ECONOMIA

Da la giaglina a la carta da credit

Sche nus giain ozendi en stizun, lura èsi cler che nus pajain nossas cumpras cun daners. Ma quai n’è betg adina stà uschia. Munaida datti numnadamain pir dapi radund 2700 onns. Bancnotas hai lura dà bler pli tard.

Vus avais segir er gia barattà insatge. Forsa avais dà in gieu u in cudesch a vossa amia u voss ami e survegnì persuenter in auter. Gist uschia funcziunava quai er avant ch’i deva daners.

In exempel: Remo vul in toc chaschiel. El ha giaglinas ed ina da quellas pudess el barattar. Pia tschertga Remo insatgi ch’ha in toc chaschiel e che dovra ina giaglina. Cura che Remo ha chattà quella persuna po el far il barat.

Mo quai è tut tenor in pau cumplitgà. Sch’ins na chatta nagin ch’ha in toc chaschiel e vul persuenter ina giaglina, daventi grev da far il barat. In auter problem è che mangiativas van cun il temp en mal. Pia na pon ins betg tegnair si in toc dal chaschiel fin ch’ins vul puspè barattar insatge. Perquai è vegnì tschertgà ina nova furma da pajar la rauba che vegniva cumprada.

L’emprima furma dal daner

La soluziun è stada il daner primitiv. Quai pudevan esser conchiglias, sal, té setgentà ed uschia vinavant. En mintga regiun eran per il pli renconuschidas sco med da pajar chaussas ch’i deva en abundanza.

Tar noss Remo era quai il sal. Sche Remo vul uss cumprar in toc chaschiel, sche po el simplamain pajar quest toc chaschiel cun sal. In’autra persuna che dovra ina giaglina vegn tar Remo e dumonda sch’el haja ina giaglina. Remo ha ina giaglina. El na vul dentant betg barattar la giaglina cun salata perquai ch’el na dovra betg gist quella. Perquai survegn Remo sal per sia giaglina. Cun quest sal po el alura puspè barattar autras chaussas.

La munaida

Pajà vegniva per part er cun pulvra u tocca d’aur u agent. Ils metals stuevan mintgamai vegnir pasads. Quai era da quel temp pli cumplitgà che oz. Perquai han ils commerziants inventà en il 7avel tschientaner avant Cristus (avant radund 2700 onns) ils emprims daners per propi. Il metal vegniva furmà sco ina munaida e sin quellas vegniva pitgà en in segn. Uschia savev’ins quanta valita ch’il toc metal aveva.

Pli tard han ils stadis surpiglià il pensum da producir la munaida e cun quai è stà inventà il daner sco che nus al enconuschain oz.

Daners da palpiri

Uss saveva noss Remo mintgamai pajar quai ch’el cumprava cun las munaidas uffizialas. Ma er quai era magari in pau stentus. Tar grondas summas aveva Remo da purtar blera munaida e quai era fitg grev e pauc cumadaivel. Perquai han ils Chinais inventà avant radund 1400 onns la bancnota. Ils pli blers pajais enconuschan dentant las bancnotas pir davent dal 19avel tschientaner, uschia er la Svizra.

Plastic empè da munaida e bancnotas

Ozendi na giaschan ils daners betg pli a chasa en in truclet, mabain sin banca. Quella n’è betg adina averta e perquai datti cartas da banca. Cun quellas pon ins retrair dals bancomats daners giu dal conto da banca. Cun las cartas pon ins dentant er pajar en butia. Uschia ston ins, sch’ins vul, prest mai pli prender en maun daners.

Tips co ir enturn cun ils daners

Nadal u il di da natalizi èn bellezza dis. I dat blers regals. Tranter quels magari er regals en furma da raps. 50 francs da l’onda u forsa schizunt 100 dal padrin. In u l’auter da vus survegn er daners da giaglioffa u survegn insatge sch’el ha fatg in servetsch. Ma nua metter quests daners? Tge far per betg duvrar els per piculezzas, enstagl da spargnar els per insatge ch’ins vul gia daditg? Qua avain nus in pèr tips co ir enturn cun ils daners.

Metter d’ina vart: Summas pli grondas ch’ins ha survegnì per anniversari, da Nadal e.u.v. èsi meglier da metter en ina cassa. In’autra varianta è da metter ils raps sin banca. Per uffants e giuvenils datti tar la gronda part da las bancas contos spezials. In tal conto pon tes geniturs far per vus. Sch’ils daners n’èn betg en bursa ed ins na vesa betg adina els, na vegn ins betg uschè spert sin l’idea da dar ora ils daners.

Betg cumprar quai ch’ins ha gia: Empè da cumprar tar il pasterner u al kiosc insatge per la pausa, èsi meglier da prender quai da chasa – là na custa quai a vus nagut.

Aviar pazienza: Ponderar sch’ins vul cumprar sez la chaussa u sche quai fiss forsa insatge ch’ins po giavischar per l’anniversari u sin Nadal. Quai dovra simplamain in zichel pazienza.

