Pertge ha la zebra strivlas?

(Foto: Diana Mohr / Pixelio)

Ils biologs sa dumondan anc adina tge avantatg che pudess avair il muster extraordinari dals parents dals chavals che vivan en l’Africa. I dat entant bleras decleraziuns, ma cumprovada n’è nagina. Constattan tuttas in zic?

Las strivlas pudessan esser ina sort camuflagi: en quel cas na vesessan ils inimis, sco per exempel liuns, betg uschè bain las zebras en il pastg u ch’els vegnissan confus pervi da las bleras strivlas d’ina muntanera. Pli probabel èn las zebras però invisiblas per in animalet privlus – la mustga tsetse. L’insect surdat ina nauscha malsogna. Ella picla mo darar ina zebra, forsa perquai ch’ella na vesa betg ils animals cun ses egls da fassetta.

Las strivlas da las zebras pudessan er esser segns d’identificaziun. Ins sa che las zebras pitschnas enconuschan lur mamma vi da ses muster da strivlas.

Pertge gira il mund enturn sasez?

(Foto: you did / Pixelio)

Il mund gira mintga di ina giada enturn si’atgna axa. L’axa – ch’è mo imaginara – va tras il Pol dal Nord ed il Pol dal Sid. Il pli spert sa volva la Terra damai a l’equator, la tschinta che circumdescha il mund entamez ils dus pols: la sveltezza munta là a var 1670 kilometers l’ura.

La Terra gira enturn sasezza dapi ch’ella exista. Noss sistem solar è sa furmà avant 4,5 milliardas onns, cura ch’in nivel cosmic da gas e da pulvra è sa tratg ensemen adina pli fitg. En in grond turnigl è era nossa Terra vegnida furmada ad ina ballotta ch’è alura adina vegnida pli spessa e ch’ha furmà la finala in planet dir.

Il schlantsch che mova la Terra deriva anc da ses temp d’origin. Grazia a quel rotescha ella anc oz enturn sasezza ed enturn il sulegl. La forza d’attracziun dal sulegl procura che la Terra na mitschia betg ord spir schlantsch en l’univers.

Tgi ha inventà ils daners?

(Foto: Nico Meyer / Pixelio)

Ils daners èn propi pratics: nus als pudain barattar per las pli differentas chaussas e quai sin tut il mund. Quant util ch’in tal med da barat è, han scuvrì differents pievels gia avant millis onns.

L’emprim barattav’ins chaussas preziusas u utilas sco ‹daners da niz›: per exempel graun, fava da cacau, pails ubain utensils. Alura èn daventadas chaussas raras sco conchiglias u chasas da las lindornas ‹daners simbolics›.

L’emprima munaida han battì avant var 2600 onns ils Lids – in pievel che viveva lezza giada sin il territori da la Tirchia dad oz. Pauc suenter avevan er ils Grecs ed ils Romans munaida dad aur e d’argient. Ils emprims daners en palpiri hai dà avant 1000 onns en China. Oz pajain nus sulettamain cun munaida e bancnotas che n’han sezzas prest nagina valur materiala.

Pertge han onns basests in di dapli?

(Foto: mark van der hell / Pixelio)

Ils onns che sa laschan divider tras quatter (p.ex. 2004, 2020, 2056) èn onns basests: els han in di dapli che auters onns, damai 366 empè da 365 dis. Il di basest è ils 29 da favrer.

Da quai s’empo l’onn solar. Durant che la Terra gira in’entira giada enturn il sulegl, gira ella in zic dapli che 365 giadas enturn sia atgna axa (pervi da quai datti di e notg). In onn solar ha pia in pau dapli che 365 dis. Suenter quatter onns importa la differenza circa in entir di – il di basest.

L’onn basest ch’i dat mintga quatter onns gulivescha pia la differenza tranter l’onn solar e noss chalender. Introducì ils onns basests ha l’imperatur Julius Caesar avant 2000 onns. Papa Gregori XIII ha sviluppà vinavant il chalender avant 430 onns.

