La rait d’electricitad

Senza electricitad na funcziuna prest nagut. Ins n’avess nagina chazzola, la frestgera na funcziunass betg e computers, radios e televisiuns na giessan era betg. Co ch’i fiss da viver senza tut quai gnanc pudain nus ans imaginar pli. Perquai che nus essan uschè dependents da l’electricitad, vegni fatg electricitad durant 24 uras a di e repartì quella.

Igl è la damaun a bun’ura. Il svegliarin scalina, la chasa è chauda ed ins savura il café che la mamma u il bab han fatg. Ma tge faschessan nus senza electricitad? Tut fiss stgir e fraid. Senza electricitad na va nagut pli ozendi. Perquai che tuts dovran electricitad stoi vegnir producì avunda electricitad.

Electricitad vegn tranter auter fatg cun ils suandants tips d’ovras electricas:

Ovras atomaras

Ovras solaras

Ovras da vent

Da questas e d’autras ovras che produceschan electricitad (ovras idraulicas, implants da biogas, ovras d’energia da charvun etc.) chattan ins sin l’entir mund. I n’è era betg uschia ch’in pajais fa mo per el sez electricitad. I vegn era cumprà electricitad d’auters pajais sch’ins ha memia pauc e vendì sch’ins ha memia blera electricitad.

Barat d’electricitad tranter ils pajais

Perquai che la producziun d’electricitad custa, stuain nus pajar per l’electricitad che nus duvrain. Quest pretsch n’è dentant betg adina tuttina aut. Durant il di, cura che tuts dovran blera electricitad, è l’electricitad chara. La notg, cura ch’i vegn duvrà pauca electricitad, na ston ins betg pajar uschè bler. La raschun persuenter è ch’i dat ovras electricas ch’ins na po betg tschentar giu u regular (per exempel las ovras atomaras). Pia hai la notg blera energia e mo paucs che dovran ella. Per tuttina vegnir da vender l’energia vegnan ils pretschs sbassads.

Transport da rument radioactiv

Da temp en temp han lieu transports fitg spezials. Quels èn uschè spezials ch’i dat magari schizunt demonstraziuns cunter ils transports. I sa tracta numnadamain da trens che charreschan cun rument radioactiv.

Tar il rument radioactiv sa tracti da fists ch’ins dovra per gudagnar electricitad. Suenter in tschert temp na dovran ins betg pli ils fists, els èn vegls e vegnan allontanads. Perquai ston els vegnir dustads en in lieu provisoric, fin ch’ins ha in’autra soluziun. Pertge ch’il rument radioactiv è fitg malsegir, umans ed animals pon vegnir malsauns e schizunt murir pervi dals radis radioactivs.

Per che nagin na saja en privel durant in tal viadi ed era durant il temp en il lieu provisoric, datti recipients per il rument. Quels sa numnan castor (da l’englais ‹cask for storage and transport of radioactive material› − ‹recipient per arcunar e transportar material radioactiv›).

Ils castors èn 6 meters lungs, han in diameter da 2,50 meters e paisan cun cuntegn 120 tonnas. Quai è uschè grev sco trais gronds autos da vitgira.

Il recipient vesa ora sco in grond cilinder. La preit vegn fatga or da fier culà. Quest material è optimal, perquai che fier culà è fitg ferm e tegna ora bler. La preit d’in tal recipient è 45 centimeters grossa. En il mantè da fier culà èn plirs recipients pli pitschens cun en il rument radioactiv. Serrà vegnan quels sura e sut cun dus viertgels ch’èn da differentas grossezzas.

Per gea garantir la segirtad ston ils recipients supportar bler. Qua intgins dals criteris: collisiuns or da differentas autezzas e sin differents palantschieus, fieus e squitsch sut l’aua.

Per transportar ils recipients d’in lieu a l’auter vegnan quels mess en gronds containers. Quels vegnan chargiads sin vaguns da tren e transportads al lieu provisoric.

Ils proxims 40 onns pon ils recipients cun il rument radioactiv star al lieu provisoric enfin ch’ins chatta la soluziun ideala. Pertge che nagin, sin l’entir mund, n’ha chattà fin ussa ina soluziun co ch’ins po dismetter il rument radioactiv senza metter en privel umans e natira.

Stgaudar l’aua cun la forza dal sulegl

Collecturs da solar ves’ins adina pli savens sin tetgs e paraids da chasas. Quels na produceschan betg tuts electricitad. I dat era blers che stgaudan l’aua chauda ch’i dovra en chasa. Ma co funcziuna quai propi?

Per ch’ins possia stgaudar l’aua cun la forza dal sulegl dovri sco emprim in collectur solar. Quels vegnan per il pli plazzads sin tetg. Per ch’i possia stgaudar bain l’aua ston ils collecturs esser sin in tetg ch’ha uschè bler sulegl sco pussaivel.