Dovri quai? Pensar sch’i fa insumma da basegn da cumprar la chaussa. Forsa vai er senza? Dal reminent ston er voss geniturs far quai tar tut quai ch’i cumpran. I vala pia la paina da ponderar sch’ins vul gist dar ora ils tschintg francs daner da giaglioffa ch’igl ha dà quest’emna per insatge pitschen u sch’ins vul metter quels tschintg francs d’ina vart e spargnar per insatge pli char.

Cumparegliar: Sch’ins cumpra insatge, lura fai senn da cumparegliar. Forsa datti il medem insanua auter pli bunmartgà. Il glatsch custa al kiosc dapli che en ina butia da victualias.

Avair la survista: En in cudeschet pon ins scriver si quants daners ch’ins survegn e quants ch’ins dat ora. Uschia han ins ina survista per tge ch’ins ha dà ora ils raps.

Dumandar e discussiunar: Ils daners èn voss, ma i na fa segir betg donn da discussiunar cun voss geniturs tge ch’els manegian da voss’idea. Damai che voss geniturs han pli gronda experientscha, èsi bun da tadlar sin els, er sche quai ch’els proponan n’è forsa betg gist tenor voss giavisch.

Spargnar e pir lura cumprar: Cumprar insatge pir cura ch’ins ha spargnà ils daners. I na gida betg bler d’emprestar daners. Igl è pli grev da stuair pajar enavos durant in pli lung temp ils daners emprestads che da spargnar ordavant quels. Lura èsi numnadamain pajà e liquidà. Cas cuntrari èsi adina da pensar londervi ch’ins sto anc pajar enavos insatge. Da princip vala la regla: betg dar or dapli daners che quai ch’ins ha.

Far experientschas: Dar ora raps per ina chaussa che na plascha suenter in curt temp insumma betg pli è in’experientscha che mintgin fa. Quai fa magari mal e vilenta, ma i gida tar la proxima decisiun da pensar meglier.

Barat da victualias

Pli baud na devi betg raps per pajar il latg u per cumprar charn. Alura barattav’ins. Sch’ins duvrava farina, pudev’ins cumprar quella cun pajar cun charn ch’ins aveva. Per ch’ins haja er avunda rauba per barattar, producivan ils purs persuenter dapli graun. Tut las victualias ch’ins po cumprar oz na devi pli baud betg tar nus. Per exempel spezarias; quellas stuev’ins importar d’auters pajais.

Paiver, sal e safran vegnivan transportads cun gronds bastiments davent d’autras regiuns dal mund tar nus. Perquai che quests cundiments vegnivan da lunsch davent, custavan els fitg bler. Mo ils ritgs pudevan pajar la rauba che vegniva importada d’auters pajais.

Il paiver deriva da l’India. L’entschatta cura ch’ins pudeva cumprar quel tar nus, custava el tant sco aur. Nus na stuain betg pajar en las fatschentas cun aur per survegnir paiver. Tar nus custa il paiver 1.20 francs.

Il sal hai dà en la Germania, en l’Africa ed auters pajais. Schegea ch’il sal n’aveva betg in uschè lung viadi, aveva el la medema valita sco aur. El era uschè char, perquai che sal na duvravan ins betg mo per cuschinar, mabain er sco ina sort frestgera. Charn ed autras victualias vegnivan saladas ed ellas restavan pli ditg frestgas. Oz pajan ins per in kilogram sal 95 raps.

Il safran dovran ins per cundir differentas tratgas. Il ris per exempel vegn cotschen, sch’el vegn cundì cun safran. Safran è anc oz fitg char. En stizun pajan ins per 1 gram safran radund 10 francs. Ma pli baud valeva er il safran tant sco l’aur.

La nusch-mustgat crescha vi d’ina planta en l’America dal Sid ed en l’Asia. Pli baud barattavan ins in mez kilogram nusch-mustgat cun ina vatga. Oz cumprain nus 30 grams per 1.20 francs.

Oz èn tut las victualias e vivondas d’auters pajais bler pli bunmartgadas. Igl è er pli simpel e pli bunmartgà d’importar las victualias en Svizra.

CIVICA

La via fin al nov pass svizzer

Sch’ins va en vacanzas en in auter pajais, lura dovra mintgin in document che demussa da tge pajais ch’el è. Per il solit è quai in pass. Quel cuntegna er in chip cun datas persunalas.

Il chip integrà en il pass cuntegna differentas datas biometricas. Il pled ‹biometric› vegn dal grec e sa cumpona atgnamain da dus terms: ‹bio› e ‹metric›. ‹Bio› è in auter pled per vita, en noss cas in uman; ed il pled ‹metric› vul dir mesirar. Pia: ‹mesirar in uman›. Sco infurmaziun biometrica po vegnir duvrà tut quai che fa unic ina persuna. Per exempel la grondezza, ils egls u er la colur dals chavels. Cun il chip duai il pass vegnir pli segir, uschia ch’el na po betg vegnir sfalsifitgà. Quest chip fa dentant er ch’igl è pli cumplitgà da survegnir in pass.

Fixar in termin

En il chantun Grischun datti dus centers nua ch’ins po laschar far pass. In center sa chatta a Cuira e l’auter a Zernez. Per survegnir in pass èsi l’emprim da far la dumonda via telefon u internet. Il center sclerescha sch’ins è propi Svizzer/Svizra ed ha il dretg d’in pass svizzer. Pir lura vegn fixà in termin ed ins po ir sperasvi.

La visita

Tar la visita en il center vegn anc ina giada controllà l’identitad. Plinavant vegn il pass vegl marcà sco nunvalaivel (numnadamain cun far ina rusna). En in discurs vegn controllà las persunalias. Suenter vegn fatg ina fotografia, in’impronta dals dets ed ins sto suttascriver. Tut questas datas vegnan messas sin il chip.

Ins na po betg prender cun sai ina fotografia. La raschun è che la fotografia fatga en il center sto vegnir scannada en in raster spezial. Quai per mesirar las differentas distanzas, per exempel tranter il nas e la bucca.

Dals dus dets mussaders vegn fatg in’impronta. Tar ils uffants vegn quai pir fatg a partir da 12 onns.

Per ils uffants fin 7 onns suttascrivan ils geniturs. La suttascripziun vegn scritta sin in pitschen visur electronic.

Il postin porta il pass

La furniziun dal pass cuzza per ordinari duas emnas. Il pass vegn tramess a chasa per posta.

Guardar tge ch’è sin il chip

Mintga persuna ha la pussaivladad da controllar tut sias datas ch’èn sin il chip. Per quest intent è installà en mintga center, en il qual ins po laschar far il pass in apparat per leger las datas dal chip.

Pers il pass

Sche vus perdais il pass, stuais vus immediat annunziar quai a la polizia. Er sch’il pass n’è betg pli valaivel sto quai vegnir annunzià.

Pertge datti partidas politicas?

Paula candidescha sco deputada en il Cussegl grond, il parlament dal chantun Grischun. Per daventar deputada sto ella vegnir elegida dal pievel. Per che la glieud dettia ad ella la vusch, sto Paula far reclama e discurrer cun blera glieud. Ma quai custa fitg bler. Perquai daventa Paula commembra d’ina partida politica.

Paula è uss commembra d’ina partida, la PARTIDA FLUR. Questa partida sustegna Paula cun placats, daners e cun far reclama per Paula. Persuenter sto Paula er far insatge per la PARTIDA FLUR. Mintga partida ha ideas ch’ella ha gugent u n’ha betg gugent. Ils commembers da questa partida duessan sustegnair questas ideas. Er sch’els n’èn betg adina da la medem’opiniun.

Las partidas dal parlament grischun

Segirtad per la famiglia

Dapli protecziun da l’ambient

Sustegnair las firmas indigenas

Urden e segirezza en il chantun Grischun

Dapli libertad per la glieud

Sustegnair las firmas indigenas

Dapli protecziun da l’ambient

Dapli sustegn per la glieud en il chantun Grischun

Dapli libertad per la glieud

Sustegnair las firmas indigenas

Dapli protecziun da l’ambient

Sustegnair las firmas indigenas

Elecziun dal parlament

Per las elecziuns dal parlament vegn il chantun Grischun partì en pliras parts. Quellas parts han num circuls. Mintga circul po eleger in tschert dumber da persunas che po ir en il parlament.

Tge circuls datti insumma?

Tut en tut ha il chantun Grischun 39 circuls. Insaquants da quels circuls èn fitg gronds, auters mo pitschens.

Co han ils differents circuls num? Guardai la charta...

Quantas persunas dastga mintga circul eleger?

Mintga circul dastga eleger – tranter ils abitants dal circul – quellas persunas che pon ir en il Cussegl grond.

Pli blers abitants ch’in circul ha e dapli persunas che pon vegnir elegidas.

Quantas persunas pon ins eleger en mintga circul? Guardai la charta...

Co vegnan las persunas elegidas?

Per eleger las persunas en ils circuls vegn fatg il suandant quint:

- dumbrar tut ils cedels da votaziun

- far x 2 il dumber da persunas ch’ins po eleger

- parter punct 1 tras punct 2

Il resultat da quest quint è la maioritad absoluta.

Tut quels candidats ch’han dapli vuschs che la cifra da la maioritad absoluta èn elegids. Igl è dentant da resguardar: mintga circul ha in dumber fix da persunas ch’el dastga eleger. Sche memia bleras persunas han dapli vuschs che la maioritad absoluta, gudognan mo quels cun las pli bleras.

Exempel:

2000

2 (persunas) x 2 = 4

500

Da tut las persunas ch’han dapli che 500 vuschs èn elegidas mo las duas persunas cun las pli bleras vuschs.

La regenza e sia lavur

«A Cuira sesan quels che cumondan» – quai aud’ins magari. Ed in zichel po quai schizunt esser vair. Mintga quatter onn elegian las Grischunas ed ils Grischuns che dastgan votar tgi che cumonda a Cuira. Quai cun eleger il parlament e la regenza. Mo tge fa per exempel la regenza?

La regenza dal chantun Grischun sa cumpona da tschintg persunas. Questas tschintg persunas vegnan er numnadas cusseglieras u cussegliers guvernativs. In dad els è il schef u, sco ch’igl ha num uffizialmain, il president u la presidenta da la regenza. Suenter in onn surpiglia mintgamai in auter dals cussegliers guvernativs quest pensum.

Entant ch’il parlament (en il Grischun vegn quel numnà Cussegl grond) decida tge leschas che duain valair en il chantun e per tge ch’ils daners dal chantun vegnan duvrads, ha la regenza da guardar che quai capitia er. La regenza ha pia da guardar che las leschas vegnan tegnidas en e ch’ils daners vegnan dads ora tenor las decisiuns dal parlament.

Cunquai ch’i dat fitg bleras leschas, datti er blera lavur e perquai vegn quella lavur partida si en differents champs. Mintga cusseglier guvernativ ha in champ nua ch’el u ella è responsabel. Quels champs vegnan numnads departaments. Ils singuls departaments èn anc ina giada partids en differents uffizis. En quels uffizis lavuran blera glieud che sa gida cun lur schefs, las cusseglieras ed ils cussegliers guvernativs.

Ils tschintg departaments:

Departament d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient

Quai è il departament ch’è per exempel responsabel che mintga uffant e giuvenil po ir a scola u lura er per la che l’ambient na vegnia betg tschufragnà.

Departament da finanzas e vischnancas

En quest departament è l’uffizi ch’incassescha la taglia e guarda da las finanzas dal chantun. In auter uffizi è responsabel per las vischnancas. Quai vul dir ch’el sa gida tranter auter cun las vischnancas sche quellas han problems.

Departament da giustia, segirezza e sanadad

Quest departament è responsabel per dretgiras, praschuns u er per la polizia. En quest departament chatt’ins dentant er tut quai ch’ha da far insatge cun ospitals u cun la sanadad.

Departament da construcziun, traffic e selvicultura

En quest departament vegn per exempel guardà ch’i dettia vias en il chantun e che quellas sajan en in bun stan. Il departament s’occupa dentant er dal guaud e guarda che quel vegnia tgirà endretg.

Departament d’economia publica e fatgs socials

En quest departament è tranter auter da chattar l’uffizi ch’è responsabel per ils purs. In’auter uffizi guarda ch’ins chattia en butia ed en las ustarias mangiativas ch’èn en urden.

Retgs e reginas

La Svizra n’ha nagin retg. Pertge che auters pajais han ina famiglia roiala e tge che quella fa, pudais vus leger qua sutvart.

Tge è ina monarchia?

Pajais ch’han in retg u ina regina numn’ins ‹monarchias›. La monarchia è ina furma da stadi. Il pled ‹monarchia› vegn dals pleds grecs ‹mono› = ‹in› ed ‹archein› = ‹reger›. Ina monarchia è damai ina furma da stadi nua che mo ina persuna regia. Quai po esser in imperatur, in retg u in prinzi. Dretgas monarchias cun propi mo in che cumonda na datti oz strusch pli. Bunamain dapertut datti ozendi parlaments che decidan la direcziun da la politica. Ils parlaments èn cussegls che sa cumponan da persunas che vegnan elegidas dal pievel.

Queen Elizabeth II da la Gronda Britannia

Retgs e reginas en Svizra?

La gronda part dals pajais han ina lunga istorgia ed en il decurs da quella è er sa midada la furma da stadi. Er la Svizra era ina giada en ina monarchia! Sur lung temp ha noss pajais fatg part dal Sontg Imperi roman tudestg. Quai enfin l’onn 1499 – suenter ina guerra encunter ils Habsburgais ed il retg tudestg Maximilian. Ils Svizzers han adina gì gugent la libertad ed han pli gugent vulì decider sezs che laschar cumandar insatge dad in retg.

Il retg spagnol Juan Carlos I cun la presidenta da la Confederaziun svizra Doris Leuthard

Tge fan ils retgs e las reginas ozendi?

En ils pajais europeics nua ch’i dat anc retgs e reginas na pon quels betg decider bler u cumandar insatge. Lur lezia è da represchentar il pajais, vul dir dad ir a far visitas da stadi en auters pajais e da retschaiver tar els giasts d’auters pajais.

Tschertins dad els s’engaschan u dattan daners per uffants u famiglias paupras. Per exempel Lady Diana ch’è morta en in accident d’auto l’onn 1997. Savens èn las famiglias roialas fitg popularas en lur pajais.

Lady Diana

In famiglia roiala vegn vesida sco insatge che tegna ensemen in pajais e la glieud mussa grond respect envers ils commembers da la famiglia roiala. En la televisiun, al radio, en l’internet ed en gasettas vegn rapportà tge ch’ils commembers da la famiglia roiala fan, vul dir tgi ch’els maridan, nua ch’els van en vacanzas, co ch’els vivan e cun tgi ch’els fan dispita.