Danunder deriva il num ‹Oscar› dal premi da film?

(Foto: Oliver Kästner / Pixelio)

Atgnamain sa numna il premi da film il pli enconuschent ‹Academy Award of Merit› (premi da merit da l’academia), pertge ch’el vegn surdà dapi il 1929 da la ‹Academy of Motion Picture Arts and Sciences› americana. La surdada dals premis è mintgamai la fin favrer u l’entschatta mars, natiralmain a Hollywood.

Danunder ch’il surnum ‹Oscar› per la pitschna statua d’aur deriva na sa nagin precis. El vegn duvrà dapi il 1939. Ina collavuratura da l’Academy duai ina giada avair ditg ch’il chavalier d’aur regordia a ses aug Oscar...

Undradas vegnan mintg’onn las meglras prestaziuns da differentas categorias, da la musica da film fin al make-up. Persunas singulas pon gudagnar per exempel en la categoria meglra protagonista e teams per exempel per effects spezials.

Pertge ans crodan or ils dents da latg?

(Foto: Rike / Pixelio)

Noss dents èn ina buna chaussa. Quests utensils spezials sa sviluppan durant blers onns: ditg avant la naschientscha cumenzan els a crescher fin ch’ils ‹dents durabels› penetreschan la finala tranter il 6avel e 13avel onn da la vita.

Ma er avant na sto nagin uffant restar senza dents: ils emprims dents dals pops pitschens penetreschan a partir dal 6avel mais. En las pitschnas missellas dals uffants n’avessan ils dents durabels dentant anc betg plaz avunda. Perquai creschan l’emprim ils dents da latg.

Quels èn pli pitschens e fins – e nus avain era pli paucs da quels (20 dents da latg empè da 32 dents durabels). En la vegliadetgna da 5 onns crescha sco dent durabel l’emprim molar. E plaunsieu vegnan tut ils dents da latg remplazzads tras ils gronds dents. Las ragischs dals dents da latg sa schluccan ed ils dents da latg crodan or.

Pertge porta atgnamain la lieur da Pasca ils ovs?

(Foto: ABa81 / Pixelio)

Quai na san ins betg precis! L’emprima giada cumpara la lieur da Pasca en tschertas regiuns da la Germania avant bundant 370 onns. Ins chatta ella er en ina chanzun d’uffants svizra da l’onn 1789. Ma: existiva la lieur da Pasca gia avant quel temp? Datti in connex tranter l’isanza ed il fatg ch’ins pudeva ir da Pasca a chatscha da lieurs? Nagin na sa quai.

Ovs da Pasca datti dal rest gia bler pli ditg. Ins rapporta dad els gia avant 900 onns, cura ch’els vegnivan benedids en baselgia ensemen cun autras spaisas. Dal tut acceptada è la lieur da Pasca vegnida pir durant ils ultims 50 onns. In dals motivs èn segir stadas las lieurs da tschigulatta... Avant purtavan er auters animals ils ovs da Pasca: en Svizra per exempel il cucu.

Co daventa ina spaisa ina tratga preferida?

(Foto: Tim Reckmann / Pixelio)

Il corp emprenda gia d’uffant da giuditgar l’effect dal nutriment e da memorisar quellas infurmaziuns. Scienziads han scuvert ch’il gust vegn gia influenzà en il venter da la mamma: quai che la mamma en speranza mangia gugent, ha er il pop gugent pli tard.

Intginas preferenzas ha dentant mintga carstgaun – ellas ans èn dadas da natira. Chaussas dultschas per exempel han simplamain tuts gugent. Pertge che dultsch signalisescha: quai n’è betg da tissi.

Co funcziuna atgnamain la crema da sulegl?

