Co funcziuna sal da sdregliar?

(Foto: Luise / Pixelio)

Cura che las vias schelan l’enviern, arrivan ils vehichels spezials cun lur arma magica: sal da sdregliar. Quel consista per gronda part da sal usità (chemicamain: ‹sal da cuschinar›). Ins n’al ha però betg nettegià ed el n’è betg adattà per consumar.

Il sal sbassa il punct da schelira da l’aua. Quel munta normalmain a 0 grads celsius. Aua da sal concentrada schela percunter pir da temperaturas che muntan a minus 20 grads celsius. Sch’ins bitta damai da minus 5 grads sal sin la via schelada e quel sa schlia plaunsieu, daventa il glatsch puspè aua.

Per ch’il sal reageschia spezialmain spert, bittan ils servetschs d’enviern per il solit ‹sal umid›. Ins duess però duvrar il med magic a moda spargnusa, pertge che memia bler sal è nuschaivel per l’ambient.

Co sa furman glatschers?

(Foto: Dieter Schütz / Pixelio)

In glatscher è ina massa da glatsch gigantica. E quella è adina en moviment: ella cula plaunsieu da las muntognas aval. En la part sut lieua il glatsch. Glatschers èn tranter 30 e plirs tschient meters gross. Blers dals glatschers da las Alps han gia dapli che 15 000 onns.

I dovra blera naiv ed i sto esser fraid per che glatschers possian sa furmar. Sche dapli naiv po crudar che sdregliar, daventa la cuverta da naiv adina pli auta. Glatschers sa furman en las muntognas a partir d’in’autezza da circa 2600 meters u en regiuns, nua ch’igl è adina fitg fraid.

In glatscher consista da trais vettas. La pli auta vetta da naiv frestga smatga ensemen ils flocs da naiv vegls suten a naiv eterna dira. Sutvart sa furma glatsch da glatscher dir pervi da la pressiun. Suenter diesch fin milli onns è là in glatscher.

Pertge na survegnan andas betg pes fraids sin il glatsch?

(Foto: 053 mf / Pixelio)

Hm, co pomai fa l’anda quai? Ella stat cun ses pes bluts sin il lai englatschà e na schela tuttina betg. Il secret: l’anda ha pes fraidischems, ma la temperatura dal corp resta tuttina auta.

Il tric ha num princip cunter il current. Quel funcziuna uschia: il sang che cula dals pes al corp, cula en las chommas fitg damanaivel dal sang che cula dal corp als pes. Las avainas en las chommas èn sromadas ed embratschan stretgamain ina l’autra.

Il sang chaud dal corp dat giu sia temperatura al sang fraid dals pes che cula sper el vi. Il sang dals pes è chaud, cura ch’el arriva en il corp ed il sang chaud dal corp è fraid, cura ch’el arriva en ils pes. Uschia va a perder mo ina pitschna part da la chalur. Ils pes restan fraids.

Pertge hai jau mintgatant egls cotschens sin fotografias?

(Foto: PD via Wikimedia)

‹L’effect dals egls cotschens› capita, sch’ins fotografescha umans (u er animals!) cun chametg – e sch’igl è pulit stgir.

En la stgirezza è la pupilla averta fermamain per che uschè blera glisch sco pussaivel entria en l’egl. Er il chametg clerischem entra tras la pupilla e traglischa sin la retina e sin las avainettas che sa chattan davos quella. La colur cotschna da la membrana coroida, ch’è fitg ferm circulada dal sang, vegn reflectada e sorta puspè da la pupilla.

Ins po evitar l’effect dals egls cotschens, sch’ins na chamegia betg frontalmain, mabain cun in apparat da chametg montà da la vart. Lura na reflectescha la colur cotschna da la membrana coroida betg en l’objectiv da la camera. Er ‹prechametgs› che chaschunan pupillas pli stretgas pon evitar l’effect dals egls cotschens.