La chasa roiala da la Svezia

Il retg

Carl Gustaf XVI è il retg da la Svezia. El è naschì l’onn 1946. Perquai che ses bab è mort il 1947 ha ses tat Gustav VI surdà directamain ad el la curuna. E quai cur che Carl Gustaf aveva 27 onns. En Svezia san tuts ch’il retg Carl Gustaf na sa betg leger e scriver bain, el ha legastenia. Als gieus olimpics dal 1972 ha el emprendì d’enconuscher Silvia Sommerlath, els han maridà quatter onns pli tard.

La successura al tron

La princessa ereditara ha num Victoria. En Svezia è la regla uschia che l’uffant il pli vegl dal retg ierta la curuna. Quai na sto betg per forza esser il figl. Victoria ha 33 onns ed è gist fitg actuala pervi da sias nozzas cun Daniel Westling. Er sia sora Madleine vuleva maridar, ma la relaziun cun il giurist Jonas Claes Bergström è ida a fin avant las nozzas. Il frar dad ellas duas è il prinzi Carl Philip.

La famiglia roiala da la Svezia

La chasa roiala da la Norvegia

Il retg

Retg Harald V è dapi il 1991 retg da la Norvegia. El ha 73 onns. Sia dunna ha num Sonja, ella na deriva betg d’ina famiglia roiala, perquai han ella e Harald stuì spetgar nov onns enfin ch’il bab da Harald ha permess da maridar.

Il successur al tron

Il figl dal retg Harald V ha num Haakon. El ha 37 onns ed ha maridà il 2001 Mette-Marit Tjessen Hoibi. Els han emprendì d’enconuscher in l’auter ad in festival da musica. Mette-Marit aveva gia in figl. Ensemen cun Haakon ha ella dus uffants ch’han num Ingrid Alexandra e Sverre Magnus.

Harald e Sonja cun Haakon e Mette-Marit

La chasa roiala dal Danemarc

La regina

Margarethe II è dapi il 1972 regina dal Danemarc, quai suenter che ses bab retg Christian X era mort. Margarethe fima ina cigaretta suenter l’autra! Ses um è Prinz Henrik. Il hobbi da Margarethe è dissegnar.

Il successur al tron

Il prinzi ereditar ha num Frederik. El ha 42 onns. Als gieus olimpics l’onn 2000 a Sydney ha el emprendì d’enconuscher l’australiana Mary Donaldson. Els han maridà il 2004. Lur uffants han num Christian ed Isabella. Il prinzi Frederik è vegnì elegì trais giadas sco ‹Danais da l’onn›.

Margarethe e Henrik

La chasa roiala da la Gronda Britannia

La regina

Regina Elizabeth II è probabel la regina la pli enconuschenta tar nus. Ella è naschida l’onn 1926. Cun 27 onns ha ella surpiglià il tron da ses bab retg George VI. Elizabeth ha emprendì da far mecanista d’autos! Ella è maridada cun il prinzi Philip Mountbatten.

Il successur al tron

Prinz Charles duai daventar retg suenter sia mamma Elizabeth. Charles ha 62 onns. Sias vacanzas da skis passenta Charles gugent en il Grischun, a Claustra. Charles era maridà cun Diana Spencer (Lady Diana). Lur figls èn William (1982) e Harry (1984). Suenter il divorzi e la mort da Diana ha Charles maridà Camilla Parker-Bowles.

Charles, William e Harry a Claustra

La chasa roiala da l’Ollanda

La regina

La regina da l’Ollanda è Beatrix Wilhelmina Armgard van Oranje-Nassau. Ella ha 72 onns ed è dapi 30 onns regina. Igl ha dà grondas discussiuns pervi da sias nozzas l’onn 1966 cun il diplomat tudestg Claus von Amsberg. Quel era bain stà en la Segunda Guerra mundiala, ma sco ch’i dueva sa mussar n’era el stà participà a nagins crims da guerra. Cun ils onns è el daventà il pli popular entaifer la famiglia roiala. El era però malsaun ed è mort l’onn 2002.

Il successur al tron

Successur da la regina daventa ses figl Willem-Alexander. El ha 43 onns. Il 2002 ha el maridà Maxima Zorreguieta da l’Argentina. Ils Ollandais n’han betg vesì gugent quai, perquai ch’il bab da Maxima era in politicher ch’ins n’ha betg stimà fitg. Willem-Alexander e Maxima han trais figlias, Catharina-Amalia, Alexia ed Ariane.

Beatrix, Maxima, Willem-Alexander ed ils uffants

La chasa roiala da la Spagna

Il retg

Retg Juan Carlos I (naschì il 1938) regia il pajais dapi l’onn 1975. El è vegnì sin il tron suenter la mort dal dictatur Franco. Retg Juan Carlos va gugent a chatscha. Sia dunna è la regina Sophia, ella deriva da la chasa roiala greca.

Il successur al tron

Il figl da Juan Carlos, il prinzi ereditar Felipe, daventa successur da ses bab sco retg. Felipe ha 42 onns. L’onn 2004 ha el maridà la schurnalista Letizia Ortiz Roscolano. Els han dus uffants ch’han num Leonor e Sofia.

