Las sirenas e lur funcziun

Per alarmar ils abitants en situaziuns da privel datti en mintga vitg sirenas. Ina giada l’onn vegnan quellas mintgamai testadas. Quai è per il pli la suletta giada ch’ins auda las sirenas. Ma tge muntan ils differents tuns e tge èsi da far?

Ina giada l’onn vegnan testadas las sirenas en l’entira Svizra. Quai è mintgamai la mesemna da l’emprima emna da favrer a las 13.30. Cun ils tests vegn guardà che las sirenas funcziunan er en cas da privel. Las medias orienteschan mintgamai ordavant davart il test, uschia ch’ins na piglia betg tema cura ch’i tiba. È la sirena d’udir insacura auter, lura èsi vairamain da reagir.

Ils differents tuns – differents alarms

I dat dus differents tuns da sirena en Svizra. In è per l’alarm general e l’auter è l’alarm d’aua. Tut tenor alarm èsi da reagir auter.

L’alarm general ha in tun che va regularmain si e giu. Il tun cuzza mintgamai ina minuta. Tranteren datti lura ina pausa da duas minutas.

Sche quest alarm è d’udir, lura èsi immediat da tschentar en il radio. Al radio vegn ditg, pertge ch’i dat l’alarm e tge ch’igl è da far. Er en cas ch’i fiss in alarm fauss vegn quai communitgà al radio.

Sco segund èsi da far quai ch’è vegnì ditg al radio.

E sco terz èsi er d’infurmar ils vischins. I pudess esser che quels n’han betg udì l’alarm.

Ditg curt: l’alarm dat il cumond da tadlar radio e da s’infurmar tge ch’è capità.

L’alarm d’aua tuna auter che l’alarm general. Igl è in tun constant da 20 secundas, suandà d’ina pausa da 10 secundas. Quai sa repeta 12 giadas.

Quest alarm vegn duvrà en lieus situads sutvart in lai da serra. Quai en cas ch’in mir rumpess e l’aua dal lai pudess inundar ils lieus. Sche quest alarm è d’udir, lura èsi immediat da bandunar il lieu e d’ir en in lieu nua che l’aua na po betg tanscher. Per exempel en ina part pli auta dal vitg.

Sco segund èsi puspè da tadlar radio. Là vegn infurmà tge ch’è capità e tge ch’igl è da far sco proxim.

Sch’ins abita en in lieu nua che quai po capitar, lura èsi impurtant da s’infurmar. La vischnanca reparta regularmain broschuras ch’infurmeschan nua ch’igl è dad ir en cas d’in alarm d’aua.

Il cumpass

Abby Sunderland (16 onns) è sa messa sin viadi enturn il mund cun ina nav a vela. Ella navighescha tut persula atras la mar. Vus as pudais imaginar che cura ch’ins è sin la mar n’è da vesair nagut auter che aua e tschiel. Per ch’ins sappia en tge direcziun navigar, dovr’ins tranter auter in cumpass. E nus dain in’egliada co che quel funcziuna.

Il cumpass – la chascha cun la guglia

Il cumpass è in instrument che mussa adina nua che nord è. El consista d’ina chascha nua che las quatter direcziuns èn nudadas e d’ina guglia che po sa volver e ch’è magnetisada. La guglia mussa adina en direcziun nord.

Il magnet

La guglia reagescha sco in magnet. Sch’ins tegna dus magnets in encunter l’auter tiran quels in l’auter u smatgan davent in l’auter – probabel avais gia sez fatg quest’experientscha. Las differentas varts dal magnet vegnan numnadas sid e nord, sco las direcziuns. Tegnan ins las varts nord u las varts sid ina cunter l’autra, alura stauschan quellas davent ina l’autra. Prendan ins dentant ina vart nord ed ina sid e tegna quellas ina cunter l’autra, alura attiran las duas varts ina l’autra.

Il mund è in magnet

Il medem capita cun la guglia dal cumpass. Il mund è numnadamain in magnet surdimensiunà. La raschun persuenter è che l’intern dal mund cuntegna fier e quel è magnetic. Il mund che sa volva enturn sasez e las stresas en l’intern dal mund ch’èn per part liquidas procuran ch’il mund è in magnet. Uschia ha quest grond magnet influenza sin la pitschna guglia dal cumpass e quella sa volva enfin ch’ella mussa en direcziun nord.

Il radar

Durant il Forum mundial d’economia, il WEF, na dastgan ils aviuns betg sgular sur Tavau ora, sch’els n’han betg ina lubientscha speziala. Vesair nua ch’ils aviuns sgolan pon ins cun agid d’in radar.

‹Radar› è in’abreviaziun che munta tant sco chattar lieus cun undas radioelectricas. Quai èn sumegliantas undas sco quellas ch’ils radios retschaivan per pudair tadlar in program da radio.

In radar consista da trais apparaturas principalas: in’apparatura per trametter undas radioelectricas, in’apparatura per retschaiver quellas undas ed in’apparatura per visualisar il signal.

L’apparatura per trametter e retschaiver ils signals vesa magari ora sco ina cuppa da satellit. Quella po avair la medema grondezza u esser bler pli gronda che quellas ch’ins vesa vi da las paraids da las chasas. Auter che tar ina cuppa da satellit è er che quella sa volva enturn sasezza. Uschia po ella tschiffar il territori en tut las direcziuns.

Il radar trametta undas radioelectricas che tanschan fin 500 kilometers, quai è pli u main duas giadas dal punct il pli sisum la Svizra fin il pli giudim la Svizra. Tutgan quellas undas sin in aviun, rebattan ellas e turnan enavos. Il radar retschaiva alura puspè il signal e po quintar ora quant lunsch davent che l’aviun è.

Ins po cumparegliar quai cun l’eco. Sche vus essas or en il liber insanua sper grippa u paraids da crap e dais in clom, sche udis vus anc ina giada quest clom. Pli lunsch davent che la grippa u la paraid è, e pli ditg ch’i va enfin che vus udis l’eco.

Il radar tira a niz quai. Pli ditg che las undas han da turnar enavos e pli lunsch davent che l’aviun sa chatta. Sche naginas undas radioelectricas turnan, alura na sa chatta nagut en il territori ch’il radar cuntanscha.

Sin il monitur ves’ins mintgamai in stritg che sa mova en rudè sco quai che la cuppa da satellit sa mova. Là nua ch’il radar chatta insatge, vegn quai nudà sin il monitur enfin ch’il stritg vegn danovamain ed actualisescha il maletg.

Il radar han ins copià dals animals

Tuttina sco il radar funcziuna er l’orientaziun d’in utschè-mezmieur. Quels fan quai cun tuns che nus n’udin betg. Tut tenor quant ditg che l’eco ha da turnar enavos tar l’utschè, sa l’utschè-mezmieur quant lunsch davent ch’in object è. L’utschè sa alura era sch’i sa tracta d’in insect ch’el vul tschiffar per mangiar u d’uschiglio insatge. Cun il radar ha l’uman empruvà da copiar la tecnica che l’utschè-mezmieur dovra per pudair s’orientar. In sumegliant sistem per s’orientar han er ils delfins ed auters animals.

Il gigant è atterrà a Turitg

El è grond, el sgola lunsch ed el ha plazza per blera glieud. Num ha il gigant A380 – il nov aviun dad Airbus. Ils 20 da schaner 2010 è el atterrà per l’emprima giada a Turitg e quai ha carmalà blera glieud sin la plazza aviatica.

Passa 20 000 persunas èn stadas la mesemna a Turitg/Kloten per guardar co che l’A380 è atterrà. Tranter ils aspectaturs eran blers babs cun lur uffants. L’aura n’era betg gist bella. Ma quai n’ha fatg nagut. Punct las 8.21 uras è l’aviun atterrà.