Pertge stoss jau cridar cun tagliar tschagulas?

(Foto: PD via Pixabay)

Tschagulas pon brischar fitg en ils egls. Ma pir cura ch’ins taglia ellas. Cura che las cellas da la tschagula vegnan feridas, sa reuneschan duas substanzas ch’eran avant separadas.

Da substanzas innocentas resulta da maniera intenziunada ina substanza che va immediat en l’aria – e ch’irritescha nossas pels mucosas, surtut quellas dals egls. Quels produceschan larmas per sa proteger e per manar davent il gas irritant.

Cun lur arma chemica sa protegian tschagulas da vegnir magliadas da mieurs-sfuigna u d’insects. Per nus n’èn tschagulas betg toxicas, mabain – il cuntrari – fitg saunas. Dal rest: perscrutaders giapunais han laschà patentar ina tschagula da tecnica genetica che na chaschuna naginas larmas. Quella na vulain nus betg. Bragialents pon tagliar tschagulas cun egliers da sfunsar. Quai gida.

Creschan baus, tgirallas e mustgas?

(Foto: Peashooter / Pixelio)

Has ti gia vis ina giada ina pitschna citronella? Segir betg. Quai na datti numnadamain betg. Tgirallas, baus, mustgas ed auters insects derivan d’in ov e sa sviluppan a moda fitg speziala.

Da l’ov sorta ina larva. Quai è la furma giuvna da l’animal futur. Tar blers insects vesa quella ora tut auter che l’animal creschì. La tgiralla è l’emprim ina rasulauna, la mustga ina larva ed il bau è insatge tranteren. Questas larvas maglian e maglian – e creschan!

Perquai che lur dir skelet da la pel resta tuttina grond, al bittan ellas savens giu: ellas midan pel. In bel di sa transfurman las larvas. Da la poppa sorta lura l’animal creschì: la tgiralla, il bau, la mustga – e quels na creschan betg pli.

Datti en il pastget da gronds stadions da ballape verms da plievgia?

(Foto: Rainer Sturm / Pixelio)

Propi: schizunt en ils gronds stadions sco il Letzigrund a Turitg vivan insaquants verms da plievgia. Els vegnan en l’arena cun la terra nativa dal pastget per rasar ora.

Ils guardiaplazzas (‹greenkeepers›) dals stadions n’han betg gugent els. Ils verms laschan enavos a la surfatscha pitschens mantuns d’excrements che fan donn al pastget e sin ils quals ils giugaders pon glischnar or. Ultra da quai mangian els las ragischs dal pastg, perquai ch’els na chattan nagut auter en il stadion.

Ins cumbatta pia ils verms da plievgia. Bler sablun e pauc humus en il terren – quai n’han els betg gugent. Ina plazza da ballape è ina construcziun fitg tecnica da pastget, in sutterren da sablun e glera, bischens da stgaudament per il pastget e bischens d’aua da sfundrada per che l’aua possia currer giu. La vaira natira ha là pauca plazza.

Pertge schloppa popcorn?

(Foto: Timo Klostermeier / Pixelio)

Stgaudar graunins da tirc setgs, spetgar curt – paff! – ed i dat popcorn. En l’America fan ils umans quai gia dapi blers tschients onns.

Il misteri da la transfurmaziun sa zuppa a l’intern dal graunin da tirc, quel è gea in sem. Là sa chatta ses magasin d’energia: tessì plain amet ch’è umid pervi da l’aua. Sch’il graunin da tirc vegn stgaudà fermamain, cumenza l’aua en il graun a coier – i sa furma vapur. Quella dovra però bler dapli plazza che l’aua liquida.

La consequenza: il squitsch en il graunin daventa adina pli grond – fin che la paletscha grossa dal graunin da tirc schloppa. Uss s’extenda la vapur fulminantamain e scufla l’amet lom ad ina stgima ligera. Dal reminent: translatà pled per pled vul ‹pop–corn› dir ‹tirc schloppant›.

