23 da matg 2003

Rumantsch – in stgazi cultural

Betg mintgin sa la lingua che fa dal Grischun quai ch’el è. E quai è er bun uschia, uschiglio sa reduciss sia valur. Gist sco quai ch’in pled perda sia valur, sch’el vegn pronunzià memia savens. La lingua rumantscha è in stgazi cultural ch’ins sto mantegnair e ch’ins na po cumparegliar cun nagut auter. Quai na dastga betg ir en emblidanza.

En la rubrica ‹Sprachwelten› vuless haifaif mussar quantas differenzas linguisticas ch’i dat en la Svizra dal Sidost. Il rumantsch è bain il meglier exempel per cumprovar che la Svizra dal Sidost sa distingua linguisticamain d’autras regiuns. haifaif ha il giavisch che la lingua rumantscha vegnia mantegnida e che la glieud giuvna e quella ch’è restada giuvna s’occupeschia dad ella. Tge fiss il Grischun senza questa particularitad che para da svanir pli e pli tras las midadas socialas en noss pajais. Gist perquai duai vegnir mess en la ‹Zeitung für Lebende› in accent per l’avegnir. Ma betg mo il rumantsch duai chattar plazza en ‹Sprachwelten›, mabain er ils singuls dialects che vegnan maschadads – surtut dals giuvenils – cun pleds influenzads da l’englais. Quai dat alura ina maschaida che reflectescha en ina tscherta maniera las singulas scenas da giuvenils en la Svizra dal Sidost. Ed il lectur da ‹Sprachwelten› dastga alura forsa metter ils texts duas giadas sut la marella, pertge che tscherts dialects da la regiun da derasaziun da haifaif èn gia fitg grevs da scriver, nunditg da leger. Tschientaners a la lunga eran ils dialects francads en ils chaus dals abitants da mintga vitg. Adina puspè hai dà tschertas pitschnas midadas – sapientivamain u betg. Tras l’influenza da la tecnica da communicaziun moderna, da la lingua englaisa e dals blers uschenumnads secondos ch’èn sa chasads ils davos decennis tar nus, è il cumportament linguistic sa midà. Blers umans giuvens na san strusch pli ch’avant tschient onns aveva anc mintga regiun ses agen dialect e ch’ils umans s’accurschevan anc, sch’in ‹ester› discurriva cun els. Malgrà quest svilup pon ins anc adina constatar differenzas fundamentalas tranter las singulas regiuns. Il meglier exempel persuenter è ch’almain 65 000 persunas san anc rumantsch. Ed i vegnan fatgs sforzs enorms per che la quarta lingua naziunala na svaneschia betg in bel di. Quai è bun, pertge che tgi che sa rumantsch po sa quintar member d’ina minoritad che vala??? (sa) dapli che la maioritad. Sulettamain questa minoritad è abla da leger omadus texts da l’emprima ediziun da haifaif. In privilegi che betg mintga lectura u lectur da [haifaif] ha. E da quai pudain nus tuts esser fitg loschs. Uschenumnads ‹outsiders› rumantschs ston acceptar che la lingua rumantscha cumpara adina puspè en la rubrica ‹Sprachwelten›. En quest cas èsi uschia ch’il cuntegn dal text rumantsch na sa differenziescha betg dal tudestg. Mintga giada na vegn quai però betg ad esser il cas, perquai ch’il rumantsch sa differenziescha betg mo opticamain, mabain er nà da ses cuntegn dal tudestg. ‹Sprachwelten› duai perquai sa sviluppar ad ina rubrica interessanta ch’ins legia gugent e ch’occupescha ina plazza impurtanta ed evidenta en haifaif.

8 d’avrigl 2005

La politica regia il pievel

En mintg’uniun, mintga vischnanca, mintga chantun e mintga stadi vegni politisà. La politologia differenziescha tranter l’urden instituziunal, ils interess da conflict e las decisiuns politicas concretas. Tut quai tuna vaira cumplitgà, ma en realitad prenda il suveran, pia il pievel, part da la politica senza che quai è propi conscient ad el.

Tgi che politisescha decida per exempel a l’urna davart leschas. Damai ch’il pievel svizzer ha la pussaivladad da votar pliras giadas ad onn, perda el spert la survista da las numerusas iniziativas e leschas. Quai è gist il motiv pertge che blers maiorens desistan da votaziuns ed elecziuns. «Pervia da las bleras plantas na ves’ins betg pli il guaud.» Questa frasa pon ins era applitgar per la politica. Dapli leschas ch’existan e pli cumplitgada che la vita daventa. E tuttina, senza la politica na pudessan nus, il stadi, betg surviver. Emprova ina giada dad ir cun tes auto sur ina distanza pli lunga sin la vart sanestra da la via! La lescha prescriva da charrar a dretga, pia vegni proximamain a dar in caos sin via – nun che ti ta chattias sin l’autostrada svizra e sajas gist londervi da surpassar. Sch’il stadi na procurass betg che las reglas e leschas vegnian observadas, dessi era in dischurden entaifer il pajais. La politica è qua per crear leschas, ma era per abolir ellas. Ella è dependenta da las vuschs dal pievel. Ma tgi è il pievel? Ti, jau, nus, vus. Enstagl da mo discutar a la maisa radunda davart dretgs e leschas, fissi pli intelligent da sa render a l’urna. Ils votants decidan davart noss futur. I na nizzegia dentant nagut da surlaschar a persunas da 90 onns dad ir a votar per nus, per la giuventetgna. Ma il dumber da las persunas che van a votar, cunzunt dals giuvens votants, è alarmant. Els van pli gugent ad occurrenzas sco ‹Tuning Days› enstagl dad ir a votar. Sch’ils giuvens realisassan ina giada ch’era ils autos dovran rodas per charrar, s’engaschassan els era pli tgunsch per la politica. Nossa generaziun è la roda che metta en moviment la politica. Tgi che prenda propi part a l’instrucziun civica en scola, sa che noss pensar ed agir influenzescha la politica – oz ed en l’avegnir. I nizzegia pauc da mo ir a votar cura ch’i va per la legislaziun dal chonv. Era per autras chaussas vali la paina d’avrir l’orizont. T’occupa da la politica e va a l’urna!

22 d’avrigl 2005

Sport è la mort

Inimis dal sport pretendan ch’il sport saja la mort. «Jau m’occup pli gugent d’autras chaussas che da ma mudregiar cun paisas e moviment.» Tgi che surdovra il sport po davairas daventar malsaun. Ma il sport cun mesira porta mo avantatgs en la vita.

«Dapi che jau ma participesch al curs da ‹nordic walking› ma sent jau pli fit.» Uschia pudess tunar la reclama per il sport cun fista. E quest sport pretenda sulettamain duas chommas saunas ed in bun equipament. Tgi n’ha betg a chasa vestgadira che protegia cunter il vent? Tgi che manegia ch’il sport saja la mort, n’enconuscha betg la disciplina che carmala ozendi numerus sportists en la natira. Pli datiers da la mort è il sport en in center da fitness. Schebain ch’ils centers porschan differentas pussaivladads, èsi strusch da chapir ch’ils sportists desistan gugent dal chantinim dals utschels e da las ragischs imposantas dal guaud. E tuttina, sco persuna polisportiva sa chapeschi da sasez ch’ins prenda era part da sports da gruppa. Il glindesdi va el ad ina lecziun dinamica da ‹Power Yoga›, il mardi sa mudregia el durant in’ura en il curs ‹Express dal venter›, la mesemna participescha el a la lecziun ‹Venter, chommas, tgil›, la gievgia vegn en dumonda la furma atletica e revoluziunara ‹Muscle pump›, il venderdi trai el en la vestgadira da saut per participar al curs ‹Bailamos› e la fin d’emna datti mo duas chaussas: ‹Kick-Power›, che sa cumpona da differents elements dal sport da cumbat, ed ‹Easy Step›.

Existan insumma sports che na derivan betg da l’America? Il plan da trenament dal center da fitness cuntegna pli u main mo chavazzins englais. Ma nua èn las posturas americanas perfetgas? Tgi che na sa participescha betg regularmain a lecziuns da sport u sa mazza bunamain cun paisas, na po betg quintar ch’el sa sentia pli fit e movibel. Ma tgi che surdovra il sport sto quintar cun problems da las giugadiras ed auter pli. Igl è adina il medem: u ch’ins surfa cun insatge u ch’ins desista dal tuttafatg d’ina chaussa. Sumegliant èsi era cun il sport. Pertge betg lubir a sasez ina giada in pau ruaus? Il corp na sto betg adina esser sin 180, ins po era magari cuir a sasez in’ura da ‹Yin e Yang› u ina visita en la sauna. Per dasdar il corp miaivlamain vali la paina da laschar penderlar l’olma ina giada u l’autra. Ella ha numnadamain era gugent ruaus. Ma tge capita, sch’ins prendess gugent a mauns tschient e milli chaussas en ina, sch’ins fiss gugent sin pista ed a medem temp en il bogn cuvert u sin la loipa da passlung? Alura na datti nagut auter che da semtgar per tals muments la tastga cun in grond sientamauns e da sa render en il bogn da vapur. Sch’il pled ‹Relax› sa chattass magari era sin il program da trenament, fissan per franc pli paucs amis dal sport malsauns. Ma cun mesira è tut lubì, era il sport. A tge lecziun duai jau ma participar sco proxim? ‹Dance Aerobic›? E gia cuntinuescha il regl. Sport è la mort. Anc dumondas?

20 da matg 2005

In siemi sut tschiel avert

Ils termins dals open airs èn publitgads. Tgi emposta bigliets, tgi planisescha gia ditg ordavant las fins d’emna dad open airs e tgi sa legra simplamain sin il siemi sut tschiel avert. Mintg’onn sa repeta il divertiment. En l’agenda vegnan ils dis marcads grass. Ussa po la festa cumenzar.

Cun tendas, pliras gervosas, intgins grams marihuana e buna luna sa rendan ils aspectaturs passiunads als open airs. «Questa fin d’emna lasch jau puspè ina giada ora il portg.» Quella frasa u sumegliantas aud’ins savens avant in tal spectacul. Che l’occurrenza n’è en sasez nagut auter ch’ina detga canera cumbinada cun in tuffien, disturba ils paucs. Il principal è il ‹feeling›, pia il sentiment da pudair viver in siemi sut tschiel avert. Mais a la lunga sa preparan ils ins moralmain sin l’open air. Tgi s’imaginescha ina festa nunemblidaivla e tgi pensa ad orgias en la tenda u sut tschiel avert? Tge è il senn d’in open air? La cuminanza ha cun garanzia in’auta valur, ma era il tschaffen d’experimentar è grond. I cutizza da far chaussas nunlubidas. Perquai svanescha bain inqualin cun ses partenari en tenda. Gnanc da patratgar tge che capita alura sut la cuvria u en il satg da durmir. L’agitaziun è gronda, magari uschè gronda che l’open air sco tal interessa ils pertutgads pauc u nagut. Gia daditg han els siemià d’ina affera ad in open air, ed alura vegni era propi a quella. Cun buna conscienza e bucca rienta sa maschaida il pèr alura puspè tranter il pievel radunà. Tranter la massa n’èn els betg ils sulets ch’han gist experimentà ina situaziun tut aparti. Els vesan ussa sin il pli las stailas cun auters egls, dattan magari in a l’auter egliadas penetrantas u prendan insumma cumià in da l’auter perquai ch’igl è stà mo in flirt. Tgi nizzegia la chaschun per barattar experientschas e tgi sa concentrescha pli gugent sin la musica. Per revegnir a la dumonda davart il senn d’in open air: i na dat nagina resposta concreta. I dependa da las prioritads ch’ins metta per in concert sut tschiel avert. Uschè ditg ch’ins po guardar l’auter di cun buna conscienza en il spievel e dir: «Jau ma sent bain e sun cuntenta», na datti nagins cunfins a l’open air. Per fortuna datti mo paucas persunas che na san betg co sa cumportar, uschia ch’ils auters pon turnar ruassaivlamain anc ina giada en la tenda. Ma era la stagiun dals open airs va insacura a fin. La stad passa ed il siemi sut tschiel avert schela plaunsieu cun las stagiuns pli fraidas. Gugent sa regordan ils visitaders da lur eveniments als open airs. Ed els pensan e sa legran gia sin il proxim siemi sut tschiel avert – che vegn segiramain.

17 da zercladur 2005

La moda sfurzada

Ord moda na vegn l’umanitad mai. Igl è moda che l’uman sa stenta da restar en moda. Da temp en temp sa sprovan las dunnas da sa smincar decentamain, autras giadas sa preschentan ellas plain colur. È la moda davairas mo in usit durant in temp determinà, u restan tschertas modas era per vita duranta?

Cun il pled ‹moda› associesch’ins per regla la moda da sa vestgir u la moda da las frisuras. Igl è davairas uschia che la moda decida davart las colurs e las furmas d’ina stagiun. Ina giada pon ins contemplar ina poppa da vitrina cun vestgadira cotschna, in quartal pli tard è la medema poppa vestgida en brin. La moda vegn crititgada pli che mai, ma quai n’è nagut da nov. Pli interessant èsi, cura ch’ins discurra davart las autras modas d’in uman.

Ils ins na bandunan betg la chasa avant ch’avair controllà che la platta da cuschinar saja tschentada giu. Ils auters turnan da la lavur per sa persvader che l’isch-chasa saja propi serrà. Tgi scurlatta tschient giadas ses plimatsch avant che sa durmentar. E tgi envida ina cigaretta avant ch’ensolver. Pli ditg ch’ins ponderescha davart las modas e pli blers exempels ch’ins chatta. La moda è dispitaivla. Quai ch’è per ils ins moda, n’è per ils auters nagut auter ch’ina catastrofa – almain quai che pertutga la moda externa. Las modas internas individualas na chapeschan magari gnanc ils pertutgads, perquai ch’ellas fan vegnir dependent. Uschia poi esser per insatgi ina tortura da giaschair sin in plimatsch splattergnà. La moda po en tals cas daventar in sforz. Tgi che na vegn betg a strada cun quest sforz, patescha probablamain pli fitg ch’insatgi che sa senta sfurzà da cumprar regularmain vestgadira pli moderna. La segunda persuna metta ina massa daners sin la maisa da la cassa, banduna la butia dentant cun egls glischants. N’è la moda sfurzada betg pli derasada che quai ch’ins pensa? Tut che discurra dals ‹flipflops› actuals, ma tgi prenda ina giada sut la marella la moda sfurzada? Ils pleds ‹moda› e ‹sforz› vegnan ora meglier che dus fragliuns en la pubertad. Gist perquai maina la moda ils umans savens a rituals malempernaivels, entant ch’ils fragliuns van omadus lur atgna via ed eviteschan uschia conflicts. Uschè ditg ch’ins vegn da separar la moda dal sforz, n’è ella betg privlusa. I vala pia la paina da viver en in’abitaziun senza plattas da cuschinar, cun satgs sco ischs-chasa, da sa durmentar sin pes e da desister l’autra damaun da l’ensolver. Tut quai para in zic abstract e pauc realistic. La quintessenza da l’istorgia: Nagut n’è nunpussaivel – Toyota! E gia è il sforz da cumprar quest auto puspè qua. Il patratg accumpogn’ins... Toyota, Yaris, moda, sforz.

14 da fanadur 2005

Igl è destinà uschia

Davart destins vegni discussiunà enavant ed enavos. Tgi pretenda che la vita saja destinada e tgi manegia ch’ins possia influenzar ses destin. Omaduas frasas cuntegnan in pau vardad. Tgi che manegia ch’el cuntanschia insatge mo cun agid da ses destin, sa sbaglia. Per viver ina vita cun uschè paucs quitads sco pussaivel, po mintgin contribuir sia part.

Sa lamentar da l’atgna sort è pli simpel che da midar insatge en la vita. Deplorablamain han tscherts umans dapli discletg ch’auters. Insatgi che nascha cun in impediment sto emprender da viver cun ses destin. Per regla funcziuna quai meglier che tar ina persuna ch’ha in accident e vegn alura en la sutga cun rodas. U che la persuna pertutgada accepta ses destin u ch’ella va a la malura. La tenuta positiva ha gia dumagnà blers umans sur il culm. Ir a frusta, sa ruinar, pirir – quai capita mo a talas persunas che na prendan betg enta maun lur destin. Las consequenzas èn alura patratgs da suicidi, malcuntentientscha e cumpassiun cun sasez. Sa chapescha ch’igl è grev da viver cun depressiuns e fobias, ma tge nizzegian patratgs negativs en tals muments? Mintg’uman dispona da forzas zuppadas. Sche quellas forzas vegnan in di nunspetgadamain a la glisch, pon ins levgiar a sasez la vita en cas da problems. Cun il patratg pon ins far il nunpussaivel. Quest proverbi è gia vegl e tuttina cuntegna el tanta vardad. Tgi che persequitescha consequentamain sias finamiras, decida era davart ses destin. Insatgi che spetga fin ch’el vegn pavlà, na contribuescha betg tant a ses destin sco insatgi che prenda enta maun sia vita. La defensiun persunala è il meglier agid. Mo ins sez ha enta maun la vita – nun ch’ins pendia mo pli vi da maschinas e guardia en fatscha a la mort. Turmentar sasez a la mort cun patratgs negativs na signifitgescha nagut auter ch’ina tortura perpetna. Igl è pli lev ditg che fatg, ma tgi che vesa adina puspè la glisch a la fin dal tunnel, vegn era remunerà persuenter. Il viadi sur il culm passa pli spert sch’insatgi sa gida cun ina channa che sch’insatgi zoppegia tschorv sur in plaun malguliv. Mintga vita è ina giada u l’autra buttanusa, ma pertge sa stgarpitschan tschertins pli gugent sur in crap enstagl d’evitar l’impediment e guntgir il privel? Mintgatant cumplitgescha ed engrevgescha l’uman si’atgna vita e pensa che quai saja ses destin. Giudessan ed appreziassan ils umans pli fitg lur vita, na dessi betg tants destins negativs. Igl è destinà uschia – la vita è in regal che mintgin po influenzar in zic. Tgi che crai en sasez vesa ses destin sco ina festa perpetna, e tgi che sa fida da l’agid dals conumans vegn probablamain a purtar a lunga vista in grev crap si dies. Jau prend la channa e guntgesch ils craps. Sche jau stgarpitsch dentant tuttina ina giada sur in crap, ma gid jau puspè cun la channa. Jau na vuless betg ma ruschnar dal culm si, na, jau preferesch ina via main crappusa. Quai è mes destin, mia tenuta envers la vita – jau ves las varts positivas da la vita, crappa vi u nà. Jau influenzesch mes destin.

12 d’avust 2005

‹Dolce far sport› – in’alternativa?

È ‹dolce far niente› memia lungurus per tai? Alura datti in’alternativa, numnadamain ‹dolce far sport›. I dat diversas pussaivladads per restar fit. E per quella che vul propi ina figura ideala, exista era ina gimnastica per las zonas da problem. Datti insumma ina figura ideala e tge rolla gioga il sport per quella dumonda da gust?

Tgi sa lamenta da sias proporziuns e tgi da sia structura da la pel. Tge metodas existan per curreger coissas fermas, meglier ditg grossas, u in tgil penderlant? Cun il sport po mintg’uman – cun paucas excepziuns – furmar ses corp uschia ch’el plascha ad el. Per cuntanscher in corp acceptabel, ston ins natiralmain era far attenziun dal nutriment. La finamira dal sport – tuttina sch’i sa tracta da sport da cundiziun u da gimnastica per las zonas da problem – è sulettamain che mintgin sa sentia bain en sia pel. Cun paucs exercizis pon ins gia stimular la circulaziun e rinforzar diversas parts dals musculs. ‹Dolce far sport› è ina bun’alternativa al ‹dolce far niente›. Deplorablamain scuvran numerusas persunas il sport pir cura ch’ellas cumbattan cun surpais. La stadaira rumpa prest ed als pertutgads s’avran ils egls. En tals muments giavischan ils deprimids mo ina chaussa: ina disciplina rigurusa per cumenzar a trenar. Ins na po sa chapescha betg seser cun il pachet da biscuits davant la televisiun e sperar ch’ils sains ed il tgil survegnian ina bella furma. Qua na gidan ni films ni cudeschs da sport. Per quels che na sa sentan betg bain en lur pel, datti mo ina soluziun: prender ils mauns or da satg e sa mover. Moviment fa bain a corp ed olma. Questa frasa ha in e scadin gia legì u udì tschient giadas, ma cura ch’i sa tracta da daventar sez activ, suraud’ins anc gugent tals proverbis. Proverbis e buns cussegls vi u nà, la prevenziun è anc adina pli empernaivla che la reconvalescenza. La spina dorsala engrazia a la persuna activa che fa svanir intgins kilos. In privel ha l’exercizi ‹dolce far sport› tuttina: per quels che reduceschan il grass dal corp e survegnan a medem temp dapli forza, po il sport era daventar ina tortura. El po far dependent. Adina puspè inscuntr’ins persunas che passentan uras a la lunga en il studio da fitness, e quai pliras giadas l’emna. Ultra da quai sa nutreschan ellas a moda sbagliada. Ins po natiralmain era metter a sasez in’autra finamira che da perder diesch kilos e dapli. Jau per ina giada hai chattà ella: jau vuless salvar mia gardaroba. Uschia na capiti era betg che la stadaira rumpa bunamain. Sulettamain problems psichics han in effect negativ per la figura, las chautschas daventan memia luccas. En tals muments giavischass ins dentant gugent ils paucs centimeters che svaneschan mo plaun a plaun. Tuttina vala la devisa: betg las conturas èn decisivas, mabain il caracter d’in uman. Tgi che porta dapli kilos si dies, po perquai avair in cor gist uschè bun sco ina persuna fragila senza grass u musculs. Tgi ch’è perina cun sasez, po era vegnir ora cun ses conumans. ‹Dolce far sport› signifitgescha en quest cas era cuntentientscha u ‹dolce vita›.

9 da settember 2005

Dà gas!

L’examen d’ir cun auto ha el en satg. Igl è ina bella saira da stad, forsa schizunt fin d’emna. Plain entusiassem e tschaffen prenda el plaz en ses vehichel. Perstgisa, en quest connex vegni plitost discurrì d’ina maschina. Il regl dad ir cun auto tras la cuntrada è grond. El na pensa betg als privels e dat gas.

L’alcohol è plazzà sin ils sezs davos ed en la valischera. Oz vala mo ina chaussa, numnadamain la libertad ch’el ha cun ses auto. El è bunamain ord chadaina, cura ch’el sesa davos il guvernagl. Ch’el legia pliras giadas ad onn d’accidents mortals sin via, n’è ad el betg conscient. El giauda pli gugent sia libertad, sia pura libertad sin las vias malsegiras. Pli vegl e madir ch’el vegn, e pli intelligenta daventa sia tenuta envers l’auto. Suenter l’emprima botta – per cletg è quella capitada avant in accident pli grond – sa dasda el. «Sun jau da levsenn, garmadi u unfis da viver?» Pir cura che l’anghel pertgirader avra sias alas, svanescha il regl dad ir svelt cun auto, almain per la gronda part dals automobilists, per regla masculins. Las dunnas smatgan pli gugent mo pauc sin il gas per vegnir dad A tar B. Auter èsi cun ils giuvens ch’encurascheschan gugent ina giada u l’autra in collega: «Dà gas!» Per mai persunalmain na datti nagut mender che da stuair seser en in auto cun insatgi che surstima pli gugent sasez che da pensar a la vita preziusa. Sch’insatgi sesa alura anc alcoholisà davos il guvernagl, perquai ch’el ha gist prendì ina gervosa or da l’auto, refusesch jau cun garanzia da seser cun el. Il pli gugent prend jau gia davent da l’entschatta mi’atgna limusina, era sch’ella n’è betg la pli moderna, ma alura ma sent jau segira e poss surpigliar mezza la responsabladad per mia vita. Jau vuless anc viver intgins decennis, prend pli gugent il pe davent dal gas e ma concentresch sin il traffic. E pli intelligenta sun jau era vegnida. Dapi mia davosa botta en l’auto na scriv jau nagins sms pli davos il guvernagl, tschent pli da bass la musica e desist dal tuttafatg da telefons durant ir cun auto. Pli vegl e pli madir – dà gas e daventa pli intelligent! L’auto è insatge pratic, ma nagina maschina per far experiments.

23 da settember 2005

La sanadad è custaivla

Dapi emnas, mais ed onns prendan numerusas persunas part a gieus da daners. «Sche jau gudagnass quest milliun, cumprass jau in auto, bajegiass ina chasa, giess a viagiar...» Sch’ins ponderescha dentant pli exact tge valur ch’ils daners han en cumparegliaziun cun la sanadad, constatesch’ins ch’il conto fullanà na cuntenta betg, cura ch’insatgi è malsaun.

I na dat nagut pli custaivel che la sanadad. Tgi sa lamenta da la paja, tgi da la professiun e tgi dals vischins. Uschia pudess ins anc cumplettar questa glista uras a la lunga. Sch’ins ponderescha dentant pli exact tge ch’è l’essenzial en la vita, n’èsi cun garanzia betg il luxus, mabain la sanadad. Pertge tugn’ins adina puspè da las bagatellas en il curs da la vita? La sanadad n’è nagina lappalia e cunzunt betg cumprabla. Tgi che patescha baud u tard d’ina malsogna, sa tge che quinta en la vita. Deplorablamain ston blers daventar malsauns per appreziar quest regal da Dieu, la sanadad. Mes giavisch, e segiramain era quel da blers auters, è da restar sauna. Jau na giavisch ni ina limusina ni ina detga villa. Jau hai emprendì da desister da mintga luxus e da ma concentrar sin la sanadad – in regal che la gronda part da l’umanitad survegn mo ina giada en sia vita. En sasez fissi dad esser engraziaivel, e tuttina cumparegl’ins gugent sasez cun persunas bainstantas che pon sa lubir tut en lur vita. Jau per ina giada ma legrel d’ina vita senza mals. Mintgin cumbatta magari cun sias miserias finanzialas, cun fasas pli passivas u cun tristezza. En tals muments gidi da sa regurdar d’umans malsauns. Ma adina n’èsi betg uschè simpel da vegnir a frida cun talas situaziuns. Sch’ins vegn però confruntà insacura cun la mort – tras ina malsogna u problems psichics en famiglia – emprend’ins da dir grazia per il bain il pli custaivel en la vita, numnadamain la sanadad. E gia ma va puspè in patratg tras il chau: jau poss giudair la vita senza dolurs. Tge datti pli bel? La pli gronda tuppadad è da betg appreziar la sanadad. Grazia!

21 d’october 2005

Chavazzas da mort e schuppa da sang

Skelets raivan or da zitgas da marzipan, baivan schuppa da sang e mangian in toc turta da filiens. La festa dals spierts e las zitgas entagliadas vegnan mintg’onn pli popularas. Gia emnas avant la festa chatt’ins en las butias accessoris che fan snavurs. Halloween – in import da cultura da l’America.

Il pled ‹Halloween› deriva da l’englais ‹All Hallows Even›, quai che vul dir tant sco ‹la saira avant Numnasontga›. La notg da sgarschur e d’orrur chatta adina dapli aderents era en l’Europa. L’entschatta d’october cumenzan els a chavar ora zitgas, dissegnan e colureschan mascras, celebreschan fins d’emna da snuizis e snavurs u organiseschan festas da spierts. Halloween n’è betg pli ina narradad d’uffants, mabain ina purschida da divertiment macabra per giuven e vegl. Ma tge diavel festivesch’ins alura ils 31 d’october? En il 19avel tschientaner han intgins Irlandais catolics importà la festa en l’America. Pertge festivavan dentant gist ils cristians ina festa pajauna? Sco quai che Halloween sa preschenta oz, n’èsi betg uschè simpel d’eruir sia derivanza, ses svilup e sia transfurmaziun. Tschert è che la festa bizarra è sa sviluppada cunzunt en l’America ad in usit da schoc e sgarschur. Dapi l’onn 2000 returna la festa modifitgada plaunsieu puspè en l’Europa.

Il pli impurtant simbol da Halloween resta la zitga. Ils vendiders d’artitgels da Halloween vendan però era tailas-filien artifizialas, glischs da fossa, punsch da tissi, chavazzas da mort e schuppas da sang. Els na s’interessan strusch per la derivanza u il senn da la festa, pli impurtant è ch’els fetschian bunas fatschentas. Pli grondas mirveglias hai jau, sch’ils uffants cumenzan era tar nus ad ir chasa per chasa la saira da Halloween. Il proverbi ‹Trick or Treat›, pia dultschims u filistucca, è en l’America in dals puncts culminants da Halloween. En Svizra datti però era anc auters imports da cultura. Dal McDonald’s na lain nus gnanc discurrer... Alura pli gugent ina giada ad onn in vair Halloween che stuair mangiar in hamburger! Per cletg n’han ils Americans betg gì l’idea da metter nizzas da far la barba en maila u tissi da ratuns en bastunets da tschigulatta. Ils Svizzers n’avessan segiramain betg refusà quest import da cultura. Ma igl è in dar ed in prender – grazia a nus pon ils Americans giudair tschigulatta e chaschiel svizzer, ed han schizunt cuntels da satg, dals quals els èn loschs sco nus da quasi mintga import da cultura da l’America. Fastfood gea u na? Il principal è che l’import da cultura vegnia acceptà da nossa societad e ch’el na vegnia betg modifitgà memia fitg. Uschiglio svanescha il senn originar da la tradiziun cumplettamain.

4 da november 2005

Tranter ils pezs e la renta

Insanua tranter ils pezs e la renta sa chatta la bella vegliadetgna da 18 onns. Cun 18 n’èn ins betg vegl, ma era betg pli uschè giuven. Plain schlantsch van ins tras il mund, emprenda d’enconuscher la vita e l’amur, entaupa il bel, il bun e la vardad. Ma sasez n’han ins anc betg chattà cun 18. Quai è la pli gronda sfida en la vita.

Finalmain 18! Plain desideri spetgan numerus giuvenils sin quest di. D’in di a l’auter tutgan els tar ils creschids. Tgi sa lascha embarassar in pau da la purschida da plaschairs, dals chastis, da las empermischuns e pussaivladads, e tgi na sa lascha insumma betg impedir da scumonds, reglas e normas. Cun 18 onns pon ins finalmain surpigliar atgna responsabladad. Era sch’ins passa ina giada u l’autra en la buglia, pon ins sa sentir bain. Il pass a la maiorennitad na signifitgescha nagut auter che da realisar ils agens siemis. La lubientscha da manischar, l’atgna abitaziun e la fin da l’emprendissadi èn palpabels ed il temp da bajegiar chamonas e giugar cun poppas è passà.

«Cura vegns a chasa? Nua e cun tgi vas en sortida? Quai na dastgas ti betg far!» Ils pleds dals geniturs èn danvanz. «Jau sun maioren. Jau dastg suttascriver mias absenzas, jau decid cura che jau fatsch tge.» Esser creschì na vul betg dir esser madir. Schegea ch’ins ha il sentiment da pudair midar l’entir mund e decider per l’avegnir, è la vegliadetgna da 18 onns pli datiers dals pezs che da la pensiun. «Jau t’am. Jau na poss betg m’imaginar ina vita senza tai. Ti es la meglra...» Tut quests pleds ston esser in’illusiun. A mai èsi ì tuttina cun 18. Intgins onns pli tard (jau na tradesch betg quants), sai jau tge che amar signifitgescha, tge persuna che jau dovrel da mia vart e tgi ch’è pertge il meglier. Cun 18 crain ins da savair tge ch’ins vul en la vita e gnanc in decenni pli tard èn ins persvas da quai ch’ins vul. Quai daventa mia sventira. El m’ama, jau al hai fitg gugent. Il desideri è in’autra dimensiun. Festas sturnas ed il temp da siglir sur saivs tutgan tar il passà. Cun 18 para la vita dad esser in labirint – sche betg questa via, lura in’autra. Pli tard chatt’ins pli gugent gia a partir da l’entschatta la via directa. Ussa è pli tard. Jau na sun betg pli 18. Jau m’orientesch autramain e nossas finamiras sa differenzieschan. Donn...

18 da november 2005

«Quests benedids natels!»

«Pibii, pibii...!» Per la 100avla giada resuna il tun dal natel. Jau na poss betg pli vertir quest tun, gnanc da discurrer da la melodia dal natel. La damaun marvegl cumenza il stress, la saira tard chala el. «Quests benedids natels!» Quantas giadas hai jau gia ditg questa frasa?

Jau vuless che jau n’avess mai scuvert el, il telefonin modern, gnervus e privlus. Dapi che quest patent miserabel m’accumpogna tras il di, datti savens malchapientschas. En la relaziun datti cumplicaziuns perquai ch’ins sto mintga giada declerar enavant ed enavos, tgi ch’ha scrit in messadi e cunzunt tge ch’el ha scrit. Sco quai ch’igl è, vegn mintga brev digitala interpretada a moda fallada dal partenari. Trais puncts a la fin d’ina frasa pli dubiusa signifitgescha per il partenari che l’amia haja afferas. Per la possessura dal telefonin, che sa leger tranter las lingias, vuli dir tut insatge auter. Uschia cumenzan las discussiuns nunnecessarias. Per mintga sms ston ins dar pled e fatg. Jau vuless far fin cun quest scenari.

Jau vom regularmain a spass a Lai/Lenzerheide. Jau avess gia pliras giadas prest tratg il telefonin en il lai. Ma mintga giada m’ha il curaschi bandunà. Tuttina – jau odiesch quest benedì natel! En cas d’urgenza è el in med da communicaziun adattà, en tut ils auters cas è el in factur che na chaschuna nagut auter che problems.

Pli baud scrivev’ins in a l’auter brevs, trametteva in a l’auter telegrams u sa legrava d’in telefon u l’auter. Ozendi vegn communitgà via sms. Ins vegn mess en in schema, sch’ins vul u betg. Perquai sun jau ma decidida da respunder ils messadis mo sch’i vegn propi da cor e sche jau hai tschaffen. Reproschas sco: «Ti na respundas mai», ignoresch jau da princip. La melodia na disturba era betg mai sche jau n’hai nagin plaschair da discurrer, pia lasch jau simplamain scalinar quest benedì natel. E sco proxim pass sa tschenta il natel en il lai, perquai che jau sun uss unfisa da funcziunar sco ils auters. Jau cumenz pli gugent puspè a scriver brevs, in pau per provocar, ma era per dar in signal als collegas. Nua ans mainan noss meds da communicaziun? «Pibii, pibii», il telefonin sfurmicla e gia arriva il proxim messadi. «Tgi ha scrit? Tge ha el scrit? Pertge ha el scrit?» Questas ed autras dumondas vegnan puspè nà da la stanza vischina. Il partenari è sceptic. La discussiun cumenza danovamain – senza senn. «Quests benedids natels!»

19 da schaner 2006

«Bon prix, Prix Garantie»

En las fatschentas n’èn ellas betg da survesair, las grondas tavlas cun ils rabats. Diesch pertschient qua, ventg pertschient là – las glischs gnervusas e las tavlas carmalan, sch’ins vul u betg.

En sasez fissi pli prudent da festivar duas emnas pli tard Nadal. Donn ch’il bambin n’è betg naschì pli tard. Ins pudess numnadamain spargnar ina rotscha daners, sch’ins cumprass ils regals durant la vendita totala. Tgi che persequitescha la vendita a pretschs reducids ha l’impressiun che la glieud haja ina struva libra u meglier ditg ina roda memia bler. Questa roda danvanz fa rotar ils clients. Els curran da la gardaroba da mez pretsch a quella da diesch pertschient. Las fatschentas èn da quel temp cumparegliablas cun in furmicler, ma in furmicler nunorganisà.

«Bon prix e Prix Garantie» vi u nà, sch’ins adescha tut ils bategls che vegnan cumprads durant la vendita totala, surpass’ins cun garanzia ils tschient pertschient. Facit: per tuttina blers daners cumpr’ins anc ina giada tanta vestgadira. Ils dis suenter Nadal e Bumaun èn perquai programmads cun stress, bunamain dapli ch’avant las Festas. Per ils pli intelligents è la vendita a pretschs reducids fitg adattada. Els cumpran ils regals per l’onn proxim. Uschia pon els giudair il proxim temp d’advent senza stuair pensar al ‹bambin›. E tuttina, cun stauschs, botschas, zaccudidas e cundunadas ston ins quintar avant e suenter Nadal. La ruaida e quest hardumbel n’èn damai nagut per persunas cun in cor flaivel. Il stress cumenza gia cun parcar. Mintga benedì parcadi è occupà ed il tuffien en las garaschas sutterranas è strusch da tegnair ora. Ma tgi che dovra questa pitschna catastrofa, sa boxa tras las fatschentas fullanadas. Qua e là vegn ins tar in bategl necessari, per ils ulteriurs trenta vali gnanc la paina da sa fultschar tras la fulla.

Deplorablamain vegnan mo paucs intelligents pli intelligents e desistan insumma da quest virivari avant e suenter las festas da Nadal. Il battibugl en il chau durant l’entir onn è forsa responsabel per questa malsogna da la populaziun. «Prix schoc» – e gia vegn ins manà directamain, sco telecumandà, a la proxima gardaroba. In pau malsauna è nossa societad pelvair, ma quai vegn ella era a restar ils proxims onns, forsa fin che las tavlas portan ils segns da precedenza. «Schoc da traffic», dalunsch ves’ins las tavlas...

2 da favrer 2006

La cicogna sco simbol da la vita

Quasi en mintga curtin cumpara ella almain ina giada en la vita – la cicogna. En il pichel porta ella in fazielet. Il cuntegn è in pop. Cun il num e la data da naschientscha resta la cicogna intginas emnas avant chasa, fin che tut ils vischins san la nova.

La cicogna simbolisescha la naschientscha, in regal da surengiu. Tgi che planisescha il pli bel dal mund, in uffant, sa ch’el sto sa restrenscher. In uffant signifitgescha lavur. Cura ch’il novnaschì sbragia la notg, hai num s’auzar e dar il lulli. Cura ch’il pop sa fa mal, hai num tgirar sias plajas. Cura che l’uffant sa scogna, cloma el en agid ils geniturs. En la pubertad hai num vertir las lunas dal pubertar. Davent da la producziun è l’uffant dependent ed ils geniturs n’han betg autras letgas che dad esser qua per il descendent. Avair uffants signifitgescha a medem temp era pensum e gronda sfida. Tgi che surpiglia questa rolla cun corp ed olma chatta satisfacziun. Per ils auters daventan ils uffants in burdi. En quest reguard vali la paina da ponderar bain, sch’ins na vul betg pli gugent desister d’ina tala responsabladad. Schebain che la cicogna sveglia interess e plaschair, na nizzegi nagut d’ignorar ils dischavantatgs da la rolla da genitur. In uffant n’è betg in auto ch’ins po parcar en la garascha e prender nanavant tenor gust e luna. Na, in uffant è in regal ch’ins sto tgirar sco las atgnas flurs en curtin. Las flurs dovran aua per crescher, ils uffants amur e protecziun per pudair sa sviluppar. Tgi che na survegn betg quella, setgenta. L’olma dal regal uschè prezius mora. Deplorablamain pateschan memia blers uffants da la mancanza d’amur. Lur via tschertgan els perquai en las drogas, daventan criminals u na vesan nagin senn en la vita. Uschè carmalanta sco che la cicogna è – in uffant han ins per vita duranta. Exagerar n’è betg la devisa tar il tema ‹pops›. Tgi che considerescha numnadamain ses pensum sco regal e quai cun tut ils avantatgs ed ils dischavantatgs, sa ch’el ha ademplì sia lavur. Fundar ina famiglia pon ins era cumparegliar cun il senn da la vita. Per tut ils umans na s’ademplescha il giavisch dentant betg. Acceptar quest destin n’è betg uschè simpel, ma magari chatt’ins in pèr onns pli tard la muntada da quest destin. Engraziaivels pon ins dentant tuttina esser per l’atgna vita ch’ins ha retschet. Cicogna vi u nà, tgi ch’è perina cun sasez, sa che la vita cuntinuescha era uschia, cun u senza uffants. Il senn a la vita dat mintgin sez. Reflexiun è il chavazzin...

16 da favrer 2006

La gronda festa avant la gigina

Suenter il tschaiver cumenza la curaisma. Ma avant la gigina ed abstinenza vegni anc ina giada fatg festa. En tut las streglias vegni fatg il nar. Ils pajass sa vestgeschan, dattan si sminca e mussan cunzunt durant il temp da tschaiver lur vaira fatscha.

La scala da l’aua, u meglier ditg quella da l’alcohol, crescha. Pli lunga che la saira vegn e pli sturnas che las bagordas èn. Durant il tschaiver entaup’ins adina puspè persunas curaschusas. Uschespert ch’ellas portan ina mascra, èn smincadas u tschuberlinas, gughegian ellas d’avrir la bucca. Igl è trist ch’ins sto esser sturn per pudair far cumpliments ad insatgi. Il temp da tschaiver è era il temp cun la pli auta quota da malfidaivladad. En quel smugl da glieud na datti era betg en egl, nua e cun tgi ch’ins sa bitscha. Il divertiment na cumenza per il solit betg cun in bitsch sin il maun u cun trametter ina bunetta tras l’aria. Il bitschim ed ils pass che suondan èn savens ina da las grondas motivaziuns per insumma far tschaiver. Ma sa chapescha carmala era la blonda a la bar, pia la biera clera, inqualin davos il banc-pigna nauadora.

Gia mais avant sa tschenta la dumonda: co duess jau ma vestgir? Enfin ch’ins chatta ina resposta a questa dumonda, èn quasi tut ils bategls en butia gia vendids ora. Ussa èsi d’improvisar e d’ir a tschaiver sco stgatla da conservas, sutga ubain sco sugus. Atgnamain gioga la mascarada ina pitschna rolla. Pli impurtanta è la festa! En il center dal tschaiver stat l’alcohol ed il flirt. Sa chapescha che la sminca gida a zuppentar ina u l’autra macla, ma il pli tard a chaschun da la proxima sentupada vegn il secret a la glisch. Las rubaglias èn vesaivlas e la trumpada medemamain. En quel mument dastga la curaisma, il temp da la gigina ed abstinenza, davairas cumenzar. Quai vul dir: desister da l’alcohol, dals dultschims e dal far l’amur. Per quellas e quels ch’han in partenari n’è il temp da narradads betg uschè impurtant. En ina relaziun pon ins mussar in a l’auter l’entir onn la vaira fatscha e betg mo durant il tschaiver. Uschia scroda la gigina. Ils auters nars èn probablamain anc memia pauc madirs per quest pass, uschia ch’els sa schluitan ils proxims onns anc pliras giadas en in’autra rolla. E cura als reussescha quai meglier che durant il tschaiver? È quai propi il vair senn dal temp da bagordas? Ma era quels vegnan insacura or da la crosa. Quest onn vom jau a tschaiver sco ov...

2 da mars 2006

Nagut auter ch’ina fimera

Sortida – il meglier fiss da mintgamai sortir dals locals fimentads avant ch’entrar. L’entira procedura avant ch’ir en sortida è atgnamain per il giat. E tuttina sa repeta il frisar e smincar, e quai pliras giadas l’emna, per suenter sa tschentar en la fimera.

Tge tortura. L’emprim passentan las damas uras avant il spievel, suenter emnas davant la stgaffa fullanada per chattar la gardaroba adattada e la finala anc onns davant tschientmilli chalzers. Strusch ch’ellas èn sa decididas per ina sort cun in tatg aut, sa stgarpitschan ellas sur il passape. Ma quai n’èn anc ditg betg tut ils impediments. In pal u l’auter vegn quella saira segir anc en las rodas. La sortida è tut auter ch’in divertiment ed ultra da quai fitg malