Nossas Alps

Las Alps. Maletg da satellit

Las Alps, las muntognas che sa chattan amez l’Europa – u ditg auter: nua che nus essan da chasa –, èn las pli giuvnas muntognas ch’i dat sin nossa terra. Avant che las Alps èn naschidas è dentant capità fitg bler.

La naschientscha da la terra

Nossa terra è naschida avant 4,7 milliardas onns. Da lez temp n’aveva la terra betg ina surfatscha dira sco uss, mabain liquida. Cun il temp è la terra sa sfradentada ed igl ha dà ina crusta dira enturn la terra. La grossezza da la crusta da la terra pon ins cumparegliar cun la paletscha d’in mail. L’intern da nossa terra resta dentant liquid e fitg chaud. El consista da 4 differentas stresas cun differentas consistenzas (guarda la grafica).

Las differentas stresas da nossa terra

La crusta da la terra noda pia sin in coc ch’è liquid. E perquai che la terra sa mova en l’univers è il liquid er en moviment – sumegliant a l’aua che scurlatta en la sadella sche ti portas enturn quella. Ils moviments ch’i dat en il coc liquid da la terra han procurà che la crusta è rutta en blers lieus. Ella ha survegnì sfessas. Or da quellas po cular magma. Magma è pli u main nagut auter che crappa e grippa ch’è uschè chauda ch’ella è liquida. Sche quella magma cula pia viadora e vegn fraida, lura datti puspè ordlonder crappa e grippa.

Sch’il squitsch è dentant fitg grond, lura poi er dar vulcans. Quai è er gia capità avant milliardas onns. La lava ch’ils vulcans han spidà ora ha furmà muntognas e la vapur sfradentada è sa midada en plievgia. Uschia hai dà ils emprims oceans.

Tagl traversal d’in vulcan

La crusta da la terra consista da pliras plattas

Entras las ruttadiras è la crusta da la terra partida en pliras grondas plattas. Quellas vegnan numnadas dals geologs plattas tectonicas.

Sch’ins cumpareglia co che la terra veseva or avant 250 milliuns onns, pon ins constatar che las differentas plattas tectonicas han stuì sa muventar bravamain enfin che la terra ha vesì ora sco quai che nus enconuschain oz ella da las chartas geograficas. Ed anc oz sa movan las plattas. Ellas sfruschan adina ina vi da l’autra. Sche la tensiun tranter duas ruttadiras daventa cun ina giada memia gronda, lura poi dar ch’i rumpa puspè in toc u ch’ina platta sa stauscha sut l’autra. Quai sentin nus sco terratrembels.

Perm (avant 225 milliuns onns)

Trias (avant 200 milliuns onns)

Temp giurassic (avant 150 milliuns onns)

Temp da crida (avant 65 milliuns onns)

Temp dad oz

Las Alps sa furman

Il medem fenomen ha er manà a la furmaziun da las Alps. Là nua che las muntognas da las Alps sa chattan oz, era avant 200 milliuns onns ina mar.

La platta africana ha lura cumenzà a sa muventar vers nord, en direcziun da la platta europeica.

Il squitsch è daventà uschè grond ch’igl ha cumenzà a smatgar a bass la platta europeica.

Las plattas èn dentant s’avischinadas anc pli fitg, fin ch’igl ha cumenzà a smatgar en l’autezza la platta africana cun il funs da la mar. L’emprim hai dà inslas.

Ma il squitsch n’ha anc adina betg laschà suenter ed uschia hai dà or da quellas inslas muntognas. Ti pos far sez l’experiment: Metta in maun en plat sin la cuverta da maisa e tegna ferm quella. L’auter plazzeschas in pau pli lunsch davent e cumenzas a stuschar la tuaglia en direcziun da l’emprim maun. La tuaglia sa smuglia e cumenza a sa faudar in pau in sur l’auter. Uschia pon ins s’imaginar ch’igl è stà cun las Alps.

