2 da fanadur 2012

Il rumantsch: Tge è ì a travers en la cronologia?

Blers en Svizra san ch’il pievel e la maioritad dals chantuns han renconuschì il 1938 il rumantsch sco lingua naziunala. Gist uschè impurtant, sche betg anc pli impurtant, è dentant stà l’onn 1996, cura ch’il rumantsch ha survegnì il status da lingua parzialmain uffiziala. Cun auters pleds: Dapi lura na dat la Confederaziun betg pli resposta en tudestg, sch’ins sa drizza ad ella en ina da las sis variantas scrittas dal rumantsch. I n’è natiralmain betg garantì ch’ins chapescha meglier la resposta – surtut sche la resposta ha simplamain remplazzà il tudestg da giurists cun il rumantsch da giurists. Damai che la resposta vegn ad esser exclusivamain en rumantsch grischun, datti era da quels che na vulan da princip betg chapir quella. Saja sco ch’i veglia, l’emprima sentenzia en rumantsch al Tribunal federal è vegnida pronunziada gia pauc temp suenter la votaziun.

Anc damain prominenza en l’istorgia da la legitimaziun dal rumantsch giaudan ils onns 1880 e 1892, cura che la Constituziun chantunala ha francà almain formalmain las trais linguas dal Grischun. Sch’ins guarda enavos anc pli ditg, bad’ins che la Dieta da las Trais Lias è stada l’emprima ch’ha proclamà la trilinguitad grischuna l’onn 1794. La Constituziun federala dal 1848 è dentant main bainvulenta e n’ha vulì savair nagut d’ina lingua naziunala rumantscha, malgrà ch’il Grischun era in chantun svizzer gia dapi 45 onns.

Pir avant l’emprima revisiun totala da la Constituziun federala l’onn 1874 – quella ch’ans ha dà il dretg da referendum – ha il Cussegl federal realisà ch’i dettia anc da quels en il pli davos chantun da las Alps che discurrian in’autra lingua. En la ‹Gazette de Lausanne› pon ins leger ils 21 da favrer 1872, pertge ch’il Cussegl federal ha laschà stampar 9000 exemplars dal sboz da la Constituziun er en lingua rumantscha: «Questa mesira è stada necessaria, perquai ch’i dat anc adina en las valladas isoladas dal Grischun in grond dumber da persunas, surtut persunas pli veglias, che discurran be pauc u nagin tudestg u talian.»

Perquai ch’i na deva anc betg il rumantsch grischun, han ins publitgà 6000 exemplars en sursilvan e 3000 exemplars en ladin cun l’argument «ch’ils dus dialects èn uschè differents ch’i sa tracta en realitad da duas linguas differentas». Sco ulteriur motiv per quest’acziun excepziunala ha il Cussegl federal menziunà «la preservaziun d’ina lingua ch’era pli baud fitg derasada en Svizra Orientala, en il Vorarlberg ed en il Tirol, ma ch’è adina dapli en privel da murir ora». Cun in pèr tschient francs èn er ils custs supplementars da questa stampa stads modests, era perquai «ch’ins ha stuì stampar 9000 exemplars tudestgs pli pauc». Tut en tut èsi pia stà in act federal e simpatic ch’è displaschaivlamain pauc enconuschent.

Facit: Da lezzas uras discurriva la maioritad dals Rumantschs nagin’autra lingua che rumantsch, il rumantsch n’era però betg lingua uffiziala. Oz na datti nagins Rumantschs che na chapeschan insumma betg tudestg, il rumantsch è dentant daventà lingua parzialmain uffiziala. Insatge è propi ì a travers en questa cronologia dal rumantsch.

13 d’avust 2012

Cura pon ils Coreans visitar il palaz da l’uvestg a Cuira?

Cuira ha gist gì ses mini-Ferragosto. Tant en las butias, en ils biros sco er sin via: ins veseva bler pli pauca glieud che normalmain. Temp da stad vul dir temp da vacanzas ed uschia sa transfurman ussa blers umans domiciliads en nomads a temp.

Avant mo duas generaziuns n’enconuschevan ins anc betg quest fenomen da massa ed oz è questa migraziun daventada in’impurtanta funtauna d’entradas. En Svizra contribuescha il turissem fin a quatter pertschient dal product naziunal brut ed en il Grischun perfin bundant 20 pertschient.

Envierns memia chauds, in’aura da stad malsegira ed oravant tut il ferm franc svizzer han dentant strapatschà considerablamain quest sectur. Ils Svizzers èn restads fidaivels a las muntognas grischunas. Percunter han ins stuì registrar var 15 pertschient damain giasts da la Germania durant la stagiun d’enviern passada. Per il Grischun è quai dramatic, la finala va in terz da las pernottaziuns turisticas sin il quint dals giasts tudestgs. A medem temp è la part dals giasts chinais, coreans ed arabs s’augmentada marcantamain.

Il segund segn d’alarm: en il decurs dal decenni passà è la part da las pernottaziuns en il Grischun sa diminuida per bundant 11 pertschient en cumparegliaziun cun autras regiuns svizras. Anc uss è il Grischun a la testa da la tabella, el vegn però suandà da Turitg ch’ha fatg in sigl enavant da 20 pertschient. Las citads da Genevra e Basilea han schizunt augmentà lur part per 23 respectivamain per remartgabels 52 pertschient.

Tge è capità? La Svizra attira damain giasts europeics, è dentant fitg populara tar ils giasts da surmar, nua ch’il ferm franc svizzer na disturba betg spezialmain. Per pernottar paran els da preferir las citads.

Tge po il Grischun u tge po Cuira pia far per scappar da questa ristga liada als giasts europeics? Cun far exact il medem sco bleras autras destinaziuns turisticas en Svizra: diversifitgar ils martgads e chattar novas nischas. Ils blers Arabs, Chinais u Brasilians n’han ni il temp ni la veglia dad ir a spass u da far turas da bike. Els passan tuts mo a la svelta e dattan er ora lur daners a la svelta. In turist arab cumpra per exempel trais giadas dapli ch’in tudestg.

Interlaken ha la Jungfrau e Lucerna ha sia punt. Dasperas pon il Calanda u l’Obertor tegnair pitg mo malamain. Plinavant n’ha Cuira nagin lai. Percunter dispona Cuira forsa da la pli bella citad veglia en Svizra ed ultra da quai d’ina sedia episcopala. Betg lunsch davent da Cuira sa chatta anc il Signuradi cun la regiun da viticultura la pli temprada en Svizra tudestga.

Mia proposta pia: Ina part dal palaz episcopal stuess vegnir averta per il public. Il museum dal Vatican u il Buckingham Palace èn daventads magnets turistics, e quai gist perquai ch’i vegn lavurà sper u schizunt en quests edifizis. Plinavant stuess ins organisar sistematicamain visitas guidadas tras las vignas dal Signuradi. Sa chapescha er en lingua chinaisa e coreana. Per ils Arabs che refusan l’alcohol dessi natiralmain anc ina filiala da Bucherer en la citad veglia. Lucerna cun ses tschiel nivlus e la citad alpina d’Interlaken fissan per ina giada fitg scuidus sin la miaivla citad da Cuira.

24 da settember 2012

Suttitels e la paraula d’ina Svizra plurilingua

Chanzuns da laud a favur dal plurilinguissem helvetic han conjunctura auta durant l’entir onn. La quadrilinguitad uffiziala è schizunt daventada ina part da l’identitad naziunala e procura era per ina detga purziun simpatia per la Svizra a l’ester. Ins è adina puspè surstà co ch’ina tala mini-Babilonia possia funcziunar cun success. Dar ina resposta a la dumonda «Chapis Vus insumma in l’auter?» n’è dentant betg simpel. Co fissi cun «Igl ha gia funcziunà meglier»?

Igl è da sperar che la Svizra disponia anc ussa d’ina densitad pli auta da carstgauns effectivamain poliglots, surtut en cumparegliaziun cun noss gronds pajais cunfinants. Nus n’avain però betg d’ans far illusiuns: 22 chantuns funcziunan en moda absolutamain monolingua, resguardond strictamain il princip territorial. E tar ils quatter auters chantuns n’è il plurilinguissem betg adina la realitad, damai che la lingua da la pli gronda gruppa linguistica dominescha per ordinari.

Er in sguard sin la situaziun televisiva e cinematografica en Svizra po dischillusiunar. Sco ch’i para na vulan las Svizras ed ils Svizzers betg tadlar, gnanc curt, persunas che discurran in’autra lingua naziunala durant ina contribuziun a la televisiun. Enstagl da laschar il tun original e metter suttitels, sincroniseschan las chadainas da televisiun svizras en general tut per lur public.

Questa monocultura linguistica na sa limitescha betg mo sin las linguas naziunalas. Retschertgas da Pro Cinema han mussà che mo 56 pertschient dal public da kino svizzer han guardà in film en la versiun originala il 2009, en cumparegliaziun cun ils 87 pertschient da l’onn 2003. Remartgabel, oramai ch’i sa tracta per gronda part da films americans. D’ina vart na pon ils geniturs e l’economia svizra betg pli spetgar enfin ch’ils uffants emprendan englais. Da l’autra vart para la glieud dad esser memia marscha da leger suttitels tudestgs en in film da lingua englaisa.

Quai è deplorabel. Independentamain da tge lingua ch’i sa tracta: Suttitels èn excellents construiders da punts. Uschia prescriva l’ordinaziun da la lescha federala da radio e televisiun che la SRG SSR furneschia suttitels per almain in terz da ses temp d’emissiun. Las persunas che profiteschan primarmain da quest servetsch da Swiss-TXT èn impedids d’udida e persunas senza udida. Ma suttitels èn gist era pitgas impurtantas per persunas ch’han in’autra lingua materna. Studis scientifics han mussà che suttitels sensibiliseschan e motiveschan d’emprender autras linguas e contribueschan al meglierament da cumpetenzas linguisticas existentas.

Senza suttitels talians na chapiss jau per exempel betg la mesadad dal Telegiornale sin RSI. Suttitels tudestgs sin pagina 777 dal teletext pussibiliteschan er ad in public betg rumantsch da persequitar las emissiuns da RTR.

In pass envers dapli plurilinguissem effectiv a la televisiun svizra vegniss dentant pir fatg cun emissiuns plurilinguas. In bel di chatta SRF forsa il curaschi per integrar ina curta contribuziun en lingua franzosa (cun suttitels tudestgs) en la ‹Rundschau› u en ‹Schweiz aktuell›?

29 d’october 2012

Las bunas intenziuns – ed ils resultats main buns da la Confederaziun

Vulais Vus far carriera en l’administraziun federala? Alura duessas Vus derivar da la Svizra tudestga u almain avair enconuschientschas excellentas da la lingua tudestga. Sche Vus essas in Rumantsch, n’èn las enconuschientschas dal tudestg betg in obstachel. Sche Vus derivais da la Svizra tudestga, betg dar memia blera fadia per savair activamain in’autra lingua naziunala. Ozendi han las linguas latinas deplorablamain ina posiziun precara en l’administraziun federala che sa germanisescha adina pli fitg. Statisticamain han persunas da la Svizra tudestga effectivamain meglras schanzas da vegnir ad in post dal cader superiur.

Per las 873 plazzas dal cader superiur da l’administraziun federala importassan las valurs da finamira per la derivanza linguistica da las collavuraturas e dals collavuraturs 22 pertschient per la Svizra franzosa, set pertschient per la Svizra taliana ed in pertschient per la Svizra rumantscha. Actualmain cuntanschan però be dus dals set departaments federals questas valurs.

Entant ch’il Departament federal d’affars exteriurs ed il Departament federal da l’intern cuntanschan apaina u surpassan perfin las valurs da finamira per las trais linguas minoritaras, è la situaziun tut autra en ils auters departaments. Trais departaments (ambient/traffic/energia/communicaziun, economia, finanzas) disponan schizunt da nulla pertschient commembers dal cader superiur da lingua rumantscha. Il Departament federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport è il departament il pli tudestg da tuts cun mo diesch pertschient collavuraturs dal cader superiur da la Svizra franzosa ed 1,1 pertschient da la Svizra taliana. Almain represchentan 0,6 pertschient anc ils Rumantschs.