Felipe e Letizia

La chasa roiala da la Belgia

Il retg

Albert II è dapi il 1993 retg da la Belgia. El è il successur da ses frar Baudouin ch’era mort senza ch’el avess gì agens uffants ch’avessan pudì surprender il tron. Albert II è maridà cun la princessa taliana Paola Ruffo di Calabria.

Il successur al tron

Prinz Philipp da la Belgia è il figl il pli vegl dal retg. El ha 50 onns ed è maridà cun la princessa polacca Mathilde d’Údemkem d’Ácoz.

Albert e Paola

Persunas estras che vivan tar nus

Bleras persunas da l’entir mund vivan en Svizra. Segir has gia vis da quellas persunas – u ch’in u l’auter è schizunt tes camarat u tia camarata da scola. Quels guardan forsa ora in zichel auter, perquai che la pel ha in’autra colur, u ch’els discurran in’autra lingua a chasa. Magari na dastgan quels betg star en Svizra perquai ch’els na survegnan betg la lubientscha. Sch’i na dess betg questas lubientschas, dessi cun il temp forsa da memia persunas qua. Las graficas qua sut mussan quant bleras persunas che vivan en Svizra e danunder che quellas vegnan.

En Svizra vivan bunamain 8 milliuns persunas. Da quellas persunas èn strusch 2 milliuns da l’exteriur.

Sche la Svizra avess mo 100 abitants fissan:

- 25 or da pajais da l’Europa

- 2 or da l’Asia

- 1 or da l’Africa

- 1 or da l’America

- radund 70 fissan Svizzers

Or da tiaras vischinantas, situadas en l’Europa, vegnan las pli bleras persunas. Quai èn passa 1 500 000 persunas.

Sche mo 100 persunas or d’auters pajais da l’Europa fissan en Svizra, guardassi ora uschia:

- 19 or da l’Italia

- 17 or da la Germania

- 13 or dal Portugal

- 12 or da la Serbia

- 39 or d’auters pajais da l’Europa

Matriarcat – las dunnas domineschan

Pir avant 40 onns han las dunnas svizras survegnì il dretg da vuschar. En culturas matriarcalas na ston las dunnas betg cumbatter per lur dretgs – ellas giaudan grond respect en la societad. Ina cultura matriarcala è quella dals Minangkabau en il vest da l’insla Sumatra. Quai è tut in auter viver ch’en Svizra. Cun agid da la mattatscha imaginada Dewi guardain nus, co che sia societad sa differenziescha da la nossa.

La mattatscha Dewi ha 10 onns ed è ina Minangkabau. Quai è in pievel che viva en il vest da l’insla Sumatra, en l’Indonesia, en vischinanza dal guaud tropic ed entamez vulcans.

La cultura dals Minangkabau è ozendi ina da las sulettas culturas matriarcalas. Passa 3 milliuns Minangkabau datti anc, quai è bunamain la mesadad da la populaziun svizra.

Ils Minangkabau vivan da la pestga, els produceschan legums, tubac, chanella, neghels e zutger. Quels products tutgan a l’entira parentella. Sch’insatgi ha per exempel dapli zutger che quai ch’el dovra, lura vegn organisà ina festa per l’entira cuminanza. Tar quella festa datti lura gieus da fortuna. Ils premis èn ils products ch’èn danvanz. Uschia han tuts avunda per viver bain.

Las dunnas cumondan

Dewi viva tar sia mamma, ensemen cun ses dus frars, sia tatta ed ils augs. Il bab da Dewi viva tar si’atgna mamma, pia tar la tatta da Dewi. El visita dentant savens Dewi e sia dunna. Quai è tradiziun tar ils Minangkabau. En famiglia è la tatta la scheffa.

Il di che la tatta da Dewi mora, erta la mamma da Dewi la chasa ed il terren – e pli tard erta Dewi ils bains da sia mamma. Sche Dewi vivess en Svizra, avess ella da parter la chasa ed il terren cun ses frars e ses bab.

Tar ils Minangkabau na datti betg in sistem da votar. Sche la cuminanza ha in problem, lura sa raduna ella en in lieu ed il problem vegn discutà. En il vitg da Dewi vegn studegià, sch’ins duess bajegiar ina scola nova. En Svizra decidess uss la maioritad, gea ni na, uschia che la part pitschna perdess. Auter en il vitg da Dewi. Umens e dunnas, giuven e vegl sa participeschan a la discussiun davart la scola, enfin ch’els chattan ina soluziun che cuntenta tuts. Nagin na sperda!

POLITICA

La preistorgia ubain: Daco datti l’ONU?

Curt avant la fin da la Segunda Guerra mundiala giavischavan ils umans nagut auter che la pasch mundiala e quai per adina. Per garantir la pasch han ins fundà in’organisaziun ch’unescha tut ils pajais dal mund. En quella pon tut ils pajais che sa participeschan gidar ubain dumandar per agid.