Ch’il terren che furma las muntognas da las Alps era antruras en la mar, declera er pertge ch’ins chatta en la grippa ed en lieus extraordinaris fossils e fastizs d’animals (per exempel dinosaurs) che na vivan insumma betg pli.

Las pli giuvnas muntognas da la terra

Per pudair s’imaginar meglier las dimensiuns dal temp cura ch’il mund è naschì e sa sviluppà enfin il di dad oz, pos ti metter avant che la terra fiss naschida l’emprim di da l’onn. En questa cumparegliaziun fissan las Alps lura sa furmadas pir ils ultims dis da december.

Il favugn e ses avantatgs

Dal favugn aud’ins bler negativ – surtut perquai che blera glieud ha mal il chau sch’il favugn sufla tras la val u perquai ch’el fa luar l’enviern la naiv. Ma il vent chaud po er avair varts positivas.

Sch’il favugn sufla, è la vista bler pli bella. Las colurs en la natira èn pli cleras e frestgas, e chaussas ch’èn lunsch davent paran d’esser pli da manaivel. Quai deriva da l’umiditad en l’aria, vul dir da fitg pitschens daguts d’aua. Il favugn sufla davent quests pitschens daguts e nus vesain tut bler pli cler.

Cur ch’il favugn sufla en ina val èsi là per ordinari bell’aura e chaud. Ideal per far bogn.

La stad sienta il favugn chaud pli spert il resti sche vus essas vegnids bletschs u sche la mamma penda si dadora il resti gist lavà.

Cura ch’il favugn sufla fitg san ins er far leghers gieus. Per exempel:

Laschar sgular in dragun.

Zambregiar ina bartga da palpiri, prender ina bartga a vela e laschar nudar quella sin in lai.

Laschar trair sasez dal vent, per exempel sch’ins va cun skis, scarsola, patinas u skateboard. Sufla il vent encunter il dies, alura va tut da sez.

Laschar sgular borlas da savun – quellas sgolan uss bler meglier.

Zambregiar ina roda da vent e guardar co che quella va enturn.

Guardar co ch’in satget sgola tras l’aria ed empruvar da tschiffar quel.

Crappa e metal or da l’univers

Stailas crudantas èn meteorits da mo 1 mm che brischan cura ch’els entran en l’atmosfera e che na vegnan betg fin sin la terra. I dat dentant er pli gronds meteorits che na brischan betg dal tut e crodan uschia sin la terra. Intgins ch’èn crudads sin la terra èn stads uschè gronds ch’els han chaschunà ina catastrofa.

Meteorits èn tocca da crap u metal che vegnan cun in’immensa spertezza vers la terra. Cura ch’il meteorit vegn en l’atmosfera – la stresa d’aria enturn il mund – lura vegn quel uschè chaud ch’el brischa. Magari brischa tut ni ch’el croda la finala sin la terra. Pitschens meteorits èn er gia vegnids chattads en Svizra. En tut èsi otg meteorits cun in pais da paucs grams fin intgins kilos. In da quels è vegnì chattà a Langwies (sper Arosa). Quests pitschens meteorits na fan strusch donns. Auter è quai cun ils gronds.

In meteorit da crap (a sanestra), in meteorit da metal (a dretga)

Meteorits pon far gronds donns

Avant 65 milliuns onns – uschia vegn supponì – saja in extrem grond meteorit crudà sin terra; quel haja fatg ch’i sa chattava tanta pulvra en l’aria ch’il sulegl n’ha betg pli pudì sclerir tras il nivel da pulvra. Entras quai n’è nagut pli creschì e blers animals n’han gì nagut da magliar ed èn crappads. Pervi da quai supponan ins er ch’ils dinosaurs sajan morts ora. Enfin uss n’ha però nagin pudì mussar si che quai è stà uschia.