Il sulegl stgauda

La glisch dal sulegl para d’esser alva. Igl è dentant uschia ch’ils radis dal sulegl cuntegnan tut las colurs da l’artg. Sper quellas colurs trametta il sulegl era anc radis da colurs che nus na vesain betg. Igl èn quai ils radis ultraviolets (UV) che fan che nus survegnin arsentadas dal sulegl ed ils radis infracotschens che nus sentin sco chalur.

Cuntanschan ils radis da sulegl insatge ch’è alv, lura vegnan ils radis puspè reflectads enavos. Tar objects ch’èn stgirs è quai il cuntrari. Ils radis vegnan absorbads u traguttids e mo paucs vegnan reflectads. Ils radis absorbads fan che pitschnas parts, ch’ins gnanc vesa, sa muventan. Pli blers radis che vegnan absorbads e pli svelt che questas pitschnas parts sa muventan. Quai munta era che l’object daventa pli chaud. Forsa avais era gia fatg persenn: sche vus avais tratg en in pullover nair e stais cun quel en il sulegl, lura vegn la taila dal pullover fitg chauda.

Il collectur solar

Gist quest fenomen tira a niz il collectur solar. Sco emprim consista quel d’in vaider; quel lascha ir a tras ils radis dal sulegl, na lascha dentant betg ir anora il chaud.

Il cor dal collectur solar furma l’uschenumnà absorbader. Sco ch’il num di, absorbescha quel ils radis dal sulegl e daventa uschia sez chaud. Per che quai funcziunia era, sto quest absorbader esser nair. Il rom e la part suten dal collectur solar èn isoladas, uschia che la chalur na va betg a perder.

En l’absorbader u gist sut quel sa chattan bischens. Tras quels circulescha aua. Cun circular tras quests bischens vegn quella stgaudada. Quest’aua n’è per il pli betg l’aua che vegn la finala or da la spina. Quest’aua ha mo la funcziun da transportar il chaud dal tetg en tschaler en in tanc d’aua. Ils bischens che mainan en tschaler èn isolads fitg bain, per che nagina chalur na giaja a perder. Pertge che l’aua cuntanscha temperaturas da 60 fin 80 grads.

En tschaler vegn stgaudà l’aua

La chalur vegn surdada cun in stgamiader da chalur a l’aua che sa chatta en in tanc en tschaler. Quest stgamiader da chalur n’è nagut auter ch’il bischen che vegn giu dal tetg che va tras l’aua en il tanc. Cun quai vegn la chalur surdada a l’aua en il tanc. L’aua en il tanc è lura l’aua che vegn or da la spina. L’aua en il bischen daventa pli fraida e circulescha puspè enavos sin tetg. Quai succeda d’in cuntin, uschia che l’aua vegn adina stgaudada sin il tetg e surdat la chalur a l’aua en il tanc.

Tge plattas nairas è quai sin il tetg?

Sin tetgs ves’ins differents indrizs per nizzegiar il sulegl. Il pli enconuschent èn las cellas solaras per producir electricitad. Dentant, ils blers indrizs vegnan duvrads per stgaudar aua (cf. era l’artitgel precedent).

Il collectur da sulegl

En in collectur da sulegl na vegni betg producì electricitad, mabain stgaudà aua. L’aua stgaudada pon ins alura duvrar per stgaudar la chasa ubain sco aua per sa levar. Ed uschia funcziuna quai:

(1) Tras il collectur da sulegl cula aua. Sch’il sulegl splendura sin ils collecturs, alura sa stgauda l’aua en ils collecturs.

(2) Cura che l’aua è alura chauda avunda, tschitscha ina pumpa l’aua stgaudada or dals collecturs da sulegl viaden en chasa. L’aua stgaudada en ils collecturs na pon ins betg duvrar directamain per cuschinar u per sa lavar. Pertge ch’en quest’aua èsi era in liquid che na lascha betg schelar l’aua.

(3) Il stgamiader da chalur surdat la chalur che sa chatta en l’aua dals collecturs a l’aua en chasa ch’ins dovra per cuschinar u per sa lavar. Quai funcziuna tuttina sco sch’ins mettess in magiel aua fraida sin pigna.

(4) Uschia perda l’aua dals collecturs la chalur e turna fraida enavos en ils collecturs. Là vegn ella puspè stgaudada ed il ciclus cuntinuescha. L’aua en chasa pon ins ussa duvrar bella chauda.

La cella solara

Ina cella solara na producescha betg l’energia directamain per la chasa. Ella è plitost ina pitschna ovra electrica sin la chasa. Ed uschia funcziuna quai:

(1) Sch’i dat sulegl sin las cellas solaras, produceschan ellas electricitad. Quai capita perquai che materials reageschan differentamain sin ils radis dal sulegl.