Quests fatgs pon surprender, cunzunt perquai ch’ins pudeva avair l’impressiun ch’il Parlament ed il Cussegl federal hajan percurschì ils ultims onns la problematica da la svalitaziun da las linguas latinas en Svizra. In emprim pass è stada la lescha da linguas, suandada da l’ordinaziun da linguas che preveseva la nominaziun d’in delegà per la plurilinguitad entaifer l’administraziun federala. Quel ha da s’engaschar per che las valurs da finamira vegnian cuntanschidas, ma era per che mintga collavuratur da l’administraziun federala dastgia s’exprimer en la lingua uffiziala da sia tscherna.

Il Genevrin da 52 onns, Vasco Dumartheray, ha suenter dus onns en sia funcziun dentant gia avunda ed ha demissiunà per la fin da quest november. Sias activitads èn bain stadas nizzaivlas, ma ellas han era revelà las difficultads d’instradar – senza impegn – midadas da persunal a l’etascha dals schefs da l’administraziun federala.

Divers studis han mussà ch’en cas da medemas qualificaziuns vegn tschernì quel candidat ch’ha la pli gronda sumeglientscha cun sasez. Ina quota limitada temporalmain pudess senz’auter remediar l’uschenumnà plafond da vaider (‹glass ceiling›).

Cun agid da quotas u senza, il successur da Dumartheray sto en mintga cas disponer d’ina libertad d’agir pli gronda. Uschia stuess el esser suttamess directamain al Cussegl federal e betg pli esser mo in’agiunta da l’Uffizi da persunal. Jau hai mirveglias tge Don Quixote che cuntinuescha il cumbat cunter ils mulins da vent bernais...

17 da december 2012

L’Africa dal Sid è l’Africa per principiants

Avant paucas emnas hai jau passentà mias vacanzas en l’Africa dal Sid: quest pajais d’ina bellezza impressiunanta e d’ina diversitad enivranta ch’è situà al piz il pli al sid da l’Africa. Da pass da muntogna tschajerus, rivas da sablun mediterranas cun palmas, prads verds fin a deserts ha mamma terra dotà quest pajais cun bunamain tut las cuntradas pussaivlas. A Citad dal Cap hai jau giudì miaivels 25 grads, en il desert dal Karoo sun jau bunamain luà tar stgars 40 grads ed a Johannesburg hai jau fladunà aria frestga da la damaun da tschintg grads. Pauc surprendent: questa metropola è situada sin la medema autezza sco Arosa. En il Parc naziunal Krüger al cunfin da Mosambic èsi lura uschè subtropic e chaud ch’ins po perfin inscuntrar elefants, liuns, serps, mustgins da malaria ed anc autras creatiras, cun las qualas ins na vul betg passentar ina notg.

Er etnicamain e linguisticamain ademplescha l’uschenumnada naziun da l’artg son Martin sia reputaziun d’esser fitg diversa. Da las indesch linguas uffizialas è l’englais bain la lingua franca incontestada. Interessantamain vegn l’englais dentant discurrì a chasa da mo otg pertschient dals Sidafricans. La lingua discurrida il pli savens è zulu, suandada da xhosa cun ses tuns da clic incumparabels. En terza posiziun suonda afrikaans che deriva da l’ollandais dals emprims immigrants alvs e che tuna circa uschè scharmant sco il tudestg svizzer.

L’Africa dal Sid moderna giauda la democrazia; puncto giustia sociala n’è dentant betg succedì bler dapi la fin da l’apartheid. Tranter ils passa 50 milliuns Sidafricans datti segiramain ina classa naira mesauna che crescha ed jau hai perfin era vis murdieus alvs sin via. Cun var 3300 francs è la paja mensila media d’ina chasada alva però anc uss in pèr giadas pli auta che quella d’ina chasada naira che sto vegnir ora cun var 550 francs. Uschia maina l’Africa dal Sid la tabella dals pajais ineguals, anc avant la Brasilia e la China.

Il sublim Nelson Mandela ha tschert pisserà per ina transiziun en ina nova epoca senza sang. Ses successurs èn dentant sa distinguids primarmain tras nepotissem, ignoranza e scandals. Il president actual, Jacob Zuma, ha sis dunnas e bundant 20 uffants. Avant si’elecziun era el stà accusà da violaziun d’ina dunna infectada da HIV. In detagl picant: durant l’act n’ha el betg duvrà in condom, percunter haja el «fatg gist suenter ina duscha». Era ses predecessur, Thabo Mbeki, aveva ideas curiusas. Primo metteva el en dumonda la relaziun tranter HIV ed aids e secundo era el da l’avis che mo ils Sidafricans alvs sa laschian en sasez disturbar da la rata da criminalitad fitg auta.

Arrivond a Johannesburg na sun jau en mintga cas betg vegnì beneventà cun ina pistola vi dal chau. E malgrà che la criminalitad è chaussa da mintgadi en l’Africa dal Sid, na duess quella betg impedir in giast d’explorar quest bellezza pajais. In pajais d’extrems, nua che elefants e pinguins vivan e nua che l’Emprim ed il Terz mund collideschan. L’Africa dal Sid è l’Africa per principiants.

28 da schaner 2013

Berlusconi ed auters problems dal pli grond museum dal mund

L’ierta culturala mundiala fiss bain pli paupra senza l’Italia: Michelangelo, Leonardo da Vinci, Niccolò Machiavelli, Antonio Vivaldi, Frederico Fellini, la glista è bunamain senza fin. Lain betg emblidar marcas e products sco ils gnocchis, carpaccio, Pirelli, Lamborghini, Armani u Dolce & Gabbana. En l’Italia è l’Europa renaschida suenter tschientaners da stagnaziun. Suenter la Segunda Guerra mundiala è l’Italia medemamain stà il lieu nua ch’il stil e l’eleganza han gì lur renaschientscha.

Deplorablamain vesa la situaziun or in zichel auter ozendi. L’Italia dat anc oz bler al mund, surtut bler da discurrer. Ni in motor da creschientscha, ni in center d’ideas novas: l’Italia patescha da ses debits, da sias bloccadas per sa refurmar e da la tenuta conservativa da sia casta da politichers attempada. Il louche Silvio Berlusconi da 76 onns vul gugent strapatschar ses pajais cun in’ulteriura perioda d’uffizi sco primminister, entant ch’il senior Giorgio Napolitano cun ses 87 onns vul probablamain servir a ses pajais sco president enfin l’ultima fladada, in pau sco il papa. Tgi che vul esser al timun da l’Italia sto pia esser in um ed en la vegliadetgna da pensiun. Tuttina sch’ins ha num Prodi, Monti u Berlusconi.

I na fa betg smirvegliar ch’ina sanestra incrustada ed ina dretga nepotistica n’arrivan betg da realisar midadas socialas. Era la glieud giuvna stat pli gugent a chasa tar la mamma. In terz dals Talians tranter 25 e 29 onns viva anc a chasa. Segir, betg tut ils giuvens èn choccas. Chattar ina porta d’entrada al martgà da lavur è tut auter che simpel. Ma po questa situaziun surprender en vista ad in martgà da lavur absurdamain surregulà? In process cunter ina visada da plazza dura en l’Italia en media 969 dis e mintga visada è contestabla. Damai che la lavur para dad ir or, èn era sururas e flexibilitad fenomens plitost malvis. Tge firma vul anc emploiar glieud en in tal ambient?

La casta politica taliana ha da sa dar giu cun chaussas pli impurtantas. Numnadamain cun preservar ses numerus privilegis: ils deputads talians han per exempel la pli auta paja dals parlamentaris en Europa e gudognan quatter giadas dapli che lur collegas spagnols. Latiers vegnan anc divers rabats per servetschs sco era viadis gratuits a l’intern dal pajais. Cunquai che l’aviun ed il tren n’èn betg prestigius avunda, han schizunt funcziunaris subalterns ina limusina messa a disposiziun – inclusivamain chauffeur sa chapescha. Uschia èn registradas var 600 000 limusinas statalas, tantas sco en nagin auter pajais. Al stadi talian custa quest luxus remartgablas 18 milliardas euros l’onn. Schebain ch’il primminister Monti haja decidì dacurt da reducir il parc da vehichels per 80 pertschient, restan tuttina anc 120 000 limusinas. Pia è l’Italia anc adina campiunessa mundiala, avant ils Stadis Unids da l’America che sa chattan sin il segund plaz cun 73 000 limusinas.

Speranza è noss vischin al sid abel da sa modernisar e da dumagnar ses problems fatgs en chasa. Pertge che l’Italia na merita betg da vegnir beffegiada sco pli grond museum dal mund.

11 da mars 2013

L’avegnir radiant da la Svizra

Sortind da mi’abitaziun tir jau mintgamai or las spinas da contact. Uschia na resta gnanc in apparat pli sin standby e mo la frestgera marmugna bravamain enavant. E tuttina è mes consum da forza electrica creschì en il decurs dals onns. Forsa perquai che mintga saira è sper mia televisiun adina er en funcziun il laptop. Plinavant stueva jau chargiar pli baud mes telefonin maximalmain ina giada l’emna, entant che mes smartphone actual pretenda quai mintga notg.

Pervi da la creschientscha da l’economia, dal svilup da la populaziun e da la tecnologia d’infurmaziun è il basegn da forza electrica da nossa societad s’augmentà massivamain durant ils ultims decennis. In exempel: Blers da nus fan mintga di ina retschertga sin google. Paucs san dentant ch’ils centers da calculaziun da questa firma consumeschan annualmain 2,26 milliardas uras da kilowat, pia var quatter pertschient da l’entir consum d’electricitad en Svizra. La dumonda d’adina dapli electricitad crescha er en l’avegnir. Scenaris predin per l’onn 2050 in basegn da forza electrica en Svizra ch’è 25 pertschient pli aut che l’actual.

Lura ha anc gì lieu l’accident da Fukushima il mars 2011. Ils reacturs han resistì bain al terratrembel. Il sfradament d’urgenza per ils bastuns da reactur è sa mess en funcziun automaticamain. Suenter il terratrembel è dentant suandà in’unda da tsunami da prest 15 meters autezza ch’è sfratgada suror il mir da protecziun da mo tschintg meters. Il sfradament è crudà or ed ina fusiun tripla en il reactur nuclear ha cumenzà cun consequenzas dramaticas per la vischinanza.

Dus mais pli tard, ed anc mez sut schoc, ha nossa ministra per l’energia annunzià ch’i na dettia naginas novas ovras atomaras en Svizra e ch’ils implants actuals vegnian prendids giu da la rait electrica suenter lur temp da servetsch. Uschia ston var 40 pertschient da la producziun electrica en Svizra vegnir remplazzads. En emprima lingia tras effizienza energetica, forza idraulica ed energias regenerablas. Il rest stuess vegnir segirà cun la producziun fossila-termica, quai vul dir cun ovras da gas sco er imports d’electricitad.

Grondius, u betg? Imports d’electricitad da la Frantscha, natiralmain producids cun energia atomara. Ovras da gas u perfin ovras d’energia a charvun, schebain che la Svizra zoppegia gia ussa massivamain suenter las finamiras da clima areguard las emissiuns da CO2. E lura anc l’energia solara e la forza idraulica. Primo è la citrona gia pressada pulitamain puncto forza idraulica, damai ch’ins nizzegia gia oz ina gronda part da la forza idraulica utilisabla ecologicamain ed economicamain. Secundo sa sentan anc adina memia bleras persunas disturbadas da panels da solar, tuttina sche quels èn sper il Lai Rivaun u sin il tetg dal vischin. Latiers vegn anc in studi da l’ETH che pretenda ch’ins stuess quintar cun ina sperdita d’in quart dal product naziunal brut svizzer, sch’ins prenda cumià da l’energia atomara.

