Suenter la fundaziun da la Confederaziun il 1848 è la Svizra ina da las emprimas democrazias da l’Europa. Ma l’industria ed il sistem da transport èn anc a l’entschatta. Quai è il mument per Alfred Escher e ses project da vita: la construcziun da la Viafier dal Gottard. Sco cusseglier guvernativ da Turitg, cusseglier naziunal e fundatur dal Credit svizzer procura el per las premissas per quest’ovra dal tschientaner. Il ‹retg› nuncorunà da la Svizra daventa uschè pussant ch’el po desister da sa laschar eleger en il Cussegl federal. Ses engaschi per la construcziun da la viafier e per la fundaziun d’ina scola auta federala culmineschan quest’ovra da vita però mo limitadamain. Il nov suveran a Berna al lascha a mesa via ed ins n’al envida gnanc a l’avertura dal Tunnel dal Son Gottard.

Cuntrari ad Escher deriva il politicher tessinais liberal Stefano Franscini da relaziuns fitg povras. El s’acquista gronds merits sin il sectur da furmaziun e vegn elegì il 1848 en l’emprim Cussegl federal da la Svizra. El organisescha prest sulet l’emprima dumbraziun dal pievel da tut la Svizra ed è responsabel ensemen cun Escher per la fundaziun da la Scola politecnica federala a Turitg.

La colliaziun dal nord al sid: in’interpresa giagliarda

I dovra ina colliaziun da viafier en il sid, ma las Alps èn enta pes. La Societad da viafier dal Gottard cun Escher sco president da la direcziun prenda per mauns il project che custa milliuns.

Ospizio San Gottardo sin il Pass dal Gottard

Il squitsch dals pajais vischins per ina colliaziun dal nord al sid e per ina colliaziun da viafier internaziunala tras la Svizra crescha: la Germania e l’Italia, las duas pussanzas ch’èn vi da sa furmar, vulan ina colliaziun che na maina ni tras la Frantscha ni tras l’Austria. En discussiun stattan differentas lingias: en dumonda vegnan il Pass dal Lucmagn, il Pass dal Spleia, il Pass dal Simplon u il Pass dal Gottard. Il Pass dal Gottard na gioga l’emprim gnanc la rolla principala en las discussiuns vehementas tranter las regiuns.

Il cumbat dals chantuns

Entant che Son Gagl, il Grischun ed il Tessin insistan sin la lingia al Pass dal Lucmagn, vulan ils chantuns a l’axa da transit da Basilea fin a Chiasso in traject al Pass dal Gottard. Ils aderents dal Gottard s’inscuntran gia l’avust 1853 a Lucerna e fundeschan l’Uniun per il Gottard. Ina dumonda correspundenta al Cussegl federal va da l’aua giu. Sis onns pli tard sa drizza l’Uniun puspè al Cussegl federal. Ella supplitgescha quel da preschentar als pajais vischins l’idea d’ina viafier dal Gottard. Ins contactescha ils responsabels a Württemberg, en Prussia, a Baden ed en il reginavel da l’Italia per part a moda privata, per part a moda uffiziala. La Prussia lascha communitgar uffizialmain il mars 1869 ch’ins saja sa decidì per il Gottard. Era l’Italia è entant s’exprimida per la ruta la pli directa. Cun la perspectiva da survegnir sustegn finanzial da quests pajais vischins è la via libra per il grond project.

La finanziaziun è garantida

La guerra francoprussiana retardescha las contribuziuns finanzialas necessarias dals pajais vischins. Pir l’october 1871 vegnan ratifitgads ils contracts internaziunals cun l’Italia ed il Reich Tudestg «areguard la construcziun e la gestiun d’ina viafier dal Gottard». En Svizra n’investescha betg la Confederaziun; ils daners derivan da las citads e dals chantuns interessads sco era da la Viafier dal nordost e da la Viafier centrala svizra. Plinavant dat Alfred Escher sez 100’000 francs en favur dal project. Uschia è la finanziaziun da l’interpresa gigantica segirada ad interim.