Enturn l’aviun èn vegnidas pustadas saivs. Quellas tegnan ils aspectaturs sin distanza da l’aviun. En l’aviun han mo paucas persunas pudì ir. Da vesair n’hai dentant dà nagut spectacular. Tgi che tschertgava sutgas, ha fatg quai adumbatten: l’aviun era emplenì cun buts d’aua che duevan simular il pais. Era uschiglio guardava l’aviun ora in pau sco in aviun che n’era anc betg a fin. Quai è uschia perquai ch’i sa tractava mo d’in aviun per far tests.

Il gigant n’ha betg dapertut il nas davant

Las cifras da l’aviun èn impressiunantas. L’A380 ha plazza per fin a 853 passagiers. Quai è il dubel dal ‹Jumbo› (Boeing 747-400). El paisa fin 560 tonnas, quai è tant sco quai che 100 elefants paisan. Giusut vesais vus ina cumparegliaziun tranter ils trais pli gronds aviuns da passagiers dal mund. E qua sa mussi che l’A380 n’ha betg dapertut il nas ordavant e n’è gnanc uschè bler pli grond ch’ils auters.

Faudar in A380

Has ti plaschair d’aviuns? Zambregias ti gugent? Alura es ti qua al dretg lieu. Nus mussain pass per pass co che ti pos faudar in aviun. Dentant betg be x-in, mabain il nov gigant A380! Emprova ina giada e guarda quant lunsch che tes A380 po sgular.

Il model per faudar l’A380 chattas qua. Sche pussaivel engrondir il maletg sin A3. Meglier è da prender in palpiri A3 pli ferm (120 g u 160 g). Avant che faudar l’aviun pos ti er colurar tes A380 tenor gust cun tias colurs preferidas.

Tagliar ora l’aviun exact suenter las lingias nairas. Betg emblidar d’era anc tagliar or las alas da l’aviun.

Tagliar suenter las lingias nairas al bist e da la vart da l’aviun (il meglier cun in cutter). Betg emblidar da prender in chartun per proteger la maisa u il pult.

Faudar l’aviun suenter las lingias interruttas. L’emprim faudar l’aviun entamez.

Faudar la cua da l’aviun suenter la lingia interrutta. Manar la cua en il tagl preparà.

Faudar il cockpit, cun faudar part A – B – C. Silsuenter manar part D en il tagl preparà.

Faudar ils quatter motors suenter las lingias interruttas. Storscher il piz da las duas alas vers ensi.

Sche ti has fatg tut endretg, alura stuess tes A380 uss sgular. Emprova ina giada. Bler divertiment!

La Black Box – la chista nundestruibla

Aua, fieu u cupitgadas or da grondas autezzas na vegnan strusch da destruir la Black Box. La chista che registrescha las pli impurtantas infurmaziuns da l’aviun, gida ils experts d’eruir pertge ch’in aviun è crudà giu.

Dave Warren, l’inventader da la Black Box

Accidents d’aviun èn la raschun pertge ch’i dat insumma ina Black Box. L’idea è naschida ils onns 1950. L’Australian Dave Warren aveva d’intercurir ina seria d’accidents d’aviun nua ch’i na deva nagins survivents e naginas perditgas. Perquai ha el gì l’idea da construir in’apparatura che registrescha tge che capita cun l’aviun. Dapi il 1960 è quella boxa obligatorica per tut ils aviuns.

La chista naira ch’è oranscha

Black Box è englais e vul dir ‹chista naira›. Ma quella chista n’è betg naira, mabain oranscha. Quai ha ina simpla raschun. La colur oranscha ves’ins meglier che nair. Black Box ha la chista num perquai ch’i vegniva numnà ils onns 1950 tuttas apparaturas electronicas ‹chistas nairas›.