(Foto: Jörg Brinckheger / Pixelio)

Aua! in’arsa dal sulegl! Quai n’avess betg dastgà capitar. Memia bler sulegl na chaschuna numnadamain betg mo in’arsa da sulegl cotschna e dolurusa, mabain lascha era vegnir pli spert veglia la pel. Ed igl è privlus: memia bler sulegl po avair per consequenza cancer da la pel, cura che ti es pli vegl.

La crema da sulegl duai proteger la pel cunter ils privlus radis ultraviolets. Diversas substanzas midan ils radis ultraviolets en radis betg privlus u reflecteschan ils radis da sulegl cun milli ‹spievels› fitg, fitg pitschens.

Pli aut ch’il factur da protecziun cunter ils radis ultraviolets è e pli ditg che ti pos star a sulegl. Medis admoneschan però: il sulegl è privlus, era cun crema da sulegl! Perquai èsi meglier da restar en la sumbriva, da trair en in t-shirt e da metter si in chapè ed egliers da sulegl!

Pertge datti en la Gronda Britannia atgnamain il traffic a sanestra?

(Foto: Inessa Podushko / Pixelio)

Tgi che va per l’emprima giada en l’Engalterra sto propi far attenziun sin via: ils autos van da vart sanestra da la via, betg sco tar nus da vart dretga. La persuna che maina l’auto sesa da vart dretga.

Gia avant plirs tschients onns èn vegnidas fatgas en blers pajais las reglas da tge vart da la via ch’ins duai ir. Dapli charrotschas da chavals ch’i deva, pli impurtantas ch’eran las reglas. Pertge che insaquants pajais han traffic a sanestra ed auters a dretga, na sa nagin propi.

Insaquants pajais han midà il traffic a sanestra al traffic a dretga pir en il 20avel tschientaner. Quai dependeva savens dals regents actuals. La Gronda Britannia e sias (anteriuras) colonias han adina gì il traffic a sanestra. Ed anc oz van ins en in terz dals pajais dal mund da vart sanestra cun l’auto.

Pertge piztgan urticlas?

(Foto: Juana Kreßner / Pixelio)

Aua! Quai po propi esser malempernaivel e la pel survegn flatgs cotschens ch’èn inflammads. Betg da smirvegliar: las urticlas han squittas da tissi sin lur feglia e costs.

Cun ina buna marella ves’ins: la surfatscha d’in fegl d’ina urticla è plain chavelins. Ils chavelins che ardan èn raffinads: els cuntegnan acid da furmiclas ed insaquants auters tissis. Mo cun tutgar en lev rumpa giu in chau a la fin dal chavelin ed il piz sa transfurma en ina squitta d’injecziun. Ella perfora la pel e squitta ora ses cuntegn. Aua!

Uschia sa protegian las plantas da betg vegnir magliadas d’animals. Quietant: urticlas piztgan bain, n’èn dentant betg privlusas.

Pertge han ils Indians atgnamain num Indians?

(Foto: PD via Wikimedia Commons)

Ils Indians èn il pievel indigen da l’America. Il num ‹Indian›, spagnol ‹Indio›, han els survegnì pervi d’in sbagl: il navigatur Christoph Columbus è arrivà cun sia nav en l’America l’onn 1492. Ma quai na saveva el betg. El crajeva d’avair chattà ina nova via en l’Asia da l’Ost e ch’el saja là en l’‹India›.

Bainprest han ins savì dapli, ma il num Indian è sa mantegnì. ‹Ils Indians› na datti atgnamain gnanca. Ils umans ch’han colonisà oriundamain il continent da l’America appartegnevan a divers pievels. E quai fan ils descendents anc oz.

Perquai è la noziun englaisa ‹Native Americans› (Americans indigens› u ‹pievels indigens americans›) atgnamain meglra che ‹Indian›. Sch’ins dovra gia ina noziun generala.

Tgi ha atgnamain inventà ils egliers?