Alfred Escher, purtret enturn il 1875

Anc il medem onn vegn fundada la Societad da viafier dal Gottard. Commembers èn ils 15 chantuns da l’Uniun per il Gottard, la Viafier dal nordost e la Viafier centrala svizra. Escher presidiescha la societad ed è damai responsabel per la construcziun da la nova lingia dal Gottard.

Aczia da fundaziun da la Societad da viafier dal Gottard

La construcziun dal tunnel vegn publitgada

La construcziun dal tunnel il pli lung dal mund vegn publitgada. L’impressari genevrin Louis Favre metta gia avant la publicaziun tut en moviment per survegnir l’incumbensa. Ses pli grond concurrent è l’impressari talian Grattoni. Quel è gist vi da terminar la construcziun dal tunnel da viafier dal Mont-Cenis. Enfin ussa ha Favre mo collavurà a construcziuns da tunnel pli pitschnas. Sia offerta che munta a 15 milliuns è però considerablamain pli favuraivla che quella da la ‹Società Italiana di Lavori pubblici› da Grattoni. En pli s’oblighescha el da construir il tunnel en sulettamain otg onns. El survegn l’incumbensa sut cundiziuns ristgadas: problems nunprevisibels sco rasadas da crappa luccas ed erupziuns d’aua sto el surventscher sin agens custs. E la Societad da viafier dal Gottard decida davart il standard da la construcziun, ma tut ils custs persuenter èn gia integrads en la pauschala da Favre. L’avust 1872 vegn suttascrit il contract per la construcziun dal tunnel da prest 15 kilometers. Sulettamain in mais pli tard cumenzan las lavurs.

Louis Favre, gravura nundatada

Il plazzal dal tunnel dal Gottard

Suenter lungas discussiuns sa cunvegnan la Confederaziun, ils chantuns ed ils pajais vischins da construir il tunnel dal Gottard. La finanziaziun para d’esser garantida. Il settember 1873 cumenzan las lavurs vi dal tunnel dal Gottard. Ma gia prest èsi cler ch’ins ha budgetà memia pauc. Il grond project è en privel.

Cundiziuns da lavur precaras

I vegn chavà e siglientà dad omaduas varts: Airolo e Göschenen daventan en pauc temp citads da lavurers. I basegna millis da miniers, miradurs e manuals, ils blers vegnan da l’Italia dal Nord. I dat tensiuns socialas tranter ils lavurers e las cundiziuns da lavur sin il plazzal dal Gottard èn miserablas: l’interpresa da construcziun da Favre – ch’è sez sut grond squitsch finanzial – strusch s’empatscha da las cundiziuns d’abitar e da l’alimentaziun dals lavurers. Las nauschas relaziuns igienicas mainan a malsognas ed epidemias. La lavur sin il plazzal dal Gottard è ristganta: almain 199 persunas perdan lur vita durant la construcziun dal tunnel. Ellas moran pervi d’accidents cun dinamit e cun la viafier dal tunnel e pervi da crappa crudanta.

Tren da construcziun, enturn il 1875

Il 1875 datti a Göschenen ina chauma. Quella vegn terrada sanguinusamain, quatter lavurers talians moran. La Confederaziun intervegn: successivamain trametta il Cussegl federal differents cumissaris a Göschenen ed ad Airolo. Els rapportan da la situaziun en ils lieus ed elavuran propostas per meglierar la situaziun.

La chauma al Gottard vegn abattida sanguinusamain. Gravura contemporana

Ils daners na bastan betg

Il medem onn sa mussi ch’il preventiv per la construcziun da la viafier dal Gottard è bler memia bass. Il budget sa fundava per part sin calculaziuns da l’onn 1864. Entant eran s’augmentads ils custs per material e las pajas per almain 30 pertschient. En pli è sa mussà en il decurs dal temp ch’ins aveva simplamain calculà fauss: cunquai ch’i na deva naginas valurs d’experientscha fidablas e cumparablas, sa fundava il budget sin supposiziuns. Ultra dals problems tecnics ed administrativs chaschunan cunzunt erupziuns d’aua en la galaria e sin il traject d’access dal Tessin custs nunprevis.