Pia nagina situaziun ideala per sortir definitivamain da l’energia atomara. E natiralmain vulan las Svizras ed ils Svizzers l’electricitad er en l’avegnir mez per nagut, schebain ch’i consumeschan adina dapli.

Forsa che Vus n’essas betg dal medem avis, ma jau hai propi il sentiment ch’ils dis da l’energia atomara en Svizra n’èn anc betg dumbrads.

22 d’avrigl 2013

Co modernisar la taglia da baselgia?

En num da Dieu il Tutpussant! Cun quests pleds explicits cumenza il preambel da la Constituziun federala. La Svizra è laicistica e tuttina betg. Cun excepziun dals chantuns da Genevra e da Neuchâtel renconuschan tut ils chantuns las Baselgias da dretg public, numnadamain la Baselgia catolic-romana e la Baselgia evangelic-refurmada. En tscherts chantuns vegnan renconuschidas era la Baselgia cristcatolica e las cuminanzas religiusas israelitas.

La funtauna d’entradas principala per las Baselgias da dretg public è la taglia da baselgia. Ella vegn incassada dals commembers, ma en la plipart dals chantuns era d’interpresas. Questa situaziun n’è betg incontestada: Persunas singulas pon sa deliberar da questa taglia cun sortir da la Baselgia, ina firma betg. E quai malgrà ch’ina persuna giuridica na po gnanc avair ina cretta.

Èsi pia d’abolir quest relict dal 19avel tschientaner? Betg sfurzadamain, ma segiramain d’adattar el. D’ina vart giaudan las Baselgias uffizialas in status spezial, perquai ch’ellas èn primo colliadas fermamain cun l’istorgia e la cultura da quest pajais e secundo, perquai ch’ina maioritad da la populaziun svizra – actualmain 67 pertschient – resta affiliada ad ellas.

Dal rest vegni savens emblidà che la purschida da scolaziun sco era las activitads pastoralas, caritativas e culturalas da las Baselgias èn anc oz da grond’impurtanza per nossa societad. Ultra da quai èn ils daners da las firmas, almain en ils chantuns da Turitg e da Lucerna, liads ad in intent exclusivamain social e betg cultic. In’aboliziun totala da la taglia da baselgia per interpresas avess per consequenza ch’il stadi avess da porscher offertas analogas. E quai cun custs pli auts, damai ch’el n’ha betg l’opziun da profitar dals voluntaris da las Baselgias.

Da l’autra vart fissi temp da renconuscher quant ferm che la societad svizra è sa midada. La ‹clientella› da las Baselgias scappa constantamain e per blers èn ellas daventadas pauc dapli che folclora.

Pia mia proposta: transfurmar la taglia da baselgia per firmas en ina taglia sociala. Las Baselgias survegnissan er en l’avegnir almain la mesadad da las entradas. Tar il rest duessan las interpresas dentant pudair decider sezzas tgi ch’ellas vulan benefiziar, ch’i saja alura il WWF, la Pro Senectute, in museum d’art, Amnesty International u schizunt in’autra cuminanza religiusa.

Mo uschia cumenzassan las Baselgias a reponderar lur structuras cun ils suandants effects: fusiuns, armonisaziuns ed ina diversificaziun da las entradas. I na po per exempel betg esser che las Baselgias refurmadas perdan 20 pertschient da lur commembers entaifer dus onns senza adattar il dumber da lur var 2000 plaivs.

Questa nova repartiziun fiss in bun cumpromiss, respectond il status spezial da las Baselgias uffizialas ed a medem temp resplendend meglier la situaziun odierna en Svizra. La fin finala èsi gea insatge fitg cristian da parter: «Da far dal bain e da parter n’emblidai betg. Perquai che tals sacrifizis plaschan a Dieu.» (Ebrers 13:16)

3 da zercladur 2013

La Lia Rumantscha e sia communicaziun da crisa

Questa primavaira n’avain nus betg mo gì da patir da l’aura miserabla. L’entir Grischun ha era stuì supportar in sgarschaivel hic-hac e communicaziuns disgraziadas tranter exponents da la Svizra rumantscha. Sco il babnoss en baselgia han ins puspè ina giada sa dispità davart il senn e nunsenn dal rumantsch grischun. Alura hai anc dà in’attatga frontala vers il stil da manar da la Lia Rumantscha. Concretamain è vegnì rinfatschà ad ella da betg defender posiziuns cleras, ma era da sconuscher sia ‹raison d’être›, numnadamain dad esser «in’organisaziun da lobi». La replica maladestra dal secretari general è suandada prontamain. Quella ha dentant irrità uschè fermamain ch’il secretari è sa perstgisà mo paucs dis pli tard.

Jau na sai betg co che Vus avais pertschavì quests fatgs. Objectivamain pon ins dir che la communicaziun da crisa tar la Lia Rumantscha haja anc potenzial da svilup. Sias posiziuns actualas puncto politica linguistica pon bain esser raschunaivlas ed orientadas vers l’avegnir. Ma la finamira da la Lia è era da «far ina politica activa a favur da la lingua e la cultura rumantscha». Pia spetgan blers ch’ella communitgeschia sias posiziuns ed insumma si’existenza cun pli gronda vehemenza e betg mo da maniera reactiva e defensiva. Uschia na fai betg smirvegliar ch’ina sbrinzla po chaschunar en in batterdegl in fieu da strom.

La profilaxa è adina la meglra protecziun cunter il fieu. En quest senn ha il schurnalist tudestg Udo Röbel cumpareglià la communicaziun da crisa cun in’acziun da pumpiers. Sco tar in incendi real datti trais facturs principals che determineschan sche la chasa brischa totalmain u sch’ella mitscha cun mirs nairs.

Primo: Quant svelt percurschais Vus la crisa, vul dir il fieu en chasa? Èn tut ils avisaders d’incendi intacts e dattan alarm ad uras? Lecziun: Pli svelt che Vus vesais il fieu, pli gronda è la schanza ch’el vegn stizzà gia a l’entschatta.

Secundo: Quant svelt clamais Vus ils pumpiers? A partir da cura avais Vus il curaschi da realisar che Vus n’avais betg pli sut controlla la situaziun e che Vus duessas clamar agid? Lecziun: Pli svelt che Vus renconuschais che Vus duvrais agid, pli baud pon ins gidar Vus.

Terzio: Quant professiunals ed effectivs èn ils pumpiers che Vus clamais? Permettais Vus als profis da far lur job u discurris Vus adina tranteren? Lecziun: Dapli confidenza che Vus avais en ils pumpiers e meglier ch’els fan lur lavur.

Jau ma dumond sche la Lia Rumantscha ha installà avisaders d’incendi per la communicaziun da crisa. Medemamain na sun jau betg segir sch’ella avess vulì acceptar agid per la communicaziun questa primavaira. En mintga cas speresch jau ch’ella haja il curaschi da vender e proclamar ses program e si’existenza pli dad aut en l’avegnir, perquai ch’ella po evitar da daventar ina marionetta da moviments e da critica mo cun anticipar e communitgar proactivamain. La fin finala vul ella esser la dirigenta dal concert rumantsch, u betg?

15 da fanadur 2013

Avais Vus gia tschivlottà oz?

Tge tratg cuminaivel han Barack Obama, papa Francestg, Lady Gaga, la diplomazia svizra e Mike Müller? Tuts communitgeschan cun il mund via twitter, che signifitgescha per rumantsch ‹tschivliez›. E tschivlottà vegn da tuttas sorts. Per il solit via in’applicaziun mobila sco era via la pagina d’internet correspundenta (www.twitter.com). Communicaziuns da questa rait sociala èn limitadas a 140 segns. Vul dir: ina singula communicaziun finiss gia suenter il pled ‹via› qua survart. E tuttina èsi remartgabel tge ch’ins po tut trumbettar or en il mund virtual.

Ina communicaziun, in uschenumnà tweet, vegn darar suletta. «Oz mangel jau ina pizza!»: Tant tar facebook sco era tar twitter datti natiralmain annunzias lungurusas davart il status actual. Pli savens vegn in tweet dentant collià cun in artitgel d’ina pagina d’internet u connectà cun ina chadaina da discussiun cun il hashtag #. Plinavant pon ins tweetar ad auters utilisaders cun duvrar il segn @. Uschia tweetesch jau bravamain ad in cusseglier naziunal che tweetescha prontamain enavos. Mes tweet ad in schurnalist da CNN resta dentant senza resposta. Forsa ha quai da far cun il fatg che jau hai mo enturn 60 followers, vul dir persunas che persequiteschan activamain mes tweets. Uschia na poss jau betg tegnair pitg a Justin Bieber e ses 37 milliuns followers u ad Alain Berset e ses 10 000 followers. Da l’autra vart hai jau cumenzà pir avant paucs mais.

Ditg hai jau spretschà twitter. Sper youtube, facebook, linkedin ed uschia vinavant era twitter per mai simplamain ina plattafurma dapli che pudess magliar potenzialmain mes temp. E lura hai jau absolvì in seminari da dus dis davart social media. La docenta ha empruvà d’ans persvader talmain da las qualitads da twitter che mintga natwitterist ha vulì empruvar or ina giada sez. Dapi lura è mes giudicament effectivamain sa midà.

Twitter po esser ina funtauna d’infurmaziun extraordinaria. In zichel sco ina gasetta à la carte. Mintgin decida sez da tgi ch’el vul retschaiver communicaziuns. Dal rest è twitter in instrument da communicaziun politic ed administrativ d’emprima qualitad. Era la citad da Cuira vegn a sa prestar in di quest luxus, oramai ch’el è gia ina realitad per bleras autras citads svizras. Avant dus onns ha il president american perfin fatg si’emprima conferenza da medias cun il hashtag #AskObama, nua ch’el ha prendì encunter mo dumondas via twitter.

Natiralmain po twitter er esser in crap da stgarpitsch nungiavischà. Quai ha remartgà in politicher da la pps, pretendend en in da ses tweets ina notg da cristal per moscheas. U era la societad aviatica australiana Qantas ch’ha tuppamain annunzià ina concurrenza per vacanzas da luxus mo paucas emnas suenter in’unda da chaumas.

Summa summarum sun jau tuttina persvas che las pussaivladads da questa plattafurma han dapli paisa che ristgs. Forsa che Vus n’essas betg da quest’opiniun ed essas da l’avis che twitter na fetschia betg senn? Alura tweetai quai a mai via @simon_denoth.

12 d’avust 2013

Adia, obligaziun al servetsch militar!

Tge han la Svizra e l’Islanda da cuminanza? Omadus pajais èn inslas en dumondas da la politica da defensiun. D’ina vart ha l’insla vulcanica vesì en ch’ella suletta na po betg sa defender adequatamain, pia renunzia ella ad in’armada. Persuenter fa ella part da la Nato. Tut auter la Svizra: er in’insla, sch’i va per l’obligaziun al servetsch militar. Ensemen cun l’Austria tutga ella tar ils ultims pajais en l’Europa Centrala che sa prestan anc il luxus e l’excentricitad d’in’armada che sa basa sin l’obligaziun al servetsch militar.

Jau na sun betg per l’aboliziun totala da l’armada. Ma jau met simplamain en dumonda, schebain ella ha anc in mandat modern cun in’organisaziun correspundenta. Ils 22 da settember sa mussi, sche mias convischinas e mes convischins èn nostalgics u vesan quai er uschia. Jau en mintga cas vegn a dar l’ultim salut a quest relict medieval.

L’obligaziun al servetsch militar odierna è in sforz e sguaz da temp nunnecessari, tant per tut ils pertutgads sco era per il patrun ed ils collegas da lavur che ston supportar l’absenza dal collavuratur. Dal rest mancan savens la lavur e las activitads raschunaivlas durant il servetsch. E quai schebain ch’i na dat mai dapli che 5000 schuldads ch’èn mobilisads a medem temp. En plirs curs da repetiziun hai jau mez fatg questas experientschas. Alternativas militaras dessi schon. L’iniziativa prevesa ina soluziun che jau preferiss: in’armada da milissa voluntara.

Il princip da voluntariadad n’è betg mo la realitad per blers pumpiers en Svizra, ma er en l’armada dal ‹grond chantun›. Dus onns suenter la suspensiun da l’obligaziun al servetsch militar fa la Bundeswehr tudestga ina bilantscha positiva. Il basegn da voluntaris saja segirà. Durant almain set mais fan els lur servetsch e silsuenter returnan els puspè en lur vita civila. Tut tenor abilitad e basegn han els era la pussaivladad da midar a l’armada da professiun.

Mes segund favurit – deplorablamain excludì da l’iniziativa – è l’armada da professiun. Quella na fiss betg sfurzadamain pli bunmartgada che l’armada da milissa actuala, ma en mintga cas pli motivada. E sche era quella avess da passentar il temp cun dar jass en ustarias, la duess ins impegnar ad anc dapli servetschs subsidiars. Dal rest na part jau betg la tema ch’in’armada da professiun possia daventar ina casta militara ostila envers la societad. Pajais sco la Svezia u l’Ollanda ans mussan cleramain: Ina democrazia stabla e sauna n’ha betg da temair si’atgna armada.

Il Departament da defensiun è persvadì da l’effect integrativ da l’armada. Era l’economia profiteschia da l’instrucziun militara per il cader. Jau na sun betg segir tge effect integrativ che nossa armada ha, sche gnanc la mesadad dals obligads na fa ses servetsch enfin la fin. Dubis hai jau era puncto stima e valur da la scolaziun militara en il context da la vita professiunala. Tut il pli vegn ella tolerada, en il mender cas è ella in handicap.

Ed ussa stoss jau ir al tir obligatoric. Lain guardar, sche jau hai era l’onn proxim puspè da sajettar sin schibas da 300 meters.

7 d’october 2013

Google po e sa tut – era rumantsch?

Sco facebook u twitter tutga era Google tar ils gronds fenomens dal cumenzament dal 21avel tschientaner. Cura ch’ils dus students americans Larry Page e Sergey Brin han fundà lur firma l’onn 1998 avevan els l’intenziun ambiziusa d’«organisar la savida dal mund e da la render accessibla universalmain». Quai han els segir cuntanschì. L’umanitad n’ha anc mai gì access uschè simpel e svelt ad uschè bleras datas.

Google è dapli ch’ina simpla maschina da retschertga ch’ans furnescha respostas a quasi tut las dumondas pussaivlas. Google determinescha oravant tut tge respostas che nus survegnin. El variescha regularmain ils algoritmus per la successiun dals resultats da retschertga. Ils algoritmus varieschan era tenor pajais. Uschia è la pagina da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha l’emprim resultat cun tschertgar RTR sin google.ch. Sch’ins endatescha RTR sin google.de chatt’ins però l’emprim la pagina da la televisiun statala da la Russia.

A bleras firmas e persunas èsi fitg impurtant dad esser tranter ils emprims tschintg resultats e betg pir sin plaz 15. Quai pon ins influenzar cun SEO – search engine optimization, l’uscheditga optimaziun dals resultats da retschertga ch’è daventada ina vaira industria. Pli gronda ch’ina organisaziun è e dapli persunal e cussegliaders ch’èn fatschentads cun metodas per spustar enavant l’atgna pagina-web e las novitads favuraivlas davart la firma e spustar enavos las nauschas.

En consequenza da la situaziun da monopol – 85 pertschient dal martgà da retschertga en l’internet tutgan a Google – vegn quest gigant era savens suspectà da collavurar cun ils servetschs secrets. Oramai registrescha Google minuziusamain tge chavazzins che vegnan retschertgads da tgi e quantas giadas. Malgrà la predominanza ed ils ristgs en connex cun la protecziun da datas na dastgain nus dentant betg sconuscher tge niz e potenzial ch’ans porscha Google.

L’istorgia cun las chartas grischunas en rumantsch demonstrescha ch’almain il servetsch da chartas da Google – Google Maps – sa rumantsch. Klosters daventa Claustra e Schiers vegn mussà sco Aschera. Tar il servetsch da translaziun gratuit da Google – Google Translate – brigliescha il rumantsch percunter tras si’absenza. Quai è deplorabel, cunquai che Google Translate daventa qualitativamain adina meglier. Construcziuns na vegnan betg pli translatadas pled per pled sco avant in pèr onns. La sintaxa d’ina lingua vegn identifitgada ed ils pleds arranschads correspundentamain. Pia poss jau translatar oz entirs texts dal tudestg en gaelic da l’Irlanda – ma, en quest mument, betg en rumantsch. Surtut per mes rumantsch grischun è la pagina-web pledarigrond.ch da la Lia Rumantscha in grond agid. Quella dispona d’in quart milliun endataziuns, ma sche jau endatesch trais pleds a medem temp è la maschina da retschertga gia surdumandada. Speranza è era la Lia Rumantscha persvadida ch’ina collavuraziun cun Google Translate pudess remediar quest problem. Il rumantsch na duess betg star cun la bucca sitga – spiunadi da datas u betg.

11 da november 2013

Vendita dal mund – e la Svizra mo observa

Dacurt avain nus udì che l’onn 2013 na vegn betg ad esser in onn d’aur per nossa Banca naziunala. E quai precis pervi da l’aur. Per ils emprims nov mais da l’onn quinta ella cun cifras cotschen stgiras – numnadamain cun ina sperdita da 6,4 milliardas francs! La Confederaziun ed ils chantuns returnan perquai cun mauns vids. La Banca naziunala n’è dentant betg sa fatga culpaivla. Sco banchiera da la Confederaziun è si’incumbensa primara da garantir la stabilitad dals pretschs en noss pajais e betg da far gudogns.

Atgnamain è quai donn, cunquai ch’ella pudess far omaduas chaussas. Uschia fissan tuts cuntents – ils burgais, la Confederaziun ed ils chantuns. Sias reservas utilisass ella er en l’avegnir cunter fenomens sco la fermezza dal franc. Cun ina part da las reservas pudess ella dentant alimentar in fond da stadi per generar renditas relativamain segiras.

Avais Vus gia udì il pled ‹fond da stadi›? Sco ch’il num declera sa tracti d’in chapital che vegn investì en il num dal stadi. Var 40 pajais possedan in fond da stadi. E betg in di passa senza ch’i vegn puspè cumprà valurs realas da grond’impurtanza insanua sin il mund – per la plipart immobiglias, bains funsils, firmas ed infrastructura.

In tal fond ha per exempel l’emirat Katar. Ad el tutgan 20 pertschient da la bursa da Londra, 25 pertschient dal gigant da materias primas dal chantun da Zug Xstrata, grondas parts dal Club da ballape Saint-Germain da Paris ed anc sis inslas grecas. Avant paucas emnas hai jau era constatà che l’hotel ‹Schweizerhof› a Berna u l’hotel ‹Atlantis› a Turitg al tutgan. La glista è fitg lunga.

Er ils Norvegiais han lur fond da stadi. Els han cumprà la mesadad dal Times Square a New York, ina via prominenta a Londra e possedan aczias da bunamain mintga firma da grondezza mesauna da l’Europa. La China ha schizunt plirs fonds. Tranter auter possedan ils Chinais diesch pertschient da la plazza aviatica da Heathrow a Londra e terrens agriculs ucranais uschè gronds sco la Svizra.

Medemamain datti pajais pitschens e povers da materias primas che vulan avair lur fain en ladritsch. Il Singapur – la Svizra da l’Asia – ans mussa co ch’el viva bain dapi ils onns 1970 cun ses dus fonds da stadi. Tranter auter ha in da quests fonds gidà l’UBS or da la buglia cun in credit l’onn 2007.

Nus eran ina giada povers. Oz essan nus relativamain ritgs e sesain sin ils raps. Questa ritgezza n’è però betg segirada ‹ad vitam æternam›. In franc stabel vegn er en l’avegnir ad esser ina premissa impurtanta per nossa bainstanza. Ma igl è in fatg che nus – cuntrari a Singapur – na disponin betg da resursas natiralas.

In Swiss Fund che consista da valurs realas d’emprima qualitad fiss pia ina ‹prevenziun per la vegliadetgna› ideala en vista a dis main redaivels. Plinavant avessan la Confederaziun ed ils chantuns dapli segirezza da planisaziun grazia a quests ‹daners da giaglioffa›. U vesais Vus quai auter?

6 da schaner 2014

L’internet fa currer la Posta – ed er il mund

Bun di bun onn! Jau speresch che Vus hajas surventschì bain las Festas. Perquai che, sper ils muments contemplativs da cumpagnia, è il temp da Nadal adina era temp da shopping. Ed uschia sa rump’ins mintg’onn il chau cun la medema dumonda: Co poss jau mo chattar il dretg regal per la dretga persuna? Per blers – jau inclus – è la fulla en las zonas da peduns simplamain stressanta. Pia guntgescha adina dapli glieud sin l’internet per far las empustaziuns a chasa.

La revoluziun en il commerzi electronic – l’uscheditg e-commerce – è gigantica. En mo paucs onns èn interpresas sco Amazon, Zalando u eBay sa sviluppadas als acturs determinants en quest sectur. Entant che Zalando sa concentrescha sin chalzers e vestgadira, survegn ins quasi tut tar Amazon – da cudeschs ed electronica fin uras e vestgadira. Dacurt ha l’interpresa schizunt annunzià da spedir en l’avegnir ses products cun minidronas.

Actualmain fa Amazon ina svieuta annuala da passa 50 milliardas francs – prest uschè bler sco l’entira economia dal Luxemburg. Effectivamain capita ozendi adina dapli online – là chatt’ins l’amur, s’infurmesch’ins davart l’aura ed uraris, tgir’ins sia rait da contacts e consumesch’ins medias.

Consequentamain na fai betg smirvegliar che – precis – il CEO d’Amazon, Jeff Bezos, vul s’engaschar er en il mund da las medias suenter il success cun sia butia maschadada. Uschia ha el cumprà avant intgins mais la fitg prestigiusa gasetta quotidiana americana ‹Washington Post›. Forsa che ses lecturs survegnan en l’avegnir tar mintga ediziun anc in barschun da dents gratuit u in pèr soccas?

En mintga cas na po nagin avair insatge encunter sche las medias stampadas vegnissan subvenziunadas tras l’e-commerce. A la fin finala vegn la valur annuala da las venditas tar l’e-commerce en l’Europa l’onn 2013 stimada sin betg main che 350 milliardas euros. Repartì sin mintga abitant da l’Uniun Europeica – umens, dunnas ed uffants – correspunda quai a 700 euros per nas. La tendenza è creschenta, surtut en ils pajais da l’Europa dal Nord nua che l’utilisaziun da l’internet è pli francada che en pajais da l’Europa dal Sid.

Natiralmain sto insatgi furnir tut questa rauba a chasa. Il temp da Nadal n’è pia betg mo il grond affar per ils e-commerziants, mabain era per la Posta ed auters servetschs logistics. Malgrà la lavur fitg greva n’ha questa branscha perquai nagut da sa lamentar. Anzi. Entant che la rendita tar la posta da brevs va enavos in pèr pertschients mintg’onn, ans mussa la colliaziun intelligenta tranter meds electronics e la distribuziun fisica che la Posta vegn ad avair da far detg ed avunda er en l’avegnir.

Ma tut n’empost’ins betg online, er en l’avegnir betg. Sch’ins vul pon ins bain empustar vivondas online e las laschar furnir a chasa. Ma la petta da Bavania dad oz avais Vus speranza anc cumprà sez en butia?

24 da favrer 2014

La Germania è la culpa

Igl è glindesdi en damaun e Vus n’essas betg sfurzadamain interessà a fatgs economics. Tuttina na vi jau betg As privar da las teorias insolitas da la Cumissiun europeica. En il center da l’affar sa chatta noss vischin al nord, il qual ha per il mument ina fitg buna economia. Quest onn vegn la quart gronda economia dal mund probablamain perfin a stabilir in record d’export. Ma tant success sveglia adina er ils malscuidus. Brüssel insista: La prosperitad da la Germania va a cust dal rest da l’Europa.

Apparentamain exporteschia ella memia bler, cumulond in surpli excessiv da la bilantscha commerziala. Plinavant na cumprian ils Tudestgs betg avunda products dals pajais scurlattads da la crisa: l’Italia, la Spagna, la Grezia ed il Portugal. Cunquai che questas naziuns ballantschan engiu a la fin da la scala na dastga la Germania da tschella vart da la scala betg ir memia fitg ensi. Pia ina logica nua ch’ils flaivels daventan pli ferms cun render ils ferms pli flaivels.

Ma uschia na funcziuna il success economic betg, era betg entaifer in’uniun monetara. Igl è simplamain absurd da pensar che la Germania duaja sbittar ses recept cumprovà mo per far in plaschair als vischins main productivs. La Germania ha lavurà ditg e dir per tegnair pitg ad autras pussanzas economicas. Ed ussa duess la Germania metter pals en las atgnas rodas mo perquai che la Grezia, l’Italia ed auters museums da l’Europa n’han betg interprendì avunda per cumpeter globalmain?

Berlin na vul betg trair en la cua. Sch’ils Talians prefereschan in’economia che sa basa sin in turissem da massa e maschinas d’espresso è quai lur decisiun. A la fin n’investescha era Fiat betg pli en il pajais surregulà e memia birocratic da l’Italia e preferescha en l’avegnir da fabritgar il Fiat 500 mo pli en Pologna. La sedia da la firma vegn era dischlocada da Turin en l’Ollanda.

In sguard enavos: Ils onns 1990, suenter la cupitga dal Mir, era la Germania anc in’economia malsauna. La reunificaziun aveva custà summas giganticas. En il decenni suandant ha la Germania però chattà la storta ed ha flexibilisà ses models da lavur. Segir, la spirala da las pajas è ida talmain engiu che las pajas tudestgas dad oz èn per gronda part memia bassas en cumparegliaziun cun la productivitad.

Ma quellas mesiras han almain gì per consequenza ch’ils custs da lavur en Germania èn vegnids reducids per prest diesch pertschient, entant che la productivitad è ida ensi per 17 pertschient. A medem temp n’èn ils custs da lavur en l’Italia betg sa sbassads – anzi – quels èn creschids per 23 pertschient cun ina productivitad augmentada da gnanc 2,7 pertschient.

Deplorablamain han l’Italia ed auters pajais da l’Europa dal Sid cumenzà pir dapi la crisa cun refurmas fundamentalas da l’economia. Per quests pajais datti mo duas soluziuns per scappar dal morast: Primo daventar pli productivs ed empruvar da cumpeter globalmain. Quai vegn a far mal, è dentant realisabel. U secundo sortir da l’euro e guarir cun ina munaida naziunala svalitada. Era pussaivel, vegniss dentant a far anc pli mal – e quai a tuts, inclusivamain a la Germania.

14 d’avrigl 2014

Resurrecziun en Terra sontga

Jau hai gist passentà in’emna da vacanzas en l’Israel – e sun impressiunà da la multifariadad da quest pajais. En si’istorgia da 66 onns ha el cuntanschì bler. El è vegnì fundà tras in act da forza suenter la Segunda Guerra mundiala – stgaffind finalmain in lieu sin quest mund nua che Gidieus èn en la maioritad e protegids da la discriminaziun. En mo paucs onns è la populaziun gidieua en Terra sontga creschida d’in pèr millis sin in pèr milliuns da persunas.

En l’euforia generala è il destin dals Palestinais indigens deplorablamain vegnì tralaschà cumplettamain. Blers dad els èn vegnids stgatschads cun il motiv ch’i dettia mo in stadi giudaic, entant ch’ils Arabs disponian da 22 pajais. Enfin oz n’èn ils Palestinais però ni sparids magicamain ni s’assimilads en ils pajais vischins. Blers dad els vivan davos mirs da separaziun gigantics en la Cisjordania u en la Strivla da Gaza.

Viagiond cun l’auto da Jerusalem vers la Mar Morta travers’ins sfurzadamain la Cisjordania. Mintga pèr kilometers in checkpoint, sin mintga crest ina tur da guardia, en mintga chantun in vehichel militar israelian cun schuldads armads fin als dents – in territori en stadi da guerra permanent. Ins ha propi il sentiment che Tel Aviv cun ses bels trassés da via, ses parcs paschaivels e cafés agreabels saja da l’autra vart dal mund.

Ina situaziun nunpussaivla, nua che mintga partida gioga sin temp. Per motivs da segirtad na vul l’Israel betg simplamain sa retrair e lura viver cun in vacum intschert, entant ch’ils Palestinais han fadia da sa cuntentar cun mo ina part dal territori israelian. La politica israeliana puncto Palestina è ina via tschorva. Tge ch’ins po definitivamain valitar sco in success gigantic è dentant la politica linguistica da quest pajais. Durant il temp da fundaziun da l’Israel èn Gidieus arrivads da l’entir mund. Quests survivents dal holocaust discurrivan ina gronda paletta da linguas – da polac, tudestg, jiddic, franzos enfin russ, ungarais e schizunt arab.

Il visiunari zionistic Theodor Herzl ha anc profetisà en il 19avel tschientaner che la lingua dal stadi giudaic vegnia ad esser il tudestg. Suenter la Segunda Guerra mundiala era quest’opziun però fitg improbabla. Englais n’era era betg in’alternativa. Pia ha l’ebraic, la lingua biblica, stuì vegnir en agid, schebain ch’ella era circa uschè derasada en la diaspora giudaica sco il latin tar nus. En mo duas generaziuns è questa lingua mez morta resuscitada per daventar la lingua materna da passa tschintg milliuns persunas. D’ina lingua sacrala al linguatg da mintgadi incontestà: ins discuta, fa sgnoccas e fa poesias en ebraic.

Questa resurrecziun d’ina lingua ch’era sin pugn da mort è remartgabla. Cun englais vegn ins senz’auter lunsch en l’Israel. Ma ins fa bler per cumplitgar la vita a quels che na san betg ebraic. Sco per exempel a mai ad in tancadi amez il desert da Negev, nua che tut era scrit en ebraic. Per il tanchist eri vaira divertent che jau na saveva betg leger ebraic – la fin finala ina lingua sontga! Sin quai hai jau mo replitgà ch’il tancar na saja per fortuna anc betg in act sacral.

2 da zercladur 2014

Tütato – il bus è arrivà

Avais Vus fatg surasenn? Il traffic public è en moviment – verbalmain sco era structuralmain. Natiralmain èn midadas en quest sectur betg ina raritad, ma savens na s’accorsch’ins betg spezialmain dad ellas. Tar il traffic da bus, nua che la Svizra è gia adina stada in cas spezial, capita gist ina tala midada.

Avant la viafier han surtut ils servetschs postals transportà era persunas. Cun l’arrivada da la viafier è quest champ d’activitad dentant sa sminuì cuntinuadamain, fin che la charrotscha da posta existiva mo pli en lieuets perifers da las Alps e sin la champagna. Cun la motorisaziun e la construcziun dals emprims autobus han las postas en la plipart dals pajais definitivamain dà lur adia al transport da persunas.

L’Austria è stada in’excepziun. La posta ha mantegnì ditg ses bus mellens cun il signet dal corn da postigliun. Quels pon ins anc oz admirar, els tutgan però dapi il 2003 a las Viafiers federalas austriacas (ÖBB). La Svizra vul percunter restar in’excepziun. Qua tutga l’interpresa Auto da posta anc adina a la Posta e nagut n’inditgescha che las VFF u in’autra firma giavischia da daventar il pli grond manaschi da bus dal pajais.

Pia resta tut sco quai ch’igl è tar l’Auto da posta. Oravant tut en regiuns periferas resta il bus mellen il med da transport public il pli utilisà. Ina situaziun dal tuttafatg nova sa preschenta dentant tar il traffic che colliescha las citads, l’uschenumnà traffic a distanza – sch’ins po insumma discurrer da distanza en il context svizzer.

Avant paucas emnas hai jau fatg stim a Lucerna che l’interpresa da transport public lucernaisa VBL porscha il ‹Tell-Express› tranter Lucerna ed Altdorf. Cun in temp da viadi da 45 minutas è il bus fin ina mes’ura pli svelt ch’il tren.

Concurrenza per la viafier datti era sin rutas che mainan a l’exteriur. A partir da questa stad circulescha in bus da distanza da la Posta tudestga e l’Adac – l’equivalent dal TCS en Germania – mintgamai tranter Turitg e Minca. Ina fermada è era planisada a Son Gagl. Gia ussa porscha la firma tudestga Meinfernbus nov viadis il di sin la ruta da Turitg a Minca. Dapi il 2013 participescha er il bus-intercity da las VFF a questa concurrenza cun quatter viadis mintga di.

Vairamain ina pitschna revoluziun da bus. Quai n’è però betg uschè surprendent, damai ch’il martgà da bus è cumplettamain liberalisà tar noss vischins al nord dapi l’entschatta dal 2013. Noss survegliader dals pretschs sa legra da questa concurrenza ed er ord vista ecologica n’è questa dinamica betg alarmanta. Tenor retschertgas èn las emissiuns da CO2 pli bassas tar il bus en cumparaziun cun l’aviun, il tren u l’auto.

Ma il bus na procura betg mo per in’offerta pli gronda. Savens serva el era sco mesira da spargn. La Confederaziun vul numnadamain remplazzar lingias da tren cun colliaziuns da bus. Quai pertutga oravant tut il traffic regiunal. Ils chantuns hajan da chattar ina meglra soluziun per mintga segunda lingia.

Saja sco ch’i veglia, tant sco med da transport supplementar e sco mesira da spargn: il bus ha success. Ed a medem temp rescuvra la Posta tudestga sias ragischs.

21 da fanadur 2014

Uber e la tema giustifitgada dals chauffeurs da taxi

Vus savais che jau m’interess per las revoluziuns. L’onn passà hai jau scrit davart la tutsabientscha da Google, avant paucas emnas davart las midadas en il traffic da bus en Svizra e l’entschatta da quest onn hai jau fatg attent a la revoluziun gigantica en il commerzi electronic – l’uscheditg e-commerce.

En il rom d’ina conferenza avant pauc temp hai jau fatg l’enconuschientscha d’anc in auter fenomen ch’ha lieu a medem temp sin via sco en la rait. La revoluziun ha num Uber e vegn da la California sco ils blers cunacturs da l’epoca da l’internet. Uber è in’app da taxi ch’intermediescha tranter viagiaturs e chauffeurs.

Jau avrel l’app e decid schebain jau vuless prender plitost ina limusina nobla u in auto normal. Alura vegn ma mussà directamain sin mes smartphone nua che sa chatta il vehichel il pli datiers. Jau clic precis sin la posiziun nua ch’ins sto vegnir per mai ed entaifer paucas minutas arriva mes taxi. Enfin tschintg minutas suenter l’empustaziun poss jau anc adina annullar quella gratuitamain.

Il quint è lura in mix tranter ina pauschala ed il dumber da meters. Arrivond a la destinaziun vegn jau or da l’auto senza stuair prender ora mia bursa. Il pajament – organisà tras Uber – succeda via carta da credit, senza daner blut e senza bunamaun. Sco usità en il temp da l’internet pon ins anc valitar la prestaziun dal chauffeur suenter il viadi.

Il fascinant vi da quest model da fatschenta: Uber è mo ina plattafurma e fa l’intermediatur. Quest novum ha ni agens chauffeurs ni agens vehichels. La svieuta vegn generada tras ina cumissiun da 20 pertschient sin mintga pretsch da viadi.

La proxima entrada en la bursa dad Uber vegn stimada sin 17 milliardas dollars, pia circa la dimensiun da l’economia dal Grischun e da Schaffusa ensemen. Il gigant dal transport da persunas è gia preschent en 35 pajais ed en 70 citads – il servetsch da limusinas stat a disposiziun dapi l’avrigl a Turitg e proximamain er a Genevra. Autras citads svizras duain suandar.

Pertge ha Uber in tal success? Per l’ina perquai che la plattafurma è pulit simpla per ils utilisaders. Ma oravant tut era perquai ch’ils viadis èn generalmain pli bunmartgads en cumparaziun cun las tariffas da taxi regularas. Blers custs scrodan senza segiranzas commerzialas, indicaturs dal pretsch u indrizs radiofonics.

Tuna persvadent, u betg? Il revers da la medaglia è dentant che las cundiziuns da lavur èn plitost aventurusas. Prest mintgin po daventar chauffeur per Uber: sch’ins ha dapli che 21 onns, posseda ses agen auto cun quatter portas e po cumprovar ina conduita irreproschabla han ins il dretg da sa registrar. Nagins tests puncto sanadad u enconuschientschas dal lieu. Ils chauffeurs dad Uber en Svizra na survegnan era nagina AVS.

La tema da las associaziuns da taxi etablidas è fitg giustifitgada. Il zercladur han per quest motiv var 12 000 chauffeurs da taxi da Londra protestà cunter la preschientscha creschenta dad Uber sin lur vias.

Uber po bain esser in’alternativa interessanta per clients. Ma avant che nus pudain cliccar nà in vehichel dad Uber sin las vias da Cuira, Mustér u Scuol datti anc ina massa da regular.

8 da settember 2014

La dependenza da la Svizra independenta

Nus Svizzers vulain esser in pievel independent – e questa brama per l’independenza dominescha ina giada dapli il discurs public: Per plaschair nagins derschaders esters, nagina collavuraziun cun la Nato ed oravant tut betg memia blers esters. Noss pajais è bain sa decidì per in’immigraziun limitada – e sto er implementar quai. Cun sa mesirar cun l’UE fan ins dentant sco sche la Svizra fiss en ina meglra posiziun.

Sch’i vegniss ad ina desditga da las cunvegnas bilateralas na fiss quai betg uschè mal, ins pudess era viver senza ellas – din ils hardliners. Tge ch’ins emblida savens tar tut quai è che la Svizra n’è betg Singapur. Omadus pajais èn situads strategicamain ed han in’economia che prosperescha. La Svizra ha plinavant dapli terren e dispona d’atgna aua da baiver. La citad-stadi asiatica ha però in avantatg evident visavi la Svizra – in access direct a la mar. Era las trais grondas plazzas aviaticas da noss pajais na pon betg substituir questa mancanza.

Savais Vus per exempel che 90 pertschient dal commerzi mundial sa splegan sin las vias d’aua? Cura che Vus cumprais Voss Toyota, Voss letg dad Ikea, Voss satg da ris, Vossas jeans u Vossa televisiun, alura èn quests products cun gronda probabilitad vegnids tar nus sin via maritima, respectivamain sin il tren u cun il camiun davent da Rotterdam, Antwerpen u Genua.

Intgins da quests bains arrivan natiralmain era sin las bartgas dal Rain a Basilea. En ils ports dal Rain vegn però chargià enturn per gronda part material grev – e betg containers. Pia ieli, cotgla, glera u graun. Quests bains èn bain existenzials, ma represchentan mo var diesch pertschient da tut la martganzia importada en Svizra. E lur valur na fa ora gnanc trais pertschient.

Ultra da quai datti anc ils radund 40 bastiments da la marina commerziala svizra. Tuts èn registrads a Basilea e van cun la crusch svizra per ils oceans dal mund enturn. En cas da crisa èn lur possessurs obligads da transportar rauba mo sin cumond da la regenza svizra.

Questa curiusitad deriva da la Segunda Guerra mundiala, cura che la Svizra ha cumbattì la battaglia dal graun e cumenzà a producir sezza. Ma schizunt a la fin da la guerra – cun l’Europa messa en fieu e flomma – ha la Svizra anc stuì importar in quart da si’alimentaziun.

En cas che las bilateralas vegnan annulladas na stuess la Svizra segiramain betg patir fom – ed ina schliaziun economica è en mintga cas en l’interess da tut las partidas. Ma la Svizra n’è betg uschè invulnerabla sco quai che tscherta glieud ans vul far crair. L’autarchia d’in pajais senza access a la mar è in’utopia.

Era l’orientaziun economica vers ils pajais d’ultramar ha ses cunfins. Noss volumen commerzial cun la China è circa uschè grond sco quel cun la Lumbardia e quel cun il Giapun ha la medema dimensiun sco quel cun la Baviera. L’Europa è – e resta – il partenari il pli impurtant per la Svizra. Viceversa n’è quai deplorablamain betg il cas. Nus essan pir en quarta posiziun tar ils partenaris da l’UE.

Ed uschia vom jau d’accord cun ils pleds da noss president da la Confederaziun: «Nus avain tant success, era gist perquai che nus essan in pajais avert.»

27 d’october 2014

Quant vala la vita d’in uman?

Tant sco pussibel legel jau – per ma divertir, ma era per reflectar. Uschia hai jau puspè cumprà in cudesch quest mais ch’irritescha cun la dumonda interessanta e gist uschè morbida: «Quant vala la vita d’in carstgaun?» Pia ina dumonda che sa fatschenta cun la dumonda, sch’igl è insumma pussibel d’eruir precisamain la valur d’in carstgaun sin francs e raps.

Sin ses viadi scuntra l’autur in econom da sanadad, in filosof, in spezialist da segiranzas, in headhunter, in assassin, in politicher, in schurnalist ed ina prostituada. Natiralmain dumonda el si’atgna famiglia l’emprim da tut: «Quant val jau per Vus?» – «Ti manegias, sche ti vegnissas rapinà u co?» – «Exact.» L’autur survegn la resposta: «Tut quai che jau hai – jau faschess era debits. Sch’i sto esser enfin la fin da mia vita.» Dumbers concrets na vegnan betg menziunads.

Persunalmain n’hai jau anc mai tschentà questa dumonda a mia famiglia e n’hai era betg l’intenziun da far quai. Perquai ch’ils carstgauns han sa chapescha gronda fadia cun questa tematica. Ils tribunals èn dentant confruntads di per di cun pretensiuns d’indemnisaziun. Il crash da l’aviun dad Air France l’onn 2009 ha revelà da maniera fitg evidenta quant differentamain ch’ins stima la valur d’in carstgaun. Entant che Air France è vegnì condemnà d’ina procuratura publica brasiliana ad in pajament da 840 000 euros als survivents, ha in tribunal en Frantscha accordà mo 20 000 euros als confamigliars d’ina steward franzosa morta da l’accident. E quai malgrà che Air France era almain cunresponsabel per la disgrazia en consequenza d’in apparat per mesirar la sveltezza defect.

In cas nausch d’in’analisa dals custs e dal gudogn è capità en l’USA l’onn 1973. In inschigner da General Motors ha scuvert in sbagl da construcziun en connex cun l’indriz da carburant tar in nov model. Enstagl da clamar enavos ils autos vendids ha el simplamain prendì in calculader da tastga. El ha fatg quint cun 500 victimas mintg’onn ed ha attribuì ina valur da 200 000 dollars a mintga persuna. Sia conclusiun: era sche ins dettia ina summa maximala da pretensiuns d’indemnisaziun, fissi anc adina pli bunmartgà da pajar quellas e da betg clamar enavos ils autos per far las reparaziuns necessarias. La segirtad ha davaira ses pretsch. Cura che sis persunas èn sa brischadas grevamain ha la chaussa cumenzà a marschar – e General Motors è vegnì sentenzià ad ina multa da 1,2 milliardas dollars.

Ina visita tar la ‹Tagesschau› ha lura demussà ch’i na dettia betg reglas fixas per ina contribuziun. Trais morts tar ina disgrazia da miniera en China – nagina schanza. Ma anc pli impurtant ch’il dumber da morts è la valur da la novitad – e quella dependa da blers facturs. Èsi in di cun paucas actualitads? Quant dalunsch è l’eveniment? Datti ina dimensiun politica che va sur la disgrazia ora?

In cudesch nunusità cun numerusas anecdotas, dumbers e fatgs. Suenter bunamain 300 paginas cun quints utilitaristics e decleraziuns obscenas constatesch jau oravant tut il suandant: la dignitad dal carstgaun n’è deplorablamain betg tabu.

15 da december 2014

Betg ufos – mo dronas

Durant ina saira d’enviern guard jau qua e là or da fanestra en il tschiel cler stailì e tschertg aviuns che sgolan speravia. Cunquai ch’ins registrescha nunditg blers sgols en Svizra, na ston ins normalmain betg spetgar ditg fin ch’ins vesa ils straglischs d’in aviun. Alura ma tschiffan mintgamai las mirveglias danunder e nua che quel è en viadi. Nagin problem – en il temp da l’internet van ins simplamain sin www.flightradar24.com ed identifitgescha immediatamain l’object sin la charta.

Alura smatg jau sin l’aviun che sa mova ed jau survegn da tuttas sorts indicaziuns. I dat per exempel ina Boeing 737 da Ryanair sin via da Londra a Roma, sgulond cun 450 nufs, pia cun passa 800 kilometers l’ura, e sin in’autezza da sgol dad endisch kilometers. Ultra da quai ves jau anc in Airbus A330 da la Lufthansa sin via da Francfurt ad Accra. Ins vesa era la ruta dal sgol, il temp da viadi, las coordinatas e bler auter. Atgnamain manca mo anc in purtret dal pilot ed infurmaziuns davart ses hobis.

In mund pulitamain transparent. Avant paucas emnas hai jau dentant scuntrà in mund anc betg uschè enconuschent. Igl era ina dumengia suentermezdi ed jau chaminava da la Seebodenalp sin il Rigi. Tuttenina sumsumescha in pitschen object sgulant circa sin la medema autezza en l’aria a l’ur dal grip. Nagin ufo, mabain ina pitschna drona. Damai che jau na sun betg paranoid na ma sentiva jau betg observà. E tuttina hai jau gì in sentiment curius, cura che quel guaffen è simplamain sa fermà en ina distanza da var 30 meters. Tgi pilotava quel? E cun tge intenziun?

Dapi blers onns vegnan dronas gia duvradas da l’armada americana per l’exploraziun e sco arma. Lur diever vegn oravant tut giustifitgà cun il cumbat cunter il terrorissem. Ma er en Svizra vegnan dronas utilisadas da l’armada, da la guardia da cunfin e da la polizia per motivs da surveglianza. Gia tar il Campiunadi europeic da ballape 2008 èn sguladas enturn dronas sur ils stadions svizzers.

Dronas ch’èn propi ablas da sgular n’èn betg simplas da fabritgar – ed anc main simplas da pilotar. E tuttina represchentan ellas in ristg da segirtad massiv. Perquai èn stads ils sgols da dronas sur intginas centralas nuclearas en Frantscha in veritabel misteri ch’ha dacurt occupà la polizia franzosa durant pliras emnas.

En il futur na vegnan dronas dentant betg mo duvradas per la segirtad, ma era per intents commerzials. Il mund da la posta e da la logistica experimentescha gia oz intensivamain cun dronas. Il mais passà ha la DHL tudestga realisà sgols da prova cun furnir medicaments sin in’insla en la Mar dal Nord. Er il CEO dad Amazon è persvas che las dronas da furniziun vegnan ad esser in bel di in fatg dal mintgadi sco ils camiuns sin nossas vias.

En l’USA è il spazi d’aria gia avert per aviuns nunequipads. Il wildwest da l’aria avess però prest chaschunà sias emprimas victimas, cura ch’in aviun da passagiers è mitschà malapaina d’ina collisiun cun ina drona en in’autezza da 700 meters.

Ina chaussa è evidenta – la conquista da l’aria versiun 2.0 ha cumenzà. Ed en diesch onns survegnis Vus forsa Voss regalins da Nadal furnids a chasa d’ina drona.

2 da favrer 2015

La citad dals superlativs – São Paulo

In enconuschent da mai lavura dapi trais onns en Brasilia per in’organisaziun da la regenza britannica. Ses contract va a fin quest onn, uschia ch’el sto probablamain ir en in auter pajais. «Sche ti na fas betg ina visita a mai, manchentas ti ina gronda schanza.» E sch’el n’avess betg insistì, n’avess jau forsa betg fatg il viadi. Cunquai che jau na saveva gnanc in pled portugais fin dacurt e perquai che jau aveva tschertas resalvas areguard la segirtad, era mes interess per quest pajais plitost limità. Plinavant ma vegniva endament en connex cun Brasilia mo samba, ballape, splagias e caipirinha.

Tge errur. Effectivamain po la Brasilia esser in pajais da vacanzas tropic populà cun glieud che sa mover ils chaluns meglier che nus Svizzers. Ma la Brasilia po er esser in pajais cun grondas ambiziuns seriusas. Schebain che l’economia stagnescha per il mument, resta la Brasilia in pajais dals superlativs. Nagin lieu na represchenta quai meglier che la metropola São Paulo – in moloch da betun surdimensiunà.

Durant mes segiurn en Brasilia saveva jau en nagin mument nua che jau ma chattava. Questa citad gigantica n’aveva per mai ni fin ni cumenzament. La citad da São Paulo n’è per bler betg uschè bella sco sia rivala Rio de Janeiro, ma sco organissem è ella gist uschè fascinanta per scuvrir.

Ses intschess è circa uschè grond sco il chantun Grischun – cun ina pitschna differenza: sin ils passa 7000 kilometers quadrats na vivan betg 200 000, mabain stgars 20 milliuns persunas. Cun quai tutga São Paulo tar las citads las pli populadas dal mund. Ella è il center economic dal pajais e la pli gronda zona industriala en l’America Latina. São Paulo ha trais plazzas aviaticas internaziunalas, da quellas è Guarulhos la pli gronda en l’entira America Latina.

En questa citad vegn organisada la segund gronda Biennala d’art dal mund suenter quella da Venezia ed ins chatta qua il pli grond cumplex d’abitaziuns dal mund – cun circa 5000 abitants en 1160 unitads d’abitar. Plinavant ha lieu qua la pli gronda parada d’omosexuals en l’entir mund, cun var dus milliuns participants. E finalmain è São Paulo cun 1000 interpresas tudestgas il lieu cun la pli auta concentraziun da forza economica tudestga ordaifer la Germania.

‹Volkswagen do Brasil› ha 20 000, ‹MercedesBenz do Brasil› ha 13 000 emploiads. Alura n’èsi betg surprendent che mintga mais staupan 20 000 vehichels novs supplementarmain las vias. São Paulo è ina da las citads cun las pli grondas stagnaziuns dal traffic en tut il mund – mintgatant cuntanschan quellas ina dimensiun da 300 kilometers. En cumparegliaziun èn ils 15 kilometers colonna da stad davant il Gottard ina piculezza.

La metro è bain pli moderna e netta che quella da Paris u Milaun, ma tut quels ch’han da dir insatge en la citad prefereschan l’auto. Per l’auta societad datti però in’alternativa: l’aria. Actualmain ha São Paulo il pli grond traffic da helicopters en l’entir mund.

Suenter tants superlativs èsi era bel da turnar enavos en Svizra. Co schain nus qua tar nus: ‹Small is beautiful›.

23 da mars 2015

L’umanitad – e sia difficultad d’acceptar sasezza

Avant paucas emnas hai jau puspè guardà en la televisiun l’‹Arena›. E per ina giada na gievi betg per dumondas da taglia, mabain per in tema emoziunal – la lètg per pèrs omosexuals e l’adopziun tras geniturs omosexuals. Cunquai che pèrs da la medema schlattaina pon laschar renconuscher dapi il 2007 lur cuminanza da vita tras in partenadi registrà, han ins discutà davart quai che sa midass en cas d’in tractament dal tuttafatg egual d’eterosexuals ed omosexuals – cun l’uscheditga lètg per tuts. Conjugals han numnadamain il dretg d’adoptar uffants. Sch’ins dettia quest dretg a tschertins, ma refusia quel ad auters, na saja quai betg consequent, manegia il pledader da l’uvestgieu da Cuira.

Cun questa decleraziun sun jau dal tuttafatg perencletg. Ina lètg senza dretg d’adopziun fiss mo ina lètg a mesas. Dal rest agescha il stadi gia en auters lieus da maniera inconsequenta. D’ina vart promova el la politica d’egualitad da las pajas tranter um e dunna. Da l’autra vart sto ina schlattaina prestar obligatoricamain il servetsch militar respectivamain il servetsch civil, entant che l’autra dastga far quel sin basa facultativa.

La fin finala – abstrahà da la lètg per tuts en Svizra u betg – tge ch’è propi preoccupant è la situaziun actuala da milliuns da carstgauns omosexuals sin quest mund. En 40 pertschient dals stadis vegn la sexualitad d’ina persuna omosexuala considerada sco criminala – schebain ch’ella ni prenda davent insatge ad auters ni ch’ella fa donn ad insatgi.

En l’Arabia Saudita, l’Iran, il Jemen, il Sudan e la Mauretania van ins schizunt uschè lunsch che omosexuals vegnan sentenziads a la mort. Pertge betg introducir la paina da mort per persunas cun egls verds u cun chavels cotschens? Igl è remartgabel che suenter millis d’onns n’è ina part da la carstgaunadad anc adina betg vegnida a frida cun quest fenomen fitg uman.

E quai malgrà ch’i dat l’omosexualitad tar tut las culturas ed en tut las regiuns dal mund. Gist sco chavels cotschens u egls verds n’è l’omosexualitad betg in fenomen da moda. Interessantamain è ella era preschenta sco fenomen natiral en la fauna. Tar passa 1500 spezias d’animals han ins observà in cumportament omosexual – sco per exempel tar schimgias, pinguins, balenas, giraffas u cigns.

La dumonda ‹pertge› ch’i dat l’omosexualitad è irrelevanta. Bain pli impurtant è ch’il mund sto cumenzar ad acceptar sasez e cun quai ils dus enfin tschintg pertschient da sia populaziun na-eterosexuala.

Persunalmain sun jau persvas che mo quels pajais, quellas culturas – ma era quellas interpresas – pon avair success material ed immaterial, sch’i prendan ina posiziun positiva ed averta visavi quest fenomen. Ins po supponer che l’omofobia, il rassissem u la misoginia na vegnan mai a murir or. Ma almain pari che nus cumbattain questas expressiuns dad odi cun dapli sistematica ed effizienza.

11 da matg 2015

‹Mia Engiadina› – tuttavia betg in giraun alpin!

Avant in decenni ha in term chaschunà irritaziuns en noss pajais: ‹giraun alpin› – l’uscheditga ‹alpine Brache›. Quest’expressiun trida derivava d’in studi da la Scola politecnica federala, caracterisond ina zona alpina cun in plaun declin economic. Tranteren dettia quai bain resorts che s’orienteschian internaziunalmain sco San Murezzan, Tavau, Zermatt u Gstaad. Ma en la regiun dal Gottard ed en parts dal Vallais e dal Grischun existia mo in grond vid cun pauc potenzial economic ed ina bassa creaziun da valur. La depopulaziun en questas valladas saja in process natiral cunter il qual ins na duessia betg cumbatter.

A la fin n’hajan las subvenziuns decennis a la lunga betg pudì impedir la perdita da la dinamica. Ed en pli na stoppia ina retratga da questas valladas betg represchentar ina perdita. Anzi, questas cuntradas pudessan vegnir duvradas da generaziuns futuras, sche la stgarsezza da terren en la Bassa creschia vinavant.

Pia betg ina situaziun da partenza legraivla. Tant pli sun jau stà da buna speranza avant in pèr emnas, udind per l’emprima giada dal project ‹Mia Engiadina›. Propi ina chaussa remartgabla e visiunara che pudess pussibilitar novas perspectivas per l’Engiadina e che stgaffiss in fundament durabel per sia economia.

Concret vai per colliar l’entira Engiadina Bassa ed ina part da l’Engiadin’Ota cun ina rait da cabels da fibra da vaider. Uschia fiss l’internet tuttina svelt en la val sco a Turitg u en auters lieus en la Bassa. Tgi che manegia che questa interpresa saja mo in luxus per internetjunkies sa sbaglia malamain.

Nagin n’ha survesì che nossa vita ha lieu adina dapli en l’internet. Professiunalmain sco era privat. Ultra da quai vegn il volumen da datas a crescher cuntinuadamain ils proxims onns. Tgi che na po betg suandar vegn laschà enavos. Deplorablamain èn ils custs per chargiar si datas gia oz 16 giadas pli auts en l’Engiadina che en las parts dal Vallais, nua ch’i dat gia ina rait da fibras da vaider. Nagin’interpresa vegniss sin l’idea da sa domiciliar en in lieu nua ch’ins sto pajar 16 giadas dapli per volumens da datas.

Plinavant prevesa il project ‹Mia Engiadina› la creaziun d’in center d’innovaziun, l’uscheditg ‹Mountain Hub›. Là vegnissan lantschads divers projects ed ins pudess porscher servetschs dad IT a firmas ed a privats. Ma ins pudess era realisar novs models da lavur sco per exempel far in Home Office en l’Engiadina per ina firma en la Bassa. En il temp da la mobilitad creschenta e dal cloud computing tutgan tals projects natiralmain la noda.

E ‹Mia Engiadina› ha effectivamain bunas schanzas da superar ils emprims obstachels. La gruppa directiva sa cumpona da Philipp Gunzinger, Not Carl, Walter Bernegger e Jon Erni – tuts caders versads en ils secturs da la sanadad, da l’energia e dad IT. Ma er auters acturs sco il Chantun, ch’investescha stgars in milliun francs, stattan davos il project.

‹Mia Engiadina› tuna atgnamain pli fitg da protecziun da la patria che d’ina rait da fibra da vaider. Quai è dentant il punct decisiv – i na sa tracta betg mo da cabels, mabain da l’avegnir d’ina val.

29 da zercladur 2015

Ha il Grischun finalmain scuvrì l’Asia?

En il 19avel tschientaner han ils Englais inventà il turissem modern – e quai en Svizra. Ed er ozendi represchenta il turissem ina pitga da l’economia svizra, contribuind fin quatter pertschient dal product naziunal brut, en il Grischun perfin bundant 20 pertschient. En la concurrenza mundiala da las destinaziuns turisticas ha la Svizra dentant perdì sia posiziun predominanta da quella giada. Anzi, ella n’è gnanc pli tranter ils diesch pajais visitads il pli savens da l’Europa – l’Austria occupa l’otgavel plaz.

Nossa industria turistica ha bain motivs per planscher. In franc memia ferm, envierns memia chauds ed in’aura da stad malsegira frainan ils affars. Latiers vegn la midada da structura en l’hotellaria, era perquai ch’i dat novas pussaivladads da pernottaziun sco airbnb.

Cundiziuns disfavuraivlas u betg – ils visiunaris dal turissem grischun han manchentà ditg da vesair ils giasts asiatics sco ina substituziun dal dumber sminuint da giasts europeics. L’onn 2010 stevan la stagnaziun dals martgads internaziunals e la creschientscha da la stagiun d’atun en il center. Investiziuns en l’hotellaria e la creaziun da vitgs da vacanzas ha il Forum economic dal Grischun considerà sco ulteriurs trends.

Dals martgads gigantics da l’Asia e da lur potenzial a pli lunga vista discurriv’ins mo en connex cun Interlaken u Lucerna – e betg cun il Grischun. Ins quintava cun in spert restabiliment dals martgads tradiziunals da l’Europa. Ma cura che quai n’è anc adina betg stà il cas l’onn 2012 èn ins plaunsieu daventà conscient ch’i na possia betg ir bain sch’in terz da las pernottaziuns turisticas en il Grischun va sin il quint dals giasts tudestgs. Ed areguard l’Asia ha Grischun Vacanzas confessà ch’ils novs martgads da creschientscha sajan vegnids negligids.

Uschia hai jau scrit quel onn ina columna, proponind d’avrir ina filiala da Bucherer a Cuira, avrir il palaz da l’uvestg ed organisar turas tras las vignas dal Signuradi per ils turists da l’India e da la China. Il medem onn è era vegnì crititgà ch’il turissem grischun haja posiziunà en l’Asia sias marcas a moda memia pauc sistematica e betg a lunga vista.

Avant paucas emnas ha il Forum economic dal Grischun dentant – finalmain – publitgà in rapport che sa fatschenta seriusamain e realisticamain cun il potenzial ed ils basegns dals giasts asiatics. Ils blers turists asiatics visitan la Svizra sco part d’in viadi en gruppa ch’als maina tras trais fin set pajais europeics durant diesch fin 14 dis. En Svizra datti mo in pitschen ‹boxenstopp› d’in fin dus dis. E cunquai che las marschas èn bassas tar quests viadis da maraton datti era blers ristgs per il turissem grischun.

Tut quai po constar. Ma en paucs onns vegnan ils turists individuals da l’Asia a tutgar probablamain gia tar la maioritad sin quests martgads. Betg sa concentrar sin l’Asia fiss pia sbaglià – cunquai che creschientscha effectiva datti mo pli là. Betg en l’Europa.

17 d’avust 2015

Viadi en il temp per portugais

Per fortuna discur jau rumantsch. Il simbol da questa lingua – la clav – è senz’auter fitg adattà. Almain sch’i va per las linguas latinas ha il rumantsch gia avert a mai pliras portas. L’onn passà quella dal mund lusofon. Senza savair in pèr pleds portugais fiss jau stà detg pers en in pajais sco la Brasilia. La situaziun è main dramatica en il Portugal, nua ch’ins è pli poliglot. Ma era là èn enconuschientschas da quella lingua in instrument prezius per entrar en discussiun cun ils indigens.

Quai sa verifitgescha era durant ina fin d’emna prolungada a Porto. Questa citad è ideala per in pèr dis da recreaziun. Er ils conturns cun lur numerus bains da vignas han bler da porscher. Là emprendan amaturs tranter auter ch’il porto n’è betg mo da colur cotschen stgira. Tawny, Ruby, White e co ch’els han tuts num, fan resplender il vin da Porto en las nianzas las pli variadas e cunquai datti era gusts che tanschan da fitg dultsch enfin fitg setg. Viva ensemen!

Sin il sgol da return per Genevra vegn ins conscient ch’il Portugal dispona sper il porto anc d’in auter bain d’export: numnadamain sias forzas da lavur. La pli gronda part dals passagiers a bord eran lavurers che gudognan lur paun da mintgadi en Svizra. La finala èn ils Portugais la terz gronda gruppa d’esters en noss pajais. E senza els avessan insaquantas branschas problems da persunal. Els lavuran sin prest mintga plazzal, fan ils letgs d’hotels u nettegian biros. E tar ils blers patruns èn els fitg stimads, perquai ch’els han la reputaziun d’esser lavurus e discrets, ma era da planscher darar.

Gist sper mai en l’aviun sesa Jorge, in signur da var 60 onns che lavura dapi passa 30 onns sco mecanist en la vischinanza da Losanna. Cun problems da sanadad n’ha el betg da cumbatter, anzi, ins s’accorscha strusch sia vegliadetgna.

Ses portugais vegn sco sajettà or d’in chanun ed uschia aud jau bler sur da sia vita e sur dals onns turbulents da la Revoluziun da neglas e da las guerras colonialas en l’Africa. Il sgol da duas uras passa svelt.

Jau percorsch che Jorge guarda enavos sin ils temps passads cun ina buna purziun nostalgia. Ils onns da la dictatura Salazar na sajan betg stads simpels, ma almain n’avevan ins betg da serrar l’isch-chasa – laders na devi prest betg. Quest’idealisaziun cumpiglia era las guerras colonialas. Sco um giuven ha el prestà ses servetsch militar en l’Angola. «Il Portugal n’avess mai duì laschar ir sias colonias africanas», manegia el. Sch’il Portugal possedess ellas anc oz, fiss ses pajais «pli ritg che la Svizra».

Jau taidl quai che quest signur raquinta e ma lasch manar sin in viadi en il temp per portugais. Jau na poss dentant betg ir d’accord cun sias ideas. La segirtad supponida d’ina dictatura u las invasiuns da rapina dal temp colonial n’èn – tenor mai – betg cumpatiblas cun il model d’in stadi modern e maioren. Speranza che Jorge è be l’excepziun che conferma la regla. Pertge ch’il Portugal ha per gronda part reussì da far il pass en il 21avel tschientaner.

21 da settember 2015

Tgi ha il pli grond?

In’exposiziun mundiala datti per il solit be mintga tschintg onns – e tranteren datti anc exposiziuns spezialas. Siond ch’ellas n’han generalmain betg lieu davant mia porta-chasa e perquai che Milaun sa chatta mo gist davos las muntognas, hai jau definitivamain betg vulì manchentar l’Expo da quest onn.

Dapi l’emprima Expo a Londra l’onn 1851 na vai betg tant per la convivenza armonica tranter ils pievels, mabain per mussar al rest dal mund las prestaziuns naziunalas. Ditg cun auters pleds, tgi ha il pli grond? Il pli grond pavigliun, cun las pli grondas maschinas, las pli grondas hallas, cun las pli bleras decoraziuns ed ils pli blers visitaders?

Quella giada empruvavan las pussanzas colonialas da superar ina l’autra, oz fan quai oravant tut ils novs pajais industrials en svilup sco er ils Stadis dal Golf ritgs cun lur ieli.

E tge è atgnamain il tema da l’Expo actuala? Ah gea, ‹feeding the planet› – ‹nutrir il planet›. Uschia pon ils gronds ‹nutriders› dal mund natiralmain s’exponer senza retegnientschas. La Tailanda ed il Vietnam marcheschan lur status sco gigants en la producziun da ris, ils Stadis Unids da l’America, l’Uruguai e l’Argentina demussan lur impurtanza en la producziun da charn e da graun. Il pavigliun argentin sa cumpona damai era da plirs silos mess en lingia. L’Israel tira endament che là è vegnì inventà l’indriz da sauar cun ils guts ch’èn ils pli effizients da l’entir mund.

Ils Stadis dal Golf blagheschan surtut cun palazs ed edifizis da pumpa ch’ins pudess senz’auter duvrar per la culissa d’in nov film dad Aladin.

Cun pli pauca pumpa, però tant dapli canera èn ils Europeans da l’ost sa mess en scena. Davant il pavigliun polac emprova ina gruppa da saut da far buglir il sang dals visitaders, schebain che quels suan gia tut bletsch.

E dal pavigliun sloven tuna dalunsch ina caneruna da schlagher alpin – qua baininqual che reponderescha forsa sch’el vul insumma visitar il pavigliun.

I dat era bleras curiusitads. Il pavigliun eston sumeglia in grond cub da lain cun sbalunzias dadens, il pavigliun indonais è pauc dapli ch’in museum cun poppas javanaisas e la Sontga Sedia vul nutrir il mund cun nutriment spiertal.

In dals paucs lieus ch’intimescha da reflectar è il pavigliun svizzer. El moralisescha bain, ma almain realisescha il visitader che las victualias da la Terra èn limitadas. Sche mintga visitader prenda ina snicla da maila, tanschan las reservas anc per trais emnas. Sche dus visitaders partan ina snicla, tanschan ellas natiralmain duas giadas uschè ditg. Ils visitaders decidan sezs co ch’els vulan ir enturn cun las resursas – cun responsabladad u mancanza da resguard.

Ina chaussa è dentant segira: jau aveva anc adina fom suenter quella snicla. Per fortuna datti anc ils Austriacs. Lur strudel cun maila è bain stà pli substanzius.

L’Expo 1889 ha laschà enavos la Tur d’Eiffel, l’Expo 1958 ha creà l’Atomium a Brüssel. Ils fastizs da l’Expo a Milaun vegnan probablamain ad esser mo in pèr ruinas da bajetgs.

E tuttina recumond jau a Vus da scuvrir questa fiera da las vanitads naziunalas. Vus avais anc temp enfin ils 31 d’october.

23 da november 2015

Sche la fin è buna, tut è bun

Igl è uschè lunsch. Suenter passa trais onns e prest 30 columnas dun jau adia a Vus, stimadas lecturas e preziads lecturs. Causa mia midada professiunala smet jau cun mias contribuziuns per la columna ‹Convivenza›. Nagina tema, questas lingias na vegnan betg ad esser ina brev da cumià. Ma jau vuless gugent As dir ch’igl è adina stà in plaschair da ma drizzar a Vus cun in tema che ma fatschentava.

Sche Vus avais insumma legì mias columnas u sche Vus avais laschà ellas da la vart na poss jau betg giuditgar. En mintga cas eri adina mi’intenziun da svegliar l’interess per inquala tematica. Senza dubi lascha salidar mes passà sco magister. Tar la tscherna dals temas hai adina dà ina tscherta variaziun. Tar la tonalitad stoss jau conceder che quests texts eran tuts in pau sumegliants. Forsa avais Vus percurschì mia preferenza per cifras?

Tranter auter avais Vus legì las suandantas chaussas: 22 chantuns svizzers han mo ina lingua uffiziala, la Dieta da las Trais lias ha pir proclamà il 1794 l’emprima giada la trilinguitad grischuna, l’Italia ha fin dacurt spendì 18 milliardas euros l’onn per sias totalmain 600 000 limusinas statalas, ils centers da calculaziun da Google dovran in volumen d’electricitad che correspunda a quatter pertschient dal consum d’electricitad en Svizra, 67 pertschient dals abitants en Svizra pajan la taglia da baselgia, en 22 pajais vegn discurrì arab, l’uscheditg ‹Tell-Express›, in servetsch da bus che circulescha tranter Lucerna ed Altdorf, cuntanscha sia destinaziun 30 minutas pli svelt che la viafier, 90 pertschient dal commerzi mundial sa splega sin las vias d’aua, São Paulo ha da cumbatter cunter stagnaziuns dal traffic che cuntanschan fin 300 kilometers, e tar passa 1500 spezias d’animals han ins observà in cumportament omosexual.

Fatgs ch’il mund na dovra betg? Forsa. Ma sch’els provegnan da funtaunas fidablas e sch’ins metta els en il dretg context survegnan els tuttenina ina fatscha. Natiralmain èn els adina mo ina part da la realitad. Sper mia opiniun datti anc milli autras. Uschia n’èn betg tuts da l’avis ch’ins duess modernisar la taglia da baselgia, abolir il servetsch militar ubain cuntinuar cun la forza atomara. Ma almain ha lieu ina debatta.

Tar la Confederaziun na lavuran anc adina betg avunda caders che n’èn betg da lingua materna tudestga ed anc adina sto la Lia Rumantscha far attenziun ch’il rumantsch grischun na vegnia betg eliminà cumplettamain. Anc adina na dispona la Svizra betg d’in fond da stadi ed anc adina visitan memia paucs turists asiatics il Grischun.

Ma anc pli impurtant che da communitgar in puntg da vista èsi stà da far las dumondas relevantas. Essan nus conscients quant ferm che las dronas ubain il commerzi online vegnan ad influenzar en l’avegnir nossa vita? Avain nus chapì che Google è actualmain bain la firma la pli pussanta dal mund?

E mintgatant hai jau simplamain vulì As prender cun mai sin viadi. Uschia essan nus viagiads ensemen tras l’Africa dal Sid, la Brasilia, il Portugal ed era l’Israel. Sche la fin è buna, tut è bun. E sche Vus avais legì diligentamain mintgina da mias columnas avais Vus passentà passa in’ura e mesa da Voss temp cun mes texts. Jau As engraziel per Voss interess.

Indicaziuns bibliograficas

Simon Denoth. Al puls da la glocalisaziun. Columnas cumparidas en la retscha ‹Convivenza›, La Quotidiana fanadur 2012 fin november 2015. Maletg da la cuverta: PD via Pixabay. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2016).