In meteorit pudess esser la culpa ch’i na dat betg pli dinosaurs

Il pli grond meteorit ch’ils scienziads han chattà, è crudà sin terra avant 80 000 onns en la Namibia (Africa dal Sid). El aveva in pais da 50 fin 60 tonnas. Quai è tant sco var 50 autos. El è uss in’attracziun per ils turists.

Meteorit en l’Africa dal Sid

Anc pli grond è il meteorit ch’è crudà giu en en ils Stadis Unids da l’America, en il stadi federativ Arizona. Il crater ch’igl ha dà ha in diameter da 1265 meters. Quai è circa la lunghezza da 12 plazzas da ballape. Il meteorit è crudà giu avant radund 20 000 onns e pasava probabel 150 000 tonnas. Quai è var 3000 giadas pli grev che quel ch’è crudà en la Namibia. Dal meteorit sez na ves’ins oz nagut pli. Restà è dentant la gronda rusna.

Crater dal Barringer en il stadi federativ Arizona

La NASA – quai è l’uffizi dals Stadis Unids da l’America che s’occupa da la navigaziun spaziala – tegna en egl tut ils meteorits gronds che pudessan crudar sin terra. Uschia pudess ins alarmar la populaziun sch’igl avess da crudar in fitg grond meteorit sin la terra.

Giaschair sin l’aua

La stad cura ch’igl è chaliras, èsi il pli bel da pudair dar in sigl en l’aua frestga. Sch’ins lascha tut luc il corp en l’aua e na fa nagut, lura han ins il sentiment ch’ins giaschia sin l’aua. Pertge è quai uschia? Daco na najan ins betg sch’ins giascha uschia sin l’aua?

Per declerar quai, faschain nus in experiment e per quel duvrais vus il suandant:

- Ina sadella u in aquari da vaider cun aua

- Ina buttiglia vida da pet

- Sirup cotschen per dar colur a l’aua

1. Metter la buttiglia vida en la sadella cun l’aua

La buttiglia vida noda sin l’aua perquai ch’ella è pli leva che l’aua.

2. Emplenir la buttiglia vida enfin mez cun aua da sirup e metter quella en la sadella cun aua

La buttiglia mez plaina cun aua da sirup na sfundra betg dal tut. La part cun aua noda sut l’aua e la part vida è sur l’aua. Quai è uschia pervi da l’aria: lezza è pli leva che l’aua e perquai stat la part da la buttiglia cun aria sur l’aua.

3. Uss pudais emplenir la buttiglia dal tut cun aua da sirup e la tschentar puspè en la sadella cun l’aua

L’entira buttiglia sfundra en l’aua. L’aua en la buttiglia e l’aua en la sadella èn tuttina grevas, perquai sfundra l’entira buttiglia.

Tge ha quai da far cun l’uman?

Tar l’uman è quai tuttina: Avain nus aria en il lom restain nus sur l’aua. L’aria è numnadamain pli leva che l’aua ed auza perquai nus. Fladain nus dentant ora l’aria sfundrain nus, perquai che l’aria ch’ans tegna ad aut n’è betg pli en nus. Ina persuna che naja sfundra perquai ch’ella tragutta aua empè d’aria. Ella vegn pli greva e sfundra sco la buttiglia emplenida cun aua.

Ma en il cas normal fan ins moviments da sa nudar ed ins vegn puspè a la surfatscha da l’aua e po trair flad.

Il sal en la mar

Avais er gia fatg bogn en la mar? Lura savais che l’aua da la mar ha en sal. Ma co vegn quest sal en la mar? E quant sal hai insumma en la mar?

Tant è cler: il sal en la mar na deriva betg da l’aua da cuschinar spaghettis che las mammas bittan dal bigl giu. Uschè blers spaghettis na vegn nagin da cuschinar...