Lavurers avant il portal ad Airolo, enturn il 1880

Tensiuns tranter las persunas responsablas

La stretga finanziala ed il retardament da construcziun chaschunan conflicts massivs tranter las persunas responsablas. En spezial datti dispitas tranter il president da la direcziun Escher, l’impressari general Louis Favre ed ils inschigners responsabels. En consequenza sa retira il priminschigner Gerwig. El desdi sia plazza e vegn indemnisà – suenter discussiuns cun Escher – cun 100’000 francs. Igl è grev da chattar in successur. Ad Escher reusseschi la finala da persvader Konrad Wilhelm Hellwag dal project. Il nov priminschigner preschenta al cumenzament da l’onn 1876 in nov quint dals custs totals – cun in resultat starmentus: tenor ses parairi èn necessaris var 100 milliuns dapli che planisà.

Konrad Wilhelm Hellwag, schefinschigner dal Gottard a partir dal 1876

Agid finanzial per la realisaziun – Escher è sut squitsch

Ils 4 da zercladur 1877 sa raduna la Conferenza internaziunala dal Gottard. I reussescha ad ella da sbassar ils custs supplementars budgetads da Hellwag sin var 40 milliuns francs. Escher ha entant planisà da nov las finanzas dal project dal Gottard: suenter tractativas sa cunvegnan ils stadis contrahents da parter ils novs custs. 28 milliuns vegnan finanziads cun subvenziuns posteriuras. La Svizra sa participescha cun 8 milliuns, la Germania e l’Italia dattan mintgamai 10 milliuns dapli. Ils ulteriurs 12 milliuns ston vegnir recaltgads cun daners privats. Il Cussegl federal è da l’avis ch’ils chantuns interessads sajan en emprima lingia obligads da surpigliar quests custs.

Escher sto ir

Pervi da la crisa finanziala da la Viafier dal Gottard crescha il squitsch sin Escher: ils votants da Turitg refuseschan il 1878 ina subvenziun posteriura. Quai sforza il Cussegl federal da proceder autramain: ussa duai la Confederaziun purtar la grevezza principala. Per ch’il Parlament approvia la fatschenta, sforza il cusseglier federal Emil Welti ses ami Escher da demissiunar sco president da la direcziun da la Societad da viafier dal Gottard. Quel aveva gia stuì sa retrair in onn avant sco president dal cussegl d’administraziun dal Credit svizzer.

Friedrich Emil Welti enturn il 1890

Perfuraziun senza Escher

Suenter otg onns da construcziun po vegnir sfratgà or dal grip il 1880 l’ultim toc dal tunnel. Fin quel mument separava quel anc ina da l’autra las duas galarias furadas a partir dad Airolo e da Göschenen. Il 1882 è il traject charrabel. La perfuraziun dal tunnel vegn festivada ils 29 da favrer 1880 – Alfred Escher n’è betg envidà a la festivitad. Era l’impressari Favre na vesa betg pli la perfuraziun. El mora il 1879 sin il plazzal.

Perfuraziun dal Gottard ils 29 da favrer 1880

La plazza da finanzas da Turitg sa furma

Las bancas svizras èn anc oz renumadas en tut il mund. La basa per la plazza da finanzas da Turitg e da la Svizra metta Alfred Escher il 1856 cun fundar il Credit svizzer CS.

Sedia dal Credit svizzer a Turitg, fotografia da ca. 1960

Per finanziar ses gronds projects cun la Viafier dal nordost fundescha Escher ensemen cun persunas da medem’opiniun il CS. El vul finanziar ils trajects senza meds finanzials da l’exteriur. Il 1856 è il CS l’emprima banca d’aczias gronda per l’industria ed il commerzi. Alfred Escher la maina sco president dal cussegl d’administraziun a partir da sia fundaziun fin il 1877. Ina segunda giada la presidiescha el a partir dal 1880 fin ch’el mora dus onns pli tard.

L’ierta dad Escher

La mesadad dal 19avel tschientaner sa furman a l’exteriur vischin plirs instituts da credit: ils industrials da quella giada vulan investir. Els dovran chapital ch’els na pon betg cuvrir cun agens meds. Quai è er il cas en Svizra: il CS s’avanza svelt a la pli gronda banca dal commerzi cun l’exteriur da la Svizra. Ella accorda cunzunt credits che culan en la finanziaziun da la viafier. Escher ha sut controlla il CS fin ch’el sto sa retrair nunvoluntarmain il 1877 sco president dal cussegl d’administraziun: el contribuescha a moda considerabla al success da Turitg sco il pli impurtant center d’industria e la pli relevanta plazza da finanzas da la Svizra.