(Foto: Rainer Sturm / Pixelio)

L’entschatta ha fatg il ‹crap da leger›. Avant 800 onns han muntgs manà la geniala idea da scienzads arabs en l’Europa. Il crap da leger era ina marella grossa ch’ins pudeva metter sin in text per al engrondir. Quest crap da leger vegniva glimà or da la pedra preziusa berill. Da quel num pon ins era deducir il pled ‹Brille›.

100 onns pli tard è l’agid per leger vegnì sin il nas. Or dal crap gross han ins fatg lentas finas ch’ins pudeva tegnair davant ils egls u ch’ins pudeva metter sin il nas a maun d’in rom. Enturn l’onn 1300 èn naschids quests emprims vairs egliers en claustras talianas.

Fin ch’ils egliers han survegn astas, hai anc durà in temp. Pir l’onn 1727 ha in opticher englais construì in rom cun astas per las ureglias, uschia sco quai che nus enconuschain ils egliers ozendi.

Predi il chalender dals Maya la fin dal mund?

(Foto: Aquaimages / CC BY-SA 2.5)

Ils 21 da december 2012 va il mund en malura! Quai han adina puspè annunzià persunas che pretendevan d’esser profets. Natiralmain è quai in’absurditad. Il mund n’è betg ì en malura quel di. Ma pertge èn questas persunas insumma vegnidas sin la data dals 21 da december?

In chalender dals Maya predi para la fin dal mund. Il pievel dals Maya viva en l’America Centrala. Fin avant 1000 onns prosperava l’auta cultura dals Maya. Da quel temp èn era mantegnids intgins chalenders. Sin in da quels gioga propi in tschert di ina rolla particulara. Tenor noss chalender actual è quai stà ils 21 da december 2012.

Ma tge dueva capitar quel di? Perscrutaders din: quel di finescha simplamain in grond circul da temp da la cronologia dals Maya. Suenter cumenza la dumbraziun da nov. Da la fin dal mund na di il chalender insumma nagut.

Pertge cumenza l’onn il 1. da schaner?

(Foto: BettinaF / Pixelio)

Il 1. da schaner è Bumaun, simplamain perquai ch’in pèr persunas han inventà quai avant blers onns. Gia ils Romans da l’antica han fixà il 1. da schaner sco l’emprim di da l’onn: l’onn 153 avant Cristus han ils Romans spustà il cumenzament da l’onn dal 1. da mars sin il 7. da schaner. Quai era il di, nua che dus novs ‹consuls› entravan en uffizi.

Tuttina è il 1. da schaner vegnì acceptà sco l’emprim di da l’onn en l’entira Europa pir avant var 300 onns. Avant valevan differentas datas sco per exempel Nadal u Pasca sco cumenzament da l’onn.

Blers pajais e bleras culturas estras festiveschan Bumaun auters dis che nus. En il fratemp è il 1. da schaner dentant era là il cumenzament da l’onn uffizial.

Co funcziunan patins?

(Foto: Sergej23 / Pixelio)

Patins funcziunan propi bain: patinunzs versads cuntanschan ina spertadad da passa 50 kilometers l’ura cun lur urdains da sport. Els glischnan sur il glatsch sco sch’els avessan unschì lur patins. Ed ils patins funcziunan per propi sco unschì.

Ils schlusigls glischnan sin in film d’aua fin fin. Entras il pais da la patinunza lieua il glatsch sut ils schlusigls numnadamain in zic. Quai è ina lescha fisicala: il glatsch lieua sut pressiun. La fricziun dals schlusigls dals patins sin il glatsch chaschuna ultra da quai in pau chalira. E quella chalira lascha luar anc in zic pli fitg il glatsch.

Sin il film d’aua po il schlusigl glisch glischnar a moda optimala – pertge che la resistenza da fricziun è minima. Davos il patin schela il glatsch immediat puspè – enavos resta ina lingia eleganta.

Quantas stailas datti atgnamain?