La fundaziun

L’onn 1945 èn represchentants da 50 naziuns sa scuntrads a San Francisco en ils Stadis Unids da l’America. In mais a la lunga han els discurrì enfin che tuts èn stads dal medem avis ed han votà tuttina. Pertge che tar l’ONU ha mintga commember ina vusch e dastga vuschar. Oz èn 192 pajais commembers da l’ONU.

La finamira

Durant l’emprima conferenza èn plirs puncts vegnids definids sco pensum da l’Organisaziun da las Naziuns unidas. Igl èn quai tranter auter: proteger il mund da guerras e tirans; stgaffir dapertut bunas cundiziuns da viver per che nagin na stoppia patir; proteger la natira; garantir scolaziun e libertad per tut ils umans.

È il secretari general da l’ONU il pli pussant um dal mund?

Mintga tschintg onns elegia l’Assamblea generala il secretari. Quai n’è betg il schef da l’ONU, dentant tuttina il pli aut collavuratur. El discurra cun pajais en conflicts. Il secretari general sto esser dal tuttafatg sincer e sto cumbatter cun tutta forza per la pasch. Ma tut sias decisiuns ston l’emprim vegnir acceptadas da la radunanza.

Dovri l’ONU?

Blers crititgeschan che l’ONU na saja betg pussanta avunda. La raschun è per exempel che l’ONU emprova gia dapi onns senza success da far pasch en pliras regiuns dal mund. Ubain che pajais sco ils Stadis Unids da l’America ch’èn commembers da l’ONU na discurran betg adina cun ils auters pajais tge far per garantir la pasch. Tuttina procura l’ONU en fitg blers pajais per pasch ubain guarda ch’ils umans hajan da mangiar ed ina scolaziun.

È l’ONU memia plauna?

Cunquai che tut ils pajais ch’èn commembers da l’ONU han il dretg da vuschar e dir lur opiniun, duran las discussiuns mintgatant ditg. Quai è bain bun per che tuts sajan da la medema opiniun; ma mintgatant duvrassi er ina sperta decisiun.

La Strivla da Gaza

Cumbats tranter la Strivla da Gaza e l’Israel tutgan quasi tar las novitads da mintgadi. Ins strusch fa stim da quellas. Ma nua è quella Strivla da Gaza e tgi viva en questa regiun?

La Strivla da Gaza è ina regiun a la Mar Mediterrana. En il nord ed en l’ost cunfinescha quella cun l’Israel ed en il sid cun l’Egipta. En la Strivla da Gaza vivan var 2 milliuns persunas. Quai dentant sin ina surfatscha da mo 360 km². Quai vul dir ch’ina singula persuna ha radund 176 m² (gnanc la grondezza d’ina plazza da tennis) per ella. En cumparegliaziun cun la Svizra, nua che mintga persuna ha var 5320 m² (var 24 plazzas da tennis), è quai fitg pauc plaz.

En la Strivla da Gaza abiteschan mo Palestinais

Fin il 2005 vivevan er Gidieus en la Strivla da Gaza. L’onn 2005 ha l’Israel retratg la schuldada che controllava la regiun ed ha pretendì che tut ils Gidieus bandunian questa regiun. Dapi lura na vivan naginas persunas israelianas en la Strivla da Gaza. Las chasas da las persunas gidieuas èn vegnidas destruidas. Il cunfin vegn surveglià fitg rigurus da l’armada israeliana. Ella controllescha e cumonda tgi che dastga ir en la Strivla da Gaza e tgi che dastga bandunar quella.

La Strivla da Gaza tutga tar las regiuns autonomas palestinaisas. Perquai ha la Strivla da Gaza in’atgna regenza ch’è responsabla per questa regiun. Cunquai ch’ils cunfins da la Strivla da Gaza vegnan controllads fitg ferm da l’armada israeliana, po l’Israel decider tge rauba che vegn importada en la regiun. Er tar l’electricitad è la Strivla da Gaza dependenta da l’Israel.

La Hamas cumonda

Tar la dispita tranter ils Israelians ed ils Palestinais datti er gruppas che na vulan betg schliar il conflict a moda paschaivla. Ina da quellas gruppas è la Hamas. Quai è in’abreviaziun e vul dir tant sco ‹resistenza›. Cun quai è manegiada la resistenza cunter l’Israel. La Hamas na renconuscha betg il stadi Israel. La finamira da questa gruppa è da fundar in agen stadi palestinais, e quai cun violenza. La Hamas è er cunter l’idea da dus stadis, in stadi per ils Israelians ed in per ils Palestinais. Dapi l’onn 2007 regia la Hamas la Strivla da Gaza, quai suenter grevs cumbats cunter in’autra gruppa palestinaisa, la Fatah.

Cumbattants da la Hamas

Fatah vul in agen stadi senza violenza

Ils Palestinais n’èn betg perina. Entant che la Hamas vul cuntanscher in agen stadi cun violenza, vul la Fatah far quai senza violenza. La Fatah na vala betg pli sco gruppaziun terroristica, er sch’ella era quai ina giada. La Fatah renconuscha per exempel er il stadi Israel.