Passa tschient onns suenter la demissiun dad Escher sco president dal cussegl d’administraziun da la banca daventa il CS il 1989 ina filiala da la CS Holding. Il Credit svizzer daventa il 1997 la Credit Suisse dad oz. Sch’ins va oz tras la Via da la Staziun a Turitg, na regorda betg mo il monument dad Escher a la Staziun centrala ad el, mabain era la Credit Suisse sin il Paradeplatz.

Confundatur da la Scola politecnica federala SPF e bab da la statistica svizra: Stefano Franscini

Il Tessinais Stefano Franscini è commember da l’emprim Cussegl federal suenter la fundaziun da la Confederaziun svizra il 1848. Prest diesch onns fa el part da la Regenza federala. Durant quel temp s’engascha el nunstanclentaivlamain per ses chantun d’origin – era sche quel n’al elegia betg pli en il Cussegl naziunal.

Franscini sco commember da l’emprim Cussegl federal svizzer il 1848 (davant a dretga)

Stefano Franscini nascha il 1796 a Bodio e crescha si en relaziuns fitg modestas. Perquai vegn el tramess da la Leventina a Milaun al seminari da l’archuvestg: igl è ina da las paucas pussaivladads per obtegnair ina furmaziun in pau pli elevada. Suenter smetter la scolaziun da spiritual lavura Franscini a Milaun sco scolast. Dasperas fa el studis multifars d’istorgia, da giurisprudenza, d’economia publica, da statistica e da pedagogia. Suenter ses return en Svizra publitgescha el numerus artitgels en diversas gasettas e scriva publicaziuns politicas che chaschunan grondas irritaziuns en il Tessin.

Bodio, il vitg nativ da Franscini

Cumenzament da la carriera politica

Franscini cumenza sez a politisar: cun 34 onns daventa el secretari da stadi dal Tessin e pli tard commember da la regenza tessinaisa. Il 1841 reusseschi schizunt ad el da daventar deputà en la Dieta federala. En questa funcziun è el savens en viadi. El represchenta tranter auter ils interess dal Tessin a las conferenzas internaziunalas davart dumondas da dazi, da posta e da commerzi e viagescha il 1848 a Napoli per intercurir il depurtament da las truppas da mercenaris svizras. Il 1848 vegn el elegì sco deputà tessinais dals liberal-radicals en il Cussegl naziunal ed ils 16 da december dal medem onn la finala en il Cussegl federal.

Purtret da Stefano Franscini

Franscini è in nunconformist. El daventa schef dal Departament federal da l’intern, in sectur che vegniva considerà quella giada plitost sco nunimpurtant. Durant tut ses temp d’uffizi na maina il Tessinais mai in auter departament ed el na daventa mai president da la Confederaziun.

Bab da la statistica svizra e da la dumbraziun dal pievel

Gia avant ses temp sco cusseglier federal publitgescha Stefano Franscini la ‹Statistica della Svizzera› (1827). Il giuven Tessinais vul dar a ses chantun d’origin in impuls per far progress: suenter in viadi a Turitg è el fitg impressiunà da la prosperitad da la citad a la Limmat. Cun sia ovra statistica vul el tegnair il spievel als Tessinais ed als intimar da cumpensar il retard.

L’ovra da Franscini davart la statistica

Il medem mument sa lascha el però era manar da la visiun d’ina Svizra multifara e plurilingua. La statistica serva a l’autur Franscini, che daventa pli tard cusseglier federal, d’ina vart sco purtadra d’infurmaziuns ch’el vul intermediar, da l’autra vart intimescha el cun quella però implicitamain las regenzas e las administraziuns d’esser pli transparentas: il mument ch’el edescha la ‹Statistica› publitgeschan pir sis chantuns lur quints statals.