Da las muntognas en la mar

Aua po schliar tschertas substanzas. Quai capita per exempel cun zutger e sal ch’ins metta en l’aua. Il medem fenomen datti er en la natira: Cura ch’i plova, croda la plievgia sin terra e sfundra en il terren. L’aua va tras differentas stresas da crappa, grippa e terratsch. Cun ir tras las differentas stresas sa schlia or da quellas oravant tut sal e chaltschina.

Suenter il viadi tras las stresas da terren vegn l’aua puspè insanua a la surfatscha e cula en in aual. Durant il viadi che l’aua fa en l’aual fin a la mar, schlia ella vinavant sal or dal funs da l’aual e transporta quel sco ina tschinta da transport en la mar.

En la mar sezza deriva ina part dal sal er da vulcans, numnadamain sch’in vulcan rumpa ora en la mar ed i cula ora lava (crap ch’è vegni uschè chaud ch’el è luà). Entras il contact da la lava cun l’aua datti ina reacziun chemica ed i vegn sal or da la lava.

Trais tschaduns sal per liter

Entras il sulegl che splendura sin la mar svapurescha aua. Quai vul dir che l’aua daventa vapur, s’auza vers tschiel e sa transfurma en nivels. Damai che mo l’aua po svapurar, resta il sal en la mar. Cura ch’i plova vegn l’aua puspè sin terra. Perquai che quest’aua na cuntegna betg pli sal, vegn ella numnada aua dultscha. L’aua en la mar vegn numnada aua da sal.

Il ciclus da l’aua sa repeta cuntinuadamain

L’aua en la mar cuntegna radund 3,5 % sal. Quai vul dir ch’in liter aua cuntegna circa 3 tschaduns da schuppa sal. Mars ch’èn circumdadas da deserts cuntegnan anc dapli sal. Perquai ch’igl è là pli chaud svapurescha dapli aua. Uschia hai fin a 41 grams sal en il liter aua da la Mar Morta e da la Mar Cotschna.

Sch’ins rasas ora sin la terra tut il sal che sa chatta en las mars, dess quai ina stresa da 150 m autezza.

Murir da la said amez la mar

I tuna curius, ma sin la mar pon ins murir da la said. L’aua da la mar na pudain nus umans betg baiver. En l’aua da la mar hai numnadamain memia bler sal. Quel na po noss corp betg elavurar. Per dumagnar or dal corp il sal ch’è da memia, dovri aua senza sal. Sch’i na dat betg aua senza sal, lura fa quai grond donn al corp ed ins mora la finala.

Da la mar en la chazzetta

Il sal per l’aua da cuschinar ils spaghettis vegn savens or da la mar. Sienta ina mar ora, resta enavos il sal. Quai è capità en blers lieus avant milliuns d’onns. Uss sa chatta quest sal sut terra e quel vegn chavà ora ed elavurà sco sal da cuschinar. Per part vegnan er pitschnas parts da la mar sientadas ora. Quai vegn fatg cun serrar giu a la riva da la mar pitschnas parts e laschar svapurar l’aua. Silsuenter vegn il sal che resta medemamain elavurà per al pudair duvrar en cuschina.

Temperaturas – fraid e chaud stat sin il chau

Enconuschais quai? Temp d’enviern, ins giess gugent cun skis u cun aissa – ma la naiv na vul e vul betg arrivar... In motiv daco ch’igl ha l’enviern magari memia pauca naiv èn las temperaturas. Igl è para bler memia chaud. Ma curius: nus stuain trair en guants e chapitscha e las fanestras dals autos èn la damaun scheladas. Pia stuessi tuttina esser fraid avunda? Constat, dentant èsi tar nus en la val pli fraid che en ils auts, nua ch’ins fa naiv. La culpa èn las cundiziuns meteorologicas d’inversiun.

Inversiun vul dir, che l’aria fraida è pli greva che l’aria chauda. Pli greva è ella perquai ch’ella ha en pitschens daguts d’aua.