Commembers da la Fatah

Rachetas ed attentats

La Hamas fa speranza als Palestinais ed uschia quintan blers ch’il futur daventia meglier entras la Hamas. Perquai èn er blers Palestinais pronts da sustegnair ils cumbats da la Hamas. Cumbattants da la Hamas sajettan adina puspè rachetas vers l’Israel e fan attentats da suicidi sin Israelians. Ils attentats da la Hamas provocheschan lura mintgamai in’attatga dals Israelians.

Bajetg destruì entras ina racheta

Revoluziuns cun agid da l’internet

En connex cun las demonstraziuns ed ils tumults en l’Egipta aud’ins adina puspè il num Facebook e Twitter. Quellas paginas d’internet èn numnadamain er vegnidas tratgas a niz per lantschar las demonstraziuns.

Tar Facebook e Twitter sa tracti da paginas d’internet per communitgar in cun l’auter. La finamira da quellas è da star en contact cun amis damanaivel e da lunsch, chattar persunas ch’han ils medems interess u er per raquintar tge ch’ins fa gist.

Quellas paginas d’internet han er gì ina tscherta influenza tar las demonstraziuns en l’Egipta. Ina da las fermezzas da tals sistems è ch’ins po derasar fitg spert infurmaziuns. Sche jau scriv per exempel insatge en in da quels sistems, lura vesan mes amis tar Facebook u las persunas che suondan mess messadis tar Twitter quai che jau hai scrit. Quai po tut tenor plaschair a quels, uschia ch’els dattan vinavant quest messadi a lur amis. Sche quai capita pliras giadas, èsi prest cuntanschì bleras tschient persunas u anc bler dapli.

Gist quest effect è vegnì tratg a niz en l’Egipta. Persunas che vulan in’autra regenza per l’Egipta han clamà via Twitter e Facebook ad ina demonstraziun. Da quell’emprima demonstraziun han passa 18 000 persunas fatg part. Cler che betg tut quellas persunas èn vegnidas perquai ch’ellas han vis quest clom en l’internet. Ma l’internet ha gidà a reparter spert quell’infurmaziun entaifer la populaziun.

In sumegliant fenomen pon ins er vesair en Svizra. Magari vegn clamà ensemen glieud per far in’acziun che para dad esser spontana. I vegn publitgà sur l’internet in lieu, in temp e tge ch’i vegn fatg. Per exempel far ina battaglia da plimatschs u lura star eri, sco sch’ins fiss schelà en. Persunas che n’enconuschan betg quai èn lura tut surstadas.

Ma adina n’è quai betg uschè spontan sco quai ch’ins pensa. Tar acziuns nua ch’i vegn sautà, sa rimna la glieud savens gia avant ina giada per trenar la choreografia.

Perquai che l’internet porscha pussaivladads da derasar svelt novitads e da far che per exempel bleras persunas sa radunan, èsi en il cas da l’Egipta vegnì tschentà giu l’internet. Uschia na vai betg uschè bain d’infurmar insatgi nua ch’i vegn sa radunà per far ina proxima demonstraziun.

Il Giapun è uschè grond

La glieud ha egls pitschens ed ina pel melna. Ma savevas vus ch’il Giapun è in pajais d’inslas fitg grond? Surtut bler pli grond che la Svizra. Qua inqual cifra per mussar quant grond ch’il Giapun è.

Giapun

Uffants dal Giapun

Svizra

Uffants da la Svizra

Surfatscha

Il Giapun è nov giadas uschè grond sco la Svizra.

Cumpareglià cun la Svizra è il Giapun bler pli grond. Quai vesan ins er, sch’ins guarda co che l’aura sa preschenta sisum e giudim il pajais: Sisum èsi bunamain sco tar nus, cun quatter stagiuns. Quai vul dir ch’i dat l’enviern blera naiv e che las stads èn segnadas da temperaturas empernaivlas, uschia ch’ins po ir enturn cun chautschas curtas. En il sid dal Giapun èsi percunter l’entir onn fitg chaud. Sumegliant a l’Italia: uschè chaud ch’ins sto savens star en la sumbriva.

Populaziun

En il Giapun vivan blers umans. Cumpareglià cun la Svizra bler dapli, numnadamain 16 giadas dapli persunas. Sin la medema surfatscha guarda quai ora uschia:

Tanta glieud viva en il Giapun sin questa surfatscha

Entant che tants vivan en Svizra sin la medema surfatscha

Turitg – Tokio

Turitg è la citad cun ils pli blers abitants en Svizra ed il center da Tokio ha ils pli blers abitants dal Giapun. Ma las differenzas tranter las duas citads dals pajais las pli grondas èn enormas. A Tokio vivan numnadamain otg giadas dapli persunas che a Turitg. Sch’ins prenda per exempel ina persuna che viva a Turitg en in’abitaziun, vivessan a Tokio otg persunas en la medema abitaziun.

Tokio

Turitg

Indicaziuns bibliograficas

Simsalabim. Economia, civica e politica. (Temas actuals). Contribuziuns producidas tranter l’avust 2009 ed il favrer 2012. Funtauna: www.simsalabim.rtr.ch. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2016).