Pauc sustegn per projects statistics a Berna

Il Tessinais procura curt suenter si’entrada en uffizi sco cusseglier federal a Berna che la statistica daventa ina da sias incumbensas guvernativas: el auza quella ad in agen rom da fatschenta dal Departament e metta uschia la basa per l’Uffizi federal da statistica. Ils resuns èn però pauc positivs. Almain vegn approvada sia dumonda d’ina dumbraziun dal pievel naziunala: cunquai ch’il dumber dals mandats dal Cussegl naziunal per chantun dependa dal dumber dals abitants, ston ins la finala savair quants votants che mintga chantun ha.

Per ulteriurs projects statistics na vulan ses collegas dal Cussegl federal però betg dar ora daners. Las dumondas da Franscini na vegnan per gronda part betg tractadas. Pir ses successur, Giovanni Battista Pioda, po fundar il 1860 l’Uffizi da statistica, dal qual Franscini siemia.

Confundatur da la Scola politecnica federala SPF

Sco emprim minister da l’intern da la giuvna Confederaziun giavischa Stefano Franscini in’universitad federala che duai esser in lieu d’inscunter da las differentas culturas svizras: perquai dumonda el il 1849 il Cussegl federal da relaschar ina circulara als chantuns. Uschia vul el vegnir a savair sin tge nivel che sa chatta l’instrucziun publica pli auta entaifer ils singuls chantuns. Malgrà ch’ils chantuns refusan maioritarmain in’universitad federala u s’expriman almain mo cun retegnientscha en favur d’ina tala, fa Franscini il 1851 in’ulteriura dumonda al Cussegl federal. Sin quai vegn instituida ina cumissiun d’experts che duai examinar la proposta. Cun l’iniziativa decisiva dad Escher il 1854 cuntanscha era Franscini la finamira: La Scola politecnica federala SPF vegn fundada e construida. Franscini na vegn però betg renconuschì per sia prestaziun: ils merits dad Alfred Escher en connex cun la fundaziun da la Scola politecnica federala SPF èn enconuschents; la cumpart da Stefano Franscini a la fundaziun da la Scola politecnica federala SPF è però strusch documentada.

Edifizi da la Scola politecnica federala enturn il 1880

Engaschi instancabel per il Tessin

En ses chantun d’origin s’engascha Franscini per la promoziun da la scola e fundescha la Societad dals amis da l’educaziun dal pievel. Durant tut ses temp d’uffizi cumbatta el il pensar regiunal: tenor ses avis impedescha quel il svilup d’in stadi effizient ed ordinà. Franscini è persvas che colliaziuns pli stretgas tranter il Tessin e la Regenza federala sajan necessarias. D’in cuntin emprova el d’intermediar tranter ses chantun d’origin e Berna – e vegn tranter las fronts: suenter che l’Austria ha terrà las revoluziuns a Napoli ed a Turin, tschertgan numerusas persunas persequitadas asil en Svizra. Per blers revoluziunaris talians daventa il Tessin l’emprim lieu da refugi, danunder ch’els cuntinueschan il cumbat per liberar l’Italia. Quai maina a tensiuns tranter la Confederaziun e l’Austria – e tranter il Tessin e Berna. Franscini vegn crititgà dad omaduas varts per sias emprovas d’intermediar.

Sedia da la regenza dal Tessin

In cusseglier federal senza chantun

Il 1854 publitgescha Franscini ina sort da manifest politic: en si’ovra ‹Semplici verità ai ticinesi sulle finanze e su altri oggetti di ben pubblico› appellescha el ad ina gestiun guvernativa precauta, a la conciliaziun ed ad in’administraziun da finanzas conscienziusa. Entant è il Tessin en discordia pervi da cumbats da partida. Quai ha per consequenza che Franscini na vegn betg elegì il 1854 en il Cussegl naziunal. El po salvar ses uffizi mo perquai ch’il chantun Schaffusa al surlascha ina da sias sedias en la Chombra gronda. A Berna na chapesch’ins betg questa decisiun. Franscini mora trais onns pli tard en ses uffizi sco Cusseglier federal.

Piunier da la viafier, fundatur da banca e cusseglier naziunal: Alfred Escher

Alfred Escher fa ina carriera splendida: il politicher radical daventa cusseglier naziunal, in interprendider cun success e la forza motorica tar la construcziun dal tunnel dal Gottard. Ma il project dal Gottard prestigius daventa la finala in crap da stgarpitsch.