(Foto: s.kunka / Pixelio)

Enorm! Tgi che contempla ina clera notg il tschiel è strusch capabel da dumbrar tut las stailas. 3000 stailas vesess ins ad egl. Ma quai è mo ina pitschnina part da tut las stailas ch’i dat.

Sulettamain en la Via da latg, nossa galaxia, datti almain 100 milliardas stailas, pia corps celests activs che glischan. Quai è in dumber ch’ils perscrutaders calculeschan, in dumber precis na sa nagin inditgar. E galaxias – da quellas pudessi era dar senza problem 100 milliardas.

Quai fissan lura gia 10 trilliardas stailas – in dumber cun 22 nullas! E quai mo en la part da l’univers ch’è visibla per nus. Plirs astronoms pensan perfin ch’i dettia stailas senza fin. Tut quai è nunimaginabel – u betg?

Danunder deriva il spass d’avrigl?

(Foto: S. Hofschlaeger / Pixelio)

Savevas gia? Per mintga da sis che ti has en tes ultim attestat pos ti ir oz tar il directur per ina tschigulatta! E lura, curras gia? Avrigl, avrigl! Fas ti er ir persunas naivas en l’avrigl?

Ma danunder deriva l’usit da raquintar istorgias inventadas e pretensiuns narras ch’èn strusch pussaivlas a conumans che crain tut? Deriva l’usit farsa da l’aura narra da l’avrigl sco quai che tscherts supponan? U è quai in ritual da primavaira dals vegls Romans? Curt e bain: nagin na sa quai.

Ans tegnain vi dals fatgs: l’usit vegn menziunà l’emprima giada avant bundant 400 onns en Germania. Oz al datti en blers pajais europeics ed er en l’USA. Là vegn il 1. d’avrigl numnà ‹April Fool’s Day› – il di dals nars d’avrigl.

Pertge hai jau bots?

(Foto: PD via Pixabay)

Strusch insatgi n’ha betg acna durant la pubertad (uschia ha num la malsogna da la pel cun bots e buttuns). Tscherts ormons fan ch’i vegn producì dapli grass en las glondas da la pel e che questas glondas sa staupan pli tgunsch.

Uschia sa furman l’emprim pitschens ‹buttuns›. Quels pon alura eventualmain daventar bots inflammads. Il pli tard a l’entschatta dals ventg, cura che la pubertad è finida, è quel barlot a fin tar ils blers.

Tips impurtants: na smatga mai ora bots e buttuns! Ta lava la damaun e la saira cun in’emulsiun ch’è neutrala da la valur pH. Fa ina giada l’emna in peeling. Dovra mo crema speziala per la pel cun pauc grass. Sch’igl è dapli che mo in pèr bots, po in medi da la pel gidar tai – na targlina betg dad ir sperasvi ina giada!

Tgi ha inventà il ketschup?

(Foto: PD via Pixabay)

In inventader per propi n’ha la sosa da cundir betg – sco la gronda part dals recepts da cuschinar. Il pled ‹ketschup› deriva probablamain da l’Asia – da l’Indonesia, da la China u da Malaisia. Là ha ina sosa da pesch cundida num ‹kechap›.

Il num ed ils emprims recepts èn lura arrivads avant var 300 onns cun navigaturs en l’Engalterra, nua che la sosa è daventada pli e pli populara – cun il ketschup dad oz n’aveva ella però betg blers tratgs cuminaivels: ella na cuntegneva naginas tomatas!

Pir l’onn 1812 è il ketschup daventà ina sosa da tomatas – e quai en l’USA. Adina dapli chasarinas èn stadas fascinadas dal cundiment ed han cumenzà a cuschinar sezzas la sosa. Cura che l’industria da victualias ha lura purschì ketschup bel e pront, n’è il success betg pli stà da franar.

Pertge mordan morsas da mustgins?