(2) L’electricitad che las cellas solaras produceschan, è in toc pli flaivla che quella or da la bischla da contact. E perquai dovri in apparat che transfurma l’electricitad da las cellas solaras en la medema sco quella da la rait.

(3) Quella energia che na vegn betg duvrada en chasa vegn vendida. Per exempel sch’i dat sulegl ed ins è sez davent. Uschia va l’electricitad en la rait ed ils possessurs survegnan raps persuenter.

(4) Normalmain dovra ina chasa dapli electricitad che quai che las cellas produceschan sin ses tetg. Questa energia vegn or da la rait sco tar ina chasa senza cellas solaras. La rait d’electricitad è sco in reservar, nua che tut l’energia vegn rimnada ed alura repartida. Uschia pudess era sa chattar tranteren energia producida d’autras cellas solaras.

Grascha è era electricitad

Far electricitad or da grascha – quai tuna curius. Ma sch’ins elavura la grascha endretg, è quai tuttavia pussaivel.

Laschain ina giada la grascha d’ina vart. Forsa avais vus magari da svidar per la mamma la sadella da cumpost e forsa avais era gia emblidà da far quai. Lura è la surpraisa magari gronda cura ch’ins avra la sadella. I toffa numnadamain sgarschaivel. Quai perquai ch’il cuntegn da la sadella ha gia cumenzà a smarschir ed igl ha dà in gas che toffa. Exact quest process vegn nizzegià tar il far electricitad or da grascha. Il product ch’i dat londerora è biogas.

Per far biogas dovr’ins per exempel puschina, grascha, rument da plantas u lavadiras. Quai vegn lura elavurà en in implant u, ditg auter, en ina fabrica da biogas. Il maletg qua sut – che sa lascha engrondir – mussa co ch’ins fa electricitad cun biogas.

E dal reminent: Quatter vatgas produceschan tanta grascha ch’i tanscha da far tanta electricitad sco quai ch’ina famiglia dovra.

Gieu da spargnar electricitad

Il davos temp discurran tuts d’energia, la culpa èn las ovras atomaras. Quellas duajan vegnir messas ord funcziun, ins stoppia producir auter l’energia ed er spargnar energia. Ma quai po era esser interessant. Nus avain creà per vus in gieu da spargnar.

Il gieu pudais vus far cun tuts voss amis u fragliuns. Durant in di empruvais vus da far las 5 chaussas che vegnan descrittas sutvart. In tip secret: inqual chaussa pon ins era far pliras giadas. Per mintga chaussa che vus faschais, survegnis vus puncts. Quests puncts stuais vus dumbrar ensemen a la fin dal di. Tgi ch’ha ils pli blers puncts, ha spargnà la pli blera energia ed ha gudagnà il gieu.

Durant il di duai ins mo far glisch sch’igl è stgir en la stanza; e sch’ins chamina or da la stanza èsi adina da stizzar la glisch. È nagin en la stanza, na dovri era betg glisch. Sche vus faschais quai in entir di survegnis vus 4 puncts.

Suenter gentar u suenter tschaina na mettai betg las vanzadiras chaudas en frestgera. Pertge che quellas stgaudan la frestgera. Lezza dovra uschia dapli energia da sfradentar. Sche vus mettais las spaisas pir en frestgera cura ch’ellas èn fraidas, survegnis vus 2 puncts.

Dovr’ins in chargiabattarias ubain in chargiatelefonin, èsi impurtant da betg laschar quel en la bischla da contact. Sch’ins na prenda betg ora quels, dovran ils apparats 1 watt electricitad. Sch’ins lascha quests apparats durant l’entir onn en la bischla da contact, sche dovra quel tanta energia sco quai ch’in pair dovra per glischar durant sis uras. Sche vus faschais quai datti 1 punct.

Sch’ins tschenta ora la televisiun be cun il telecumond, dovra quella anc adina electricitad. Pertge che la pitschna glisch da la televisiun dovra electricitad. Entaifer in onn è quai tanta energia sco quai ch’in pair d’ina lampa dovra per glischar 6 uras. Mintga giada che vus tschantais ora il visur da la televisiun survegnis vus 1 punct.

In tip: Sche vus tschantais ora tut ils apparats ch’han ina pitschna glisch, survegnis per mintga apparat 1 punct.

Avantatg

Tgi che fa mintga di questas chaussas spargna durant l’entir onn blera energia. Quai è bun per la natira – ed ils geniturs survegnan in pli pitschen quint d’electricitad.

Indicaziuns bibliograficas

Simsalabim. Electricitad. (Temas actuals). Contribuziuns producidas tranter l’avust 2009 ed il favrer 2012. Funtauna: www.simsalabim.rtr.ch. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2016).