Il ‹Belvoir› a Turitg Enge, domicil dad Alfred Escher per vita duranta

Alfred Escher nascha il 1819 a Turitg. El crescha si a partir dal 1831 en il ‹Belvoir› a Turitg Enge che resta ses domicil per vita duranta. Fin il 1834 vegn il giuven Escher instruì a moda privata, lura frequenta el il gimnasi superiur. Suenter ses studi da giurisprudenza doctorescha el sco giurist a Turitg. El marida il 1857 Augusta Uebel ch’ha mo 19 onns. In onn pli tard nascha lur figlia Lydia. La segunda figlia Hedwig mora da poppa e mo dus onns pli tard, il 1864, mora era sia dunna. Alfred Escher tira si sulet Lydia.

Alfred Escher cun sia figlia Lydia il 1865

In carrierist giuven a Turitg ed a Berna

Sco politicher radical e pli tard liberal ha Escher baud ina posiziun da grond’influenza: gia cun 26 onns vegn el elegì en il Cussegl grond dal chantun Turitg. A quel appartegna el ils proxims 38 onns senza interrupziun. A partir dal 1848 è el plinavant cusseglier guvernativ. Sut si’egida vegn il cussegl guvernativ reorganisà: il dumber da commembers dal cussegl vegn reducì a nov ed i vegn introducì in sistem da direcziun. En pli lantscha el – sco directur da l’educaziun publica e sco cusseglier d’educaziun – l’instrucziun da linguas modernas e da las scienzas natiralas en las scolas medias dal chantun.

Era sin plaun federal fa il giuven Escher gronda carriera: il 1848 participescha el sco deputà da Turitg en la Dieta – ensemen cun il cusseglier federal da pli tard Jonas Furrer – a las discussiuns finalas davart la Constituziun federala. Cura che l’emprim Cussegl naziunal vegn elegì il medem onn, survegn er Escher ina sedia en la Chombra gronda. Quella occupescha el fin sia mort l’onn 1882.

Ina scola auta per Turitg

Gia avant ch’è vegnida fundada la Confederaziun debattescha il Cussegl grond da Turitg intensivamain davart l’artitgel da la scola auta en il sboz da la Constituziun federala: quel prevesa da fundar ina scola politecnica, in’universitad naziunala e plirs seminaris da scolasts. Escher sustegna quai ed avess gugent che questa scola vegnia erigida a Turitg. La cuntrapartida, tranter quella er il cusseglier federal da pli tard Jonas Furrer, sa fa però valair: il chantun da Turitg na vul betg avair l’artitgel respectiv en la Constituziun federala. Strusch che l’emprim Parlament è constituì l’onn 1848, è la dumonda puspè sin maisa: il president dal Cussegl naziunal Johann Ulrich Ochsenbein s’engascha per in’universitad federala. Blers èn surstads che Escher refusa questa proposta. El chapescha la tactica dad Ochsenbein: quel vul che Berna daventia la chapitala federala e Turitg il lieu d’universitad. Il 1851 tracta il Cussegl naziunal puspè il project da la scola auta ed Escher sa metta en vehementamain per la fundaziun d’ina universitad federala e d’ina scola politecnica a Turitg. Ma ses adversaris cumbattan diramain. Il 1854 reussescha ad Alfred Escher ed ad Johann Conrad Kern in’acziun surprendenta. Il Cussegl naziunal approvescha lur proposta cun 55 cunter 38 vuschs: omaduas instituziuns duain vegnir reunidas mo organisatoricamain e la facultad teologic-catolica duai vegnir separada da l’universitad. La Scola politecnica federala SPF dad oz vegn erigida a Turitg.