Ina perditga robusta

Per la chista s’interesseschan ins pir cura ch’in aviun e crudà giu e nagin na sa pertge che quai è capità. Sch’in aviun croda giu, alura brischa quel savens, croda en l’aua u dat dapart. Perquai sto quella chista, ch’è circa uschè gronda sco ina stgatla da chalzers, esser fitg stabila. Ins po cumparegliar quella chista cun in fitg bun tresor.

Ina Black Box suenter in accident d’aviun

La Black Box sto tegnair ora ina crudada da 10 000 meters autezza giun plaun.

Aviun ch’è crudà

Sche l’aviun avess da brischar, alura sto la Black Box tegnair ora ina chalira da passa 1000 grads. Quai è radund 5 giadas pli chaud che quai ch’il furnel è cura che la mamma fa ina petta.

Aviun che brischa suenter ch’el è crudà

Era sche l’aviun croda en l’aua, dastga nagin’aua vegnir en questa chista. La chista sto perquai tegnair ora l’aua er tar ina profunditad da 6000 meters.

Aviun ch’è crudà en l’aua

Uschia è la Black Box savens la suletta schanza da chattar ora, pertge ch’in aviun è crudà giu.

Far service d’aviuns pitschens

Per evitar tant sco pussaivel accidents d’aviun pervi da defects tecnics, fan ins adina puspè controllas che l’aviun funcziunia correct. Qua pudais dar in’egliada en il lavuratori dad Adrian von Rotz. Il lavuratori sa chatta a Bad Ragaz a l’ur da la plazza aviatica.

La plazza aviatica da Bad Ragaz

Il lavuratori dad Adrian von Rotz

L’aviun a duas plazzas da la marca Cessna

Las cuvertas dal motor da l’aviun

Il motor da l’aviun

En l’intern da l’aviun

Il mecanist d’aviuns Adrian von Rotz è er londervi da realisar in project per el sez. El ha cumprà in sortiment da construcziun per in aviun. Cun quest sortiment construescha el dad A fin Z sez l’aviun. Sco che Adrian von Rotz ha ditg, stoppia el quintar cun 2500 fin 3000 uras lavur enfin che l’aviun sgola. Qua sut vesais quant lunsch ch’el è gia cun la construcziun da ses aviun.

L’aviun che Adrian von Rotz construescha sez

Actualmain drizza el las alas

Quai vegn fatg cun ina sort livel, in uder cun aua che va d’ina ala a l’autra

L’aua sa reparta guliv, uschia ch’ins vesa tar omaduas finiziuns da l’uder sche las alas èn gulivas

Igl è anc bler da far...

...enfin che l’aviun è a fin

Il plazzal dal World Trade Center

Ils 11 da settember 2001 èn terrorists sgulads cun dus aviuns en las turs schumellinas dal World Trade Center a New York ed han destruì quellas. Suenter l’emprim schoc han ils Americans decidì da construir danovamain bajetgs en quest lieu.

Las turs schumellinas

Il ‹World Trade Center› furmava in areal cun set bajetgs en la citad americana New York. Ils renumads bajetgs da quest areal eran las turs schumellinas (WTC1 + WTC2) ch’eran ils pli auts bajetgs da New York. La pli auta tur (WTC1) cun 110 etaschas mesirava cun l’antenna 527 meters, quai è circa tant sco 10 turs-baselgia ina sin l’autra.

Ils 11 da settember 2001 han terrorists attatgà cun dus aviuns las duas turs schumellinas (WTC1 + WTC2) e destruì ellas. Cura che las turs en crudadas, han ellas sutterrà il terz bajetg dal World Trade Center (WTC3). Er ils ulteriurs bajetgs (WTC4, WTC5, WTC6 e WTC7) èn crudads ensemen u han stuì vegnir stgarpads giu, perquai ch’els eran donnegiads.