Pertge vegnan mails snizzads brins?

(Foto: PD via Pixabay)

Bun ed uschèèèè sanadaivel: in mail gist taglià permez! Ma suenter in temp è la pulpa dal fritg brina. Il motiv: cun tagliar blessas ti las cellas fitg pitschnas da la pulpa dal mail. La consequenza: cumponentas ch’èn enserradas en la cella sauna culan or, sa maschaidan e vegnan en contact cun l’aria.

Tscherts colurants dal mail reageschan cun l’oxigen en l’aria – els oxideschan. Encims dal mail accelereschan questa reacziun. I sa furma in colurant brin – per il mail ina protecziun en cas da blessuras.

Tge gida? Sfruschar en la pulpa dal fritg cun suc da citronas; l’acid fraina la reacziun. Ubain coier la maila: lura va l’encim en paglia. U anc meglier: mangiar spert! :-)

Danunder vegn Halloween atgnamain?

(Foto: Radka Schöne / Pixelio)

Ils 31 d’october è Halloween. La festa sa basa probablamain sin in usit ch’ils Celts festivavan avant passa 2000 onns. Pir pli tard è il 1. da november daventà il firà cristian Numnasontga. La vigilgia (per englais ‹All Hallows’ Eve›) festivav’ins oravant tut en l’Irlanda.

Ils immigrants irlandais han importà l’usit en ils Stadis Unids. Ins entagliava fatschas grittas en zitgas per tegnair davent nauschaspierts Pir dapi 50 onns è Halloween quai ch’igl è oz – inclusiv il renumà ‹trick or treat›: uffants van da chasa tar chasa e pretendan dultscharias (‹treat›), uschiglio fan els lumparias (‹trick›) stgiffusas. Per rumantsch: ‹lumparias u dultscharias!›

Entras il kino, la televisiun e la reclama è Halloween vegnì ils ultims onns pli e pli popular er tar nus. I dat glieud che di: tut mo per far fatschenta!

Pertge han ils umans differentas colurs da pel?

(Foto: Dieter Schütz / Pixelio)

N’emporta betg, sche nus essan alvs u colurads – noss perdavants eran tuts nairs! L’uman modern è sa sviluppà avant bler dapli che tschientmilli onns en l’Africa. Ed ils emprims umans avevan tuts ina pel stgira. Quai è la meglra protecziun cunter ils radis ultraviolets privlus dal sulegl.

Colurs da pel pli cleras hai da pir pli tard. Numnadamain avant blers millis onns, dal temp ch’ils umans èn sa derasads en autras parts dal mund. Là n’era il sulegl betg uschè ferm, la pel stgira n’era betg pli necessaria.

Pel clera sustegna ultra da quai la producziun da vitamin D ch’è fitg impurtant per il corp. Per tut ils umans vala il medem: la colur da la pel vegn dada vinavant a noss uffants. Sia infurmaziun è memorisada en noss gens.

Danunder deriva il pignol da Nadal?

(Foto: Andreas Hermsdorf / Pixelio)

Mintg’onn stattan danovamain en las stivas pignols da Nadal decorads grondiusamain. Danunder ch’il pignol da Nadal deriva n’è betg propi enconuschent.

Segir è: l’onn 1570 steva en ina chasa da mastergnants a Brema in pign decorà cun delicatessas ch’ils uffants han dastgà scurlattar giu da Nadal. Ed il 1597 èn giarsuns cusunzs ids cun ina planta plain nuschs e chaschiel tras la citad da Basilea.

Avant var 200 onns è la nova moda sa derasada tar ils abitants bainstants da las citads. Pauc suenter vulevan er ils prinzis en tut l’Europa avair pignols da Nadal. Avant 100 onns è il pignol da Nadal alura sa derasà en l’entir mund. Uss è el arrivà er sin la champagna e tar glieud fitg simpla.