L’aria chauda è pli sitga ed ha en pli paucs daguts che l’aria fraida ed è pervi da quai pli leva.

L’enviern è la notg fitg fraida. Il di po il sulegl mo stgaudar l’aria en la muntogna. L’aria fraida stat perquai giu en la val e mo l’aria suren vegn chauda. Perquai èsi en las muntognas pli chaud ch’en la val e savens memia chaud per far naiv artifiziala.

Experiment

Perquai che nus na pudain betg currer sin ina muntogna per sentir la differenza, faschain nus in pitschen experiment:

Vus stuais esser duas persunas. Ina stat sin pais sin ina sutga. La segunda persuna sesa sut la fanestra averta. L’aria fraida entra da la fanestra. Cun il temp senta la persuna giun plaun ch’igl è pli fraid. Suenter in mument serrais la fanestra, stais dentant anc in mument là nua che vus essas. Sa mida insatge? La persuna giun plaun survegn anc pli fraid, perquai che tut l’aria fraida è ida a bass. E la persuna sin la sutga ha bel chaud, perquai che l’aria chauda è ida ad aut.

Fanestra averta

Fanestra serrada

Sontgs da glatsch – propi la raschun per fradaglias?

L’avrigl fa tge ch’el vul. Ma è il matg arrivà, na quint’ins per ordinari betg pli cun fradaglias. L’excepcziun furman intgins dis en la mesadad dal mais, pli exact davent dals 12 fin ils 15 da matg. Quai è il temp dals sontgs da glatsch. Els duajan purtar enavos la fradaglia. Ma tge han els da far cun la fradaglia?

Tgi eran ils sontgs da glatsch?

Davent dals 12 fin ils 15 da matg èn ils dis dals sontgs Pancrazi, Servazi e Bonifazi e da la sontga Sofia, er numnada Sofia fraida. Dentant cun aura fraida n’han els giu da far nagut durant lur vita. Sontgs èn els perquai ch’els han unfrì lur vita per lur cretta ubain han fatg in miracul.

Son Pancrazi ha vivì enturn l’onn 303 a Roma. Sco figl bainstant ha el deliberà blers cristians or da praschun. Perquai è el vegnì sentenzià a la mort.

Son Servazi ha vivì enturn l’onn 340. El duai esser vegnì manà d’in anghel davent da Jerusalem a Tongern en la Belgia. La è el daventà uvestg e duai avair fatg plirs miraculs.

Son Bonifazi ha vivì enturn l’onn 311. El n’era oriundamain betg in cristian. Ma cura ch’el ha vis co ch’ils cristians vegnivan torturads, è el er daventà cristian e mort pervi da quai.

Sontga Sofia ha vivì enturn l’onn 178. Ella è vegnida sentenziada a la mort perquai ch’ella na vuleva betg snegar sia religiun.

Daco sontgs da glatsch?

Il chalender sco quai che nus al enconuschain datti pir dapi l’onn 1582. Papa Gregori VIII ha introducì quel. Uschia è mintga di vegnì deditgà ad in sontg. Ed ils dis tranter ils 12 ed ils 15 da matg als sontgs da glatsch.

Daco lura quest fraid?

Il matg è il sulegl puspè pli ferm. El stgauda la terra, dentant er la mar. La terra sa stgauda a l’entschatta bler pli ferm che la mar. Uschia è l’aria ora sin la mar bundant pli fraida che sin la terra. Vers la mesadad dal mais da matg è quella differenza alura uschè gronda che l’aria fraida sa sposta vers la terra e l’aria chauda vers la mar. Uschia survegnin nus da quel temp mintgatant aria fraida ubain perfin naiv.

Indicaziuns bibliograficas

Simsalabim. Nossa Terra – geologia e clima. (Temas actuals). Contribuziuns producidas tranter l’avust 2009 ed il favrer 2012. Funtauna: www.simsalabim.rtr.ch. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2018).