Il World Trade Center suenter las attatgas

Pir suenter 9 mais è la plazza dal ‹World Trade Center›, ch’è uschè gronda sco 9 plazzas da ballape, stada rumida. E lura hai gì num: «Tge far cun quest spazi?» Igl ha dà differentas ideas. La populaziun americana avess gì gugent in monument per demonstrar la fermezza da la naziun. L’economia pretendeva bajetgs che custan pauc. Ils survivents giavischavan in monument per las unfrendas e la citad da New York avess gì gugent in’attracziun per carmalar turists. Far plans che plaschevan a tuts n’è betg stà simpel. Ed il grond problem eran ils daners.

Il 2011, 10 onns suenter l’attatga, sa preschenta il World Trade Center sco grond plazzal. Planisads èn 5 bajetgs, ina staziun sutterrana, in museum ed in lieu per sa regurdar da las unfrendas da las attatgas.

Enfin oz è dentant construì sulettamain il bajetg 7 World Trade Center (7 WTC). Quest edifizi cun 52 etaschas è 228 meters aut. Il pli aut bajetg, 1 World Trade Center (1 WTC), n’è anc betg finì dal tut. El vegn ad esser anc pli aut che l’anteriura tur schumellina la pli auta, numnadamain 541 meters cun 105 etaschas.

WTC7

Sper il bajetg 7 World Trade Center è er finì il lieu che duai regurdar a las unfrendas da las attatgas. Là nua che stevan las turs schumellinas, sa chattan uss duas funtaunas quadras, sfundradas 10 meters en il terren. L’aua cula dals mirs giu, ils nums da las unfrendas da l’attatga èn scrits sin tablas da bronz sin il tschabargal enturn las funtaunas. Il museum n’è anc betg finì.

Ins na sa betg quant che l’entir project dal World Trade Center vegn a custar. Quintà vegn cun 5 enfin 15 milliardas francs (15 000 000 000.-). Ins na sa er betg cura ch’il project è finì; il pli baud en set onns.

La Svizra: campiunessa da tunnels

A partir dals 15 d’october 2010 ha il mund in nov pli lung tunnel. El è qua tar nus en Svizra – el passa perfin sut il Grischun ora: il Tunnel da basa dal Gottard. En Svizra datti dentant anc in tunnel che tutga tar ils pli lungs tunnels dal mund. Nua che quel è e nua ch’i dat anc auters lungs tunnels vesais sin questa charta...

1. Tunnel da basa dal Gottard

A partir dals 15 d’october 2010 è il Tunnel dal Gottard qua en Svizra cun 57 kilometers il pli lung tunnel dal mund. El va dad Erstfeld en il chantun Uri a Bodio al Tessin – ed el passa er sut il Grischun ora! Tras quest tunnel van be trens ed el è ina part da la nova lingia da viafier tras las Alps – la Neat.

2. Tunnel da Seikan

Quest tunnel ha ina lunghezza da 53,94 kilometers e collia duas inslas en il Giapun. Er quest tunnel è in tunnel per trens ed el è gia vegl – el exista dapi passa 20 onns; ed i dat anc insatge tut spezial tar quest tunnel: ina gronda part da ses traject passa sut la mar.

3. Eurotunnel

Quest tunnel da trens maina er per gronda part sut la mar ora. L’Eurotunnel ha ina lunghezza da 50 kilometers ed el collia la Frantscha cun l’Engalterra – là nua che las duas terras èn il pli datiers ina da l’autra.

4. Tunnel da basa dal Lötschberg

Anc in tunnel en Svizra che tutga tar ils pli lungs dal mund! Il Tunnel da basa dal Lötschberg è 34,6 kilometers lung ed er quest tunnel fa sco il Tunnel dal Gottard part da la Neat. Dapi l’onn 2007 circuleschan trens tras il Tunnel dal Lötschberg.

5. Tunnel da Guadarrama

Quest tunnel è amez la Spagna e tras quest tunnel passan trens supersvelts. El è 28,3 kilometers lung e passa sut muntognas ora. Ils trens han d’ir l’emprim ensi e suenter puspè aval.