Pertge arda ina chandaila?

(Foto: Dirk Kruse / Pixelio)

Sche ti envidas ina chandaila, capita il suandant: in pau tschaira lieua, vegn tschitschada dal lamegl si e svapurescha sisum. La vapur da la tschaira piglia fieu. Quella arda, e betg il lamegl!

La chandaila arda uss da sez. La chalira da la flomma fa luar e svapurar dapli tschaira. Il medem mument procura la chalira ch’ils moleculs d’idrocarbon en la vapur da la tschaira scrodan e brischan – ensemen cun oxigen or da l’aria.

Uschia vegn libra dapli energia, e quai en furma da chalira. Particlas da fulin che sa stizzan fan che la flomma glischa mellen. Il pli oradim è la temperatura la pli auta: fin 1400 grads! La chandaila arda ed arda. Fin che ti la suflas ora e procuras uschia che la flomma na po betg pli tiers nov material dad arder.

Pertge ans mascrain nus da tschaiver?

(Foto: PD via Pixabay)

Quai ans tradescha il pled tudestg – Fasnacht: damai la notg avant il temp da curaisma (fasten). Da la notg è daventada gia daditg in’entira emna. Durant quell’emna (en auters lieus er d’autras datas) vegn fatg barlot, avant che cumenzar la vita magra da la penetienzia che la baselgia catolica prescriva.

Gia il temp medieval mettev’ins sutsura sco s’auda il mund avant il temp da curaisma. Empè da la pietusadad regiva il diavel. Mascras dal diavel, da nars e da mats nauschs eran fitg popularas.

Oz po mintgina e mintgin sa schluitar da tschaiver en in’autra rolla. E quai ch’è gia adina stà flot vi dals dis dals nars: signur, servient u chasarina – da tschaiver èn bain tuts tuttina!

Pertge starnidain nus?

(Foto: PD via Wikimedia)

Per regla starnidain nus per allontanar corps esters or dal nas avant ch’els cuntanschan il lom.

Ils gnervs en la pel mucosa dal nas èn fitg sensibels. Gia ina pitschna particla irritescha il nas. Quai po esser pulvra, in graun da pollen, ‹pulvra da starnidar› sco paiver – u secret dal nas che vegn producì en pli grondas quantitads cura ch’ins ha in dafraid. Starnidar è in reflex che nus pudain strusch controllar.

Nus starnidain en trais fasas: trair profundamain il flad, tegnair curtamain il flad e lura sa tiran ils musculs d’expiraziun dal venter e dal pèz andetgamain ensemen. L’aria vegn sajettada ensemen cun spida, secret dal nas e scherms tras il nas e la bucca, e quai cun ina spertadad da fin 160 km/h.

Attenziun, privel d’infecziun!

Pertge è la banana guerscha?

(Foto: Regina Kaute / Pixelio)

Ma, sch’ella na fiss betg guerscha, na fissi gea betg pli ina banana! Perquai che nagin n’è ì en il guaud selvadi per la far guliva! Ins po dar bleras respostas absurdas a questa dumonda.

En vardad datti ina simpla explicaziun per quest fenomen: las bananas creschan en puschels vi d’in grond ‹portafritg›. Quests puschels pendan giu da la chaglia da bananas. L’emprim creschan las bananas pli u main a travers. Ma lura midan ellas la direcziun da crescher e sa volvan vers ensi. Da quai resulta la sturschida.

Dal reminent: en il senn botanic valan bananas sco coclas! Ina singula banana vegn numnada ‹det›, 8 fin 20 dets furman in ‹maun›. Fin 20 mauns sa reuneschan ad in puschel.

Co sai adina puspè dar novs records mundials da sport?

(Foto: PD via Pixabay)

Quai è propi incredibel! En il sprint da 100 meters era il record mundial l’onn 1958 10,32 secundas, il 1960 anc 10,00 secundas ed il 2009 è Usain Bolt currì la distanza en 9,58 secundas. Co è quai pussaivel?