Scola politecnica federala SPF

La fin da l’‹èra Escher› a Turitg

Dapi il 1845 influenzescha Alfred Escher considerablamain la politica a Turitg. Il fatg ch’el occupescha a medem temp numerus uffizis politics e posiziuns-clav economicas disturba blers: Escher è gia baud en il center da la critica. L’‹èra Escher› a Turitg para il 1855, suenter ch’el sto sa retrair dal Cussegl guvernativ, almain vers anora sco terminada. Tuttina tegna Escher ad interim vinavant ils fils enta maun. Cun agid da ses collegas da partida ha l’industrial liberal anc adina ina grond’influenza sin ils eveniments politics a Turitg. Quai sa mida pir passa diesch onns pli tard: a partir dal 1860 sa furma ina ferma opposiziun en las classas da la populaziun dischavantagiadas. L’uschenumnà moviment democratic cupitga il 1868 la predominanza dal liberalissem economic en il chantun marcà dad Escher. Il ‹sistem Escher› sballuna.

Escher sco president dal Cussegl naziunal il 1849

Piunier da la viafier e fundatur da banca

Entant che Jakob Stämpfli s’engascha suenter sia carriera en il Cussegl federal per ina rait da viafier federala, na vul Alfred Escher nagina viafier statala: a partir dal 1852 fa el lobing en il Cussegl naziunal per ina rait da viafier privata. La finala tutga el in onn pli tard tar ils iniziants da la Viafier dal nordost. Dapi sia fundaziun è Escher president da la direcziun, a partir dal 1872 president dal cussegl d’administraziun (fin il 1882). Fin il 1858 daventa la Viafier dal nordost la pli gronda societad da viafier da la Svizra da l’Ost. Per pudair accelerar vinavant l’extensiun da la viafier dovra Escher daners. Ses plans pretendan summas che surpassan per bler il budget federal da quella giada. Ultra da quai vul el organisar la finanziaziun senza influenza da l’exteriur. Perquai fundescha Escher il 1856 ensemen cun persunas da medema opiniun il Credit svizzer (oz Credit Suisse). Quai è l’emprima banca d’aczias gronda per l’industria ed il commerzi. Era qua occupa el il post dal president dal cussegl d’administraziun. Ultra da quai appartegna el al cussegl da surveglianza da la Societad svizra d’assicuranzas da vita.

Jakob Stämpfli, purtret nundatà

Il crap da stgarpitsch per Escher: il project dal Gottard

Sco impressari da viafier vul Escher stgaffir ina colliaziun dal nord al sid: el s’engascha entaifer l’Uniun per il Gottard per la construcziun da la Viafier dal Gottard. Il 1871 vegn fundada la Societad da viafier dal Gottard. Commembers da quella èn ils chantuns interessads ad ina colliaziun vers sid, la Viafier dal nordost dad Escher e la Viafier centrala svizra. Alfred Escher presidiescha la societad ed è damai responsabel per la construcziun da la nova lingia dal Gottard. Il settember 1872 cumenzan las lavurs. Ma gia prest datti problems: las lavurs da construcziun avanzan memia plaun, ils lavurers fan chauma pervi da las nauschas cundiziuns da lavur (1875), ma cunzunt èn avant maun memia paucs daners. L’impressari genevrin Louis Favre aveva calculà fallà. Il project custa var 40 milliuns dapli che budgetà. I dovra subvenziuns supplementaras: tant la Confederaziun sco era l’Italia e la Germania che cofinanzieschan la construcziun da la lingia dal Gottard ston pajar milliuns. Per ch’il Parlament approvia las subvenziuns necessarias vegn Escher sfurzà da ses ami Emil Welti, ch’è cusseglier federal, da sa retrair sco president da la direcziun da la Societad da viafier dal Gottard. E quai suenter che Escher aveva stuì bandunar gia in onn avant ses post sco president dal cussegl d’administraziun dal Credit svizzer.

A la festa da perfuraziun dal tunnel ch’ha lieu il favrer 1880 na vegn Alfred Escher betg envidà. El desista per motivs da sanadad da participar a la festa d’avertura il 1882. El mora anc il medem onn a Turitg.

Tren d’avertura dal tunnel dal Gottard il 1882 a Blinzuna

Indicaziuns bibliograficas

SRG SSR. Alfred Escher & Stefano Franscini – La sfida dal Gottard. (‹Ils Svizzers› – Persunalitads svizras che han marcà noss’istorgia, part 4). 2013. Funtauna: www.rtr.ch/home/dossiers/archiv/2013/ils-svizzers. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2015).