La vita d’astronaut

Viagiar cun ina nav spaziala en l’univers, viver sin ina staziun spaziala, pudair contemplar il mund da sura e sgular tras la staziun, cunquai ch’i na dat nagina gravitaziun che tegna ins giu sin il plaun en l’univers... La vita sco astronaut è interessanta e sa differenziescha da la vita sin il mund.

Vestgì d’astronauts: Tar la partenza e tar l’arrivada da la nav spaziala sto l’astronaut purtar il vestgì d’astronauts. Quel protegia el en situaziuns privlusas e garantescha che l’astronaut ha adina avunda aria. En la staziun spaziala na dovra l’astronaut betg ses vestgì – là po el trair en jeans e t-shirt.

Nagina gravitaziun: En la nav spaziala na datti nagina gravitaziun – quai vul dir ch’il corp na vegn betg tegnì giun plaun – ins sgola. L’astronaut ha il sentiment che ses corp saja bler pli lev che uschiglio. Tut ils objects che n’èn betg fermads sgolan per l’aria enturn.

Aria: En la staziun spaziala, nua ch’ils astronauts vivan durant lur temp en l’univers, è l’aria exact tuttina sco sin il mund, mo pli schubra. Pulvra, svapurs ni pollens na datti betg ni ch’els vegnan allontanads da filters. La temperatura è atgnamain agreabla, 22 grads celsius, dentant han astronauts savens pais fraids, perquai ch’il cor pumpa il sang plitost en il corp sura ed en il chau, perquai ch’ì na dat betg gravitaziun en l’univers.

Resti tschuf: En la nav spaziala datti pauc aua. Perquai na datti naginas maschinas da lavar. Resti tschuf vegn dismess tras ina clappa speziala en l’univers. Là sa schlia il resti. Nov resti, sco era aria, aua e vivonda portan navs spazialas da provediment.

Sa lavar: Cunquai che l’aua na cula betg dal corp oragiu èsi grev da sa lavar. Uschia prendan ils astronauts sientamauns bletschs e savun liquid per schubregiar lur corp ed er lur chavels.

Tualetta: L’astronaut va sin tualetta exact sco sin il mund. Dentant na derschenta quella tualetta betg cun aua, mabain cun aria. La derschentada tschitscha tut, rimna quai en in tanc, e cura che quel è plain vegn el svidà en l’univers. Là sa schlia tut, tuttina sco il resti.

Nutriment: Vivonda d’astronauts or da la tuba, sco quai ch’i deva pli baud, na datti oz betg pli. L’astronaut decida avant il viadi, tge ch’el less mangiar, e lura vegn quai cuschinà ordavant per el. Perquai ch’i na dat nagina gravitaziun vegn il tablet fermà. La vivonda sa chatta en pitschnas cuppas cun viertgels. La vivonda tatga in zichel, per ch’ella na sgolia betg davent da la furtgetta. Magiels na datti betg – las bavrondas na stessan betg lien, mabain sgulassan en furma da balla per l’aria enturn. Uschia vegn bavì cun stromins or da stgatlas serradas.

Durmir: Ils astronauts dorman en satgs da durmir ch’èn fermads vi da la paraid. Quai per ch’els hajan chaud e per ch’els na sgolian betg per l’aria enturn. En tge posiziun ch’els dorman è gist tuttina – els pon er durmir cun il chau engiu. Perquai ch’ì na dat nagina gravitaziun, na sentan ins betg il pais da l’agen corp. Quel è dal tuttafatg schluccà. Ils blers astronauts dorman cun protecziun da l’udida. Tut ils utensils, apparats ed instruments fan numnadamain canera.

Lavur: En l’univers han ils astronauts da bajegiar vi da la staziun spaziala ISS ed els fan experiments cun trair a niz il fatg ch’i na dat nagina gravitaziun en l’univers. Els ston er stgaudar las tschaveras ch’èn vegnidas cuschinadas sin il mund e schubregiar la staziun spaziala. Ultra da quai ston els er exercitar per che lur musculs na giajan betg enavos. Senza la gravitaziun na dovran ins numnadamain betg uschè savens ils musculs sco sin il mund.