(Foto: PD via Pixabay)

Strusch che la stad s’annunzia van els puspè sin la gnerva. En spezial en la vischinanza da pitschens puzs, en ils quals las larvas sa sviluppan, schauman ils mustgins mulestus – oravant tut las notgs chaudas. Però mo las femellas mordan.

Las femellas dal mustgin dovran ina ‹tschavera da sang› per che lur ovs possian sa sviluppar. Cun lur tromba da piztgar mordan ellas en la pel, fin ch’ellas chattan ina pitschna avaina. Avant che tschitschar or il sang pumpan ellas in zic spida en la plaja.

La spida dal mustgin è il motiv che la morsa morda. En la spida n’èn betg mo substanzas ch’eviteschan ch’il sang enquaglia, mabain era la substanza ‹histamin›. Quella duai procurar che l’avaina fina sa schlargia – ed ella è la culpa che la morsa morda e s’unfla per insaquantas uras.

Pertge suain nus sch’igl è 37 grads, malgrà che quai è nossa temperatura dal corp?

(Foto: Wilhelmine Wulff / Pixelio)

37 grads en la sumbriva – quai è propi fitg chaud! Avair ina temperatura dal corp da 37 grads è saun. Ma co va quai ensemen? Ina temperatura da 37 grads avain nus mo en il center da noss corp – vers anora sa sbassa ella. La temperatura da la pel è intgins grads pli bassa.

Noss corp producescha permanentamain chalira – spezialmain blera, sche nus ans muventain. Sch’i fa chaud, sto noss corp vegnir sfradentà per ch’el na sa surstgaudia betg – quai al destruiss.

En la pel sa chattan dapertut ‹antennas da chalira› – quellas sa chattan orasum la gnerva e mesiran sch’igl è fraid u chaud. Sche nus essan vestgids stuain nus dar giu chalira, sch’igl è pli chaud che 20 fin 22 grads. La pel dat giu chalira. Sch’i vegn pli chaud, suain nus: il suaditsch che svapurescha sfradenta.

Èsi vair che chavals dorman en pe?

(Foto: Peter Smola / Pixelio)

La veglia legenda na constat betg dal tut. Chavals pon propi ruassar super en pe. Els na vegnan per bler betg uschè stanchels da star en pe sco nus. Ils chavals pon ‹arretar› lur chommas davos. Els fan gugent lungs cupids u sa durmentan era curtamain en pe. L’avantatg dal star en pe: en cas da privel pon els fugir immediat.

Ma per pudair durmir per propi sa mettan giu er ils chavals. Els mettan ensemen las chommas sut il venter u giaschan giu en costas e stendan ora tuttas quatter. Scienziads supponan ch’els siemian schizunt.

Chavals na dorman betg ditg la notg. Els dorman adina mo ina mes’ura fin in’ura e mez vi dal toc, persuenter gugent era durant il di. En in triep chavals na dorman mai tut ils chavals il medem mument. Intgins fan adina guardia.

Pertge han pigns guglias?

(Foto: Karin Schmidt / Pixelio)

Plantas han differentas strategias co surviver l’enviern.

Plantas da feglia laschan crudar l’atun lur feglia. Quai è era meglier uschia: sur la gronda surfatscha da lur feglia svapurescha permanentamain aua. Pervi dal terren schelà na cuntanschess l’enviern mai avunda aua la feglia. Las plantas da feglia setgentassan vi. Il dischavantatg da lur strategia: ellas ston mintgamai furmar da nov la primavaira tut la feglia.

Las plantas da guglias han in’autra tactica: ellas salvan lur feglia tut l’onn. Lur feglia en furma da guglias procura però che uschè pauca aua sco pussaivel svapurescha senza vulair. Las guglias han paraids grossas ed èn cuvertas d’ina stresa da tschaira, lur surfatscha è pitschna ed ellas fan frunt a la schelira cun in antischelader en lur cellas.

Indicaziuns bibliograficas

Respostas per testas finas 1. En: Spick nr. 350, settember 2011, fin nr. 374, november 2013. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2017).