er a s’extender sin la Svizra? La fin da l’onn sa raduna la Dieta. La neutralitad vers anora vegn rinforzada. Tuttina vegn preparada a medem temp la mobilisaziun da l’armada federala: la Dieta numna Dufour ch’ha entant 43 onns schef da la partiziun dal stab general. En cas d’ina guerra en l’Europa è el damai responsabel per la defensiun da la Svizra. Sco schef dal stab general participescha el a dietas e maina las mesiraziuns per ina charta topografica da la Svizra tenor la scala 1:100’000. L’uschenumnada ‹Charta da Dufour› vegn terminada var 30 onns pli tard (1864) ed è l’emprim atlas uffizial che reproducescha tut la Svizra.

Turitg sin la charta da Dufour. Enturn il 1850

En guerra per incumbensa da la Dieta

Il 1833 datti a Basilea charplinas armadas tranter la citad e la champagna. La Dieta trametta Dufour ed ina divisiun en la regiun e lascha occupar la citad. La Dieta prenda questa decisiun pervi da las revoltas che mainan la finala a la separaziun totala da Basilea-Champagna e Basilea-Citad. Tschintg onns pli tard è la citad da Genevra grazia a Dufour pronta da sa defender cunter in’attatga da la Frantscha: il pajais vischin republican s’agita talmain che Napoleun III, il retg auxilià, returna dals Stadis Unids en il chantun Turgovia per visitar sia mamma al letg da mort ch’ins sto far quint cun in’attatga. Parallelamain cuntinuescha Dufour ses engaschament politic. Il 1841 al elegian ils Genevrins en il cussegl da la constituziun, il 1842 daventa el commember dal Cussegl grond e dal cussegl communal. In onn pli tard però cumonda el truppas en sia citad d’origin: la Dieta ha incumbensà Dufour da supprimer las confruntaziuns tranter ils conservativs ed ils radicals da Genevra.

Dufour n’è betg radical

Quest conflict maina il 1846 a la revoluziun manada da James Fazy, il schurnalist radical e cumpogn da viadi da Dufour: Genevra duai sa distanziar da la Confederaziun conservativa e s’opponer al Sonderbund. Quai refuseschan ils Genevrins conservativs. Cun il sustegn dals lavurants da Saint-Gervais e da la populaziun rurala catolica cupitga Fazy la regenza conservativa. Sco conservativ moderà na sustegna Dufour betg ils radicals – el refusescha en general tenutas extremas.

James Fazy. Illustraziun cumparida en ‹Harper’s new monthly Magazine› 1872

Tuttina al numna la maioritad liberala da la Dieta ils 21 d’october 1847 general ed uschia schefcumandant da las truppas federalas. Ella dat ad el l’incumbensa da schliar il Sonderbund. Dufour n’è insumma betg intgantà da quai: «Jau era sco petrifitgà ed hai fatg tut per che questa sort na tutgia betg mai. Ma cunquai che la Dieta sezza ha prendì questa decisiun, malgrà ina brev che jau aveva tramess per explitgar ils motivs da mia refusa, hai jau stuì ma suttametter».

Renconuschientscha ed elecziun a Berna

General Dufour appellescha pliras giadas a sias truppas da resguardar strictamain ils princips umanitars: l’uschenumnada Guerra dal Sonderbund dura trais emnas ed i dat mo paucas victimas. Sco renconuschientscha al assegna la Dieta in dun d’onur da 40’000 francs.

Guillaume-Henri Dufour, litografia d’in artist nunenconuschent

Dufour vegn elegì il 1848 en l’emprim Cussegl naziunal da la Confederaziun per la regiun dal Lai da Bienna che tutga tar Berna. Quella represchenta el en il Cussegl fin il 1851. A partir dal 1854 è el alura commember da la Chombra gronda per il chantun da Genevra (fin il 1857). Il 1862 mida el en la Chombra pitschna: durant ina perioda legislativa è el commember dal Cussegl dals chantuns e represchenta Genevra a Berna. Ma el è adina puspè en acziun militara per la Confederaziun. Uschia al attribuescha per exempel l’Assamblea federala il 1856 en il rom da l’‹Affar da Neuchatel› il commando suprem da las truppas federalas.

Malgrà ch’el era in schuldà, emprova Guillaume-Henri Dufour da far guerra tant sco pussaivel tenor ils princips umanitars – cunzunt durant la Guerra dal Sonderbund. Perquai è el er il 1863 in dals tschintg confundaturs dal ‹Comité international de secours aux militaires blessés›, il Comité internaziunal da la Crusch Cotschna da pli tard. Dufour mora il 1875 cun 88 onns a Les Eaux-Vives che tutga oz tar la vischnanca da Genevra.

Indicaziuns bibliograficas

SRG SSR. Guillaume-Henri Dufour – Il general che ha salvà la Svizra. (‹Ils Svizzers› – Persunalitads svizras che han marcà noss’istorgia, part 3). 2013. Funtauna: www.rtr.ch/home/dossiers/archiv/2013/ils-svizzers. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2017).