Temp liber: La fin d’emna sa revegnan ils astronauts ed els taidlan musica, legian, telefoneschan, scrivan e-mails ni guardan en l’univers. Nagut saja uschè patgific sco contemplar il mund d’ina tala distanza, dian ils astronauts.

1 minuta ha 60 secundas – daco quai?

Daco èsi las 10:15 e betg las 87:99? Per nus ha in di 24 uras, in’ura 60 minutas ed ina minuta 60 secundas, nagut da nov. Na fissi betg pli simpel sch’il di, l’ura e la minuta fissan partids en 10, 100 e 1000, sco quai che nus enconuschain tar ils centimeters, meters e kilometers. Mo daco han ins decidì da parter il temp uschia?

Cumenzà ha tut en la Babilonia circa 3000 onns avant Cristus. Las cifras 12 e 60 eran las cifras preferidas dal pievel ed avevan era ina muntada religiusa.

Il di e l’ura

A l’entschatta vegniva il di partì en 12 uras – 12 uras di e 12 uras notg. La cifra 12 è ideala per parter en parts pli pitschnas, sco en duas giadas 6 ubain trais giadas 4.

Dentant er il di l’enviern pli curt che la stat e quai chaschunava schuschuris. Cun il temp han ils astronoms, quai èn ils umens e las dunnas che studegian las stailas, partì il di en 24 parts. Il di entschaiva la notg a las 00:00 e finescha a las 23:59.

L’ura e la minuta

Pia, in di è partì en 24 uras. Ina part è in’ura e quella è puspè partida en 60 minutas. La cifra 60 era per ils Babilonais il medem sco per nus la cifra 100, per exempel per mesirar pais u lunghezzas. Questa cifra duvravan els per martgadar, mesirar e pasar. E perquai han els er duvrà cun il temp la cifra 60 per parter en l’ura.

La minuta e la secunda

La minuta è partida en 60 secundas. Quellas dovran ins dentant pir dapi il 17avel tschientaner suenter Cristus, cura ch’il perpendicul da l’ura è vegnì inventà. Avant n’avevan la secunda sco er la minuta betg in’uschè gronda impurtanza.

Oz na funcziunass il mintgadi betg pli senza questas parts pitschnas. Nus duvrain las minutas e secundas per esser ad ura a scola, per savair cura ch’il bus u il tren va exact e cura che tge emissiun vegn a la televisiun.

Producziun dal Minisguard

Dapi la stad 2009 emetta la Televisiun Rumantscha mintga dumengia il Minisguard, l’emissiun d’infurmaziun per uffants. Ma tge capita tut enfin che l’emissiun è da vesair en la televisiun? Simsalabim ha guardà sur ils givels dal team che producescha il Minisguard.

Carin, la producenta, discutescha cun il team ils temas per il proxim Minisguard

La lavur per in’emissiun cumenza cun ina sesida. Ma cuntrari al pled ‹sesida› fa il team la sesida en pe. La sesida vegn manada d’ina producenta u d’in producent. En noss cas è quai Carin. Ella discutescha cun las redacturas ed ils redacturs davart temas che vegnan en dumonda per l’emissiun. Ella reparta lura era las lavurs e procura ch’i dat la finala in Minisguard.

Claudio è redactur. El ha survegnì l’incumbensa da filmar co ch’in pulschain crescha e daventa ina giaglina.

Claudio ha da far ina contribuziun che mussa co ch’in pulschain daventa ina giaglina

Sco emprim hai num da far retschertgas. Quellas vegnan per il pli fatgas per telefon. La dumonda è nua ch’ins po filmar pulschains? Nua datti da quels ch’èn gist naschids? Claudio chatta in lieu per ir a filmar.

Claudio fa retschertgas

E lura hai num ir a filmar ils pulschains. Quella giada hai schizunt gì num da trair en in vestgì tut spezial. Quai pervi da l’igiena ch’i dovra en ina stalla cun tants pulschains. L’um da camera, il Colin, guarda per la dretga glisch e ch’il pulschain saja en il maletg.

Claudio, Jonas e Colin vi dal filmar il pulschain

Jonas e sia sora Daria; lur geniturs han la farma da giaglinas

Arrivà a Cuira en la chasa RTR, hai num guardar il material da film e far ponderaziuns tge che vegn duvrà e co che las sequenzas duain vegnir tagliadas.

Visiunar il material da film...

Per tagliar la contribuziun dovra Claudio l’agid da Rebecca. Ella è ina da las collavuraturas che taglia las contribuziuns per la televisiun. Ensemen taglian els la contribuziun e preparan quella uschia, ch’ella po vegnir emessa.

Rebcca taglia la contribuziun per il Minisguard

Ma avant ha anc la producenta da guardar la contribuziun. Pir cura che Carin è cuntenta, è quella finida e pronta per il Minisguard. Quella giada è tut stà en urden e Claudio n’ha stuì far naginas midadas pli.

Carin guarda la contribuziun che Claudio ha fatg

Dumengia avantmezdi èsi lura uschè lunsch. Tuts èn semtgads en il studio da la Televisiun Rumantscha a Cuira. Armon, il moderatur, ha tratg en sia pli bella chamischa e stat davant ina paraid verda. In pau gnervus, ma quai è er l’emprima giada ch’il Minisguard vegn registrà

Armon fa emprovas da moderar en il studio da la televisiun

L’um da camera, ch’ha num Ingo, curra d’in chantun a l’auter per guardar che tut è drizzà en endretg. Fitness na sto el sco ch’i para betg far. Uschè bleras giadas ch’el e currì da stgala si e giu per drizzar las chazzolas tanscha quai per l’entir’emna.

Ingo (dretg) è l’um da camera che guarda che Armon è en la dretga glisch

En la reschia – il lieu nua che tut ils maletgs ed il tun vegnan registrads – sesan trais persunas. Tar la registraziun dovri sa chapescha puspè la producenta Carin. Ella ha il commando e guarda che tut saja bun.

Carin guarda che tut saja en urden

Dasperas sesa Roman. El è responsabel ch’ils dretgs maletgs sajan da vesair davos Armon. La paraid verda n’è sa chapescha betg da vesair. Quai è in tric che vegn adina puspè duvrà en la televisiun ed il film. Roman procura pia ch’il verd vegn remplazzà cun in auter maletg. En noss cas è quai il decor dal Minisguard.

Enver è la terza persuna che sa chatta en la reschia. El guarda ch’il tun saja bun e ch’ins auda er tge che Armon raquinta.

En la reschia: Enver, Roman e Carin (da sanestra)

Lura cumenzi. Tuts èn concentrads. Carin dat il cumond da cumenzar. Il signet cumpara e suenter è Armon londervi. El fa bainvegni a las aspectaturas ed als aspectaturs. Ma adina na funcziuna betg tut sco planisà. Uschia datti magari pausas perquai ch’i dovra midadas vi da la tecnica u ch’il moderatur sa stgarpitscha sur ils pleds e sto anc ina giada cumenzar. Damai ch’i n’è betg in’emissiun che vegn emessa direct, n’è quai er betg in problem.

Suenter che tut è registrà, èsi mo anc da far las correcturas ch’i dovra e da semtgar l’emissiun, per ch’ella possia vegnir emessa il suentermezdi a las 17:15. Bun divertiment!

Cumplaina concentraziun: las registraziuns cumenzan

Indicaziuns bibliograficas

Simsalabim. Tecnica. (Temas actuals). Contribuziuns producidas tranter l’avust 2009 ed il favrer 2012. Funtauna: www.simsalabim.rtr.ch. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2017).