Igl èn gist plirs facturs che mainan a prestaziuns adina pli grondas: meglier material, sco ils chalzers ed il traject; in trenament optimà e novas tecnicas; in nutriment planisà precisamain. E lura datti adina puspè talents tschientenars cun ina statura optimala.

Insacura èsi natiralmain finì. Ma cura? Fin oz èn tut las predicziuns scientificas davart ils cunfins da las prestaziuns umanas vegnidas refutadas baud u tard. Insatge è dentant cler: uschè sperts sco l’animal il pli spert na vegnin nus mai ad esser, il gepard fa ils 100 meters en main che 6 secundas.

Danunder vegn insumma il sablun a la splagia?

(Foto: Jakob Kowalski / Pixelio)

Strusch da crair, ma ils graunins da sablun ch’han ina grondezza maximala da 2 millimeters eran ina giada fitg gronds craps. Gea, els eran parts da muntognas!

En il decurs da milliuns d’onns sa schlia, sa sfenda, schloppa e sfratga la grippa, fin ch’i resta mo pitschens craps. Quels arrivan en flums u sut glatschers, nua ch’els vegnan mulads a crappels e la finala a pulvra fitg fina. Savens resta mo tocca dal pli dir mineral: graunins da quarz, il tipic sablun cler.

Ils flums transportan il sablun en la mar. Las undas mainan il sablun dal fund da la mar a la splagia. Là sa maschaida el cun crosas da conchiglias e curals. L’undada da la mar mola anc pli fin il material. Il sablun survegn per uschè dir la davosa glimada.

Quant lungas èn las vacanzas da stad en auters pajais?

(Foto: PD via Pixabay)

Finalmain vacanzas! Da quai pon tut ils uffants da scola avair plaschair la stad. Però gia a l’intern da la Svizra datti differenzas. A Basilea duran las vacanzas lungas sis emnas, a Schaffusa mo tschintg; persuenter datti là trais emnas vacanzas d’atun. Tgi che va a scola en il Tessin, ha la stad diesch entiras emnas vacanzas.

En il rest da l’Europa datti anc pli grondas differenzas. En Germania duran las vacanzas per regla sis emnas, en l’Austria ed en Frantscha nov.

Cun vacanzas da stad che duran dudesch emnas tegnan il record pajais sco il Portugal u la Rumenia – almain bunamain: pertge che la Tirchia, l’Irlanda, l’Italia, l’Islanda e la Lettonia fan la stad tredesch emnas vacanzas! Però: sche las vacanzas da stad èn uschè lungas, datti strusch vacanzas il rest da l’onn da scola.

Pertge stun jau adina mal, sche jau legel in cudesch en l’auto?

(Foto: PD via Pixabay)

Quai enconuschain nus prest tuts en l’auto, sin il bastiment, en l’aviun – tuttenina stat ins miserabel. Pli fitg ch’i va vi e nà, pli spert ch’ins survegn il malesser da viadi.

Nus ans sentin mal, perquai che noss corp reagescha sin stimulaziuns irritantas: tes egls guardan sin in punct che na sa muventa betg. Er tes musculs èn en posiziun da paus. Ma tes organ da l’equiliber en l’ureglia interna registrescha in moviment. El senta che l’auto va vi e nà. Questas infurmaziuns cuntradictoricas irriteschan tes senns. Per consequenza stas ti miserabel.

Co e precis pertge che quai capita, na sa fin oz nagin. Er betg, pertge che tschertins èn pli sensibels che auters. Tge che gida: guardar or da fanestra. E: pli vegl che ti vegns, pli pauc sensibel che ti daventas probablamain.

Quant gudogna mes bab?

(Foto: PD via Pixabay)

Al dumonda simplamain! Schegea, en Svizra na discurr’ins betg gugent sur da la paja. I gidan statisticas: il Svizzer ordinari (masculin) gudogna var 7000 francs il mais, dunnas 1000 francs damain.

Quant che tes bab gudogna effectivamain dependa da la lavur ch’el fa. E quant ditg ch’el fa gia quella. E nua. Tranter ils chantuns datti grondas differenzas. Sche tes bab è casualmain il schef d’ina gronda interpresa, gudogna el probablamain 1 fin 10 milliuns ad onn. Sch’el lavura là sco inschigner, gudogna el forsa 8000 fin 10 000 francs il mais. Sco emploià en in biro gudogna el 5000 fin 6000 francs, sco lavurer tranter 4000 e 5000 francs.

Tut questas cifras èn mo indicaziuns approximativas. Ed i sa tracta da pajas bruttas, quai vul dir ch’i vegnan anc tratgas giu taglias e taxas.

Pertge trembl jau, cura che jau hai fraid?

(Foto: Jutta Marquardt / Pixelio)

Brrrr, tge fradaglia! Ils dents sbattan – e l’entir corp trembla. Ma pertge insumma? Fitg simpel: uschia survegns ti chaud. Tuttina sco tar mintga moviment da tes musculs, datti chalira er cun tremblar.

Tremblar da la fradaglia – quai è ina sauna reacziun da tes corp sin memia gronda fradaglia. Igl è ina part da la regulaziun da la temperatura. Grazia a quella pudain nus adina tegnair tuttina nossa temperatura dal corp. Sur la gnerva tramettan recepturs da temperatura en nossa pel cuntinuadamain valurs actualas a centers spezials en noss tscharvè. Sch’igl è memia chaud, suain nus per sfradentar nossa pel.

E sch’igl è memia fraid, cumenzain nus a tremblar. Quai n’è però betg uschè effectiv. Ti fas meglier da trair en dapli vestgadira! Dal reminent: noss corp vibrescha trasor, senza che nus remartgain.

Tgi ha inventà il chalender d’advent?

(Foto: PD via Pixabay)

Gia avant passa 150 onns pendevan famiglias l’advent mintga di pitschens maletgs vi da la paraid.

L’emprim chalender d’advent stampà ha edì l’editur da Minca Gerhard Lang l’onn 1903. Lang, il figl d’in reverenda svabais, sa regorda d’in chalender d’advent da sia mamma che cuntegneva 24 biscuits.

Il chalender da Lang sa cumponiva da dus fegls da maletgs: in cun 24 cifras e curtas poesias, l’auter cun 24 maletgs correspundents. Mintga di dastgavan ils uffants tagliar or in maletg e tatgar quel sin ina poesia – suenter avair legì avant ils vers.

Chalenders d’advent cun fanestrinas hai lura dà diesch onns pli tard. E prest er tals cun tschigulattinas.

Per tge avain nus insumma tschegls?

(Foto: PD via Pixabay)

Ils tschegls protegian noss egls. Co ch’els fan quai han perscrutaders scuvert pir dacurt. Scienziads han construì tschegls artifizials ed als han testà en in pitschen chanal da vent. Il resultat: ils tschegls han in effect erodinamic, tuttina sco pitschens spoilers. Els svieschan l’aria e mitigeschan uschia il current d’aria sin l’egl.

Uschia protegian ils tschegls per l’ina ils egls da setgar ora, per l’autra eviteschan els che pitschnas particlas da merda sgolian viaden.

La lunghezza dals tschegls ideala importa dal reminent tenor las mesiraziuns var in terz da la ladezza da l’egl. Qual vala per nus umans – e per blers auters mammals. Propi pratics, quests pitschens chavels vi dals viertgels da l’egl. E tschegnar pon ins er uschè bain cun els...

Indicaziuns bibliograficas

Respostas per testas finas 2. En: Spick nr. 375, december 2013, fin nr. 398, schaner 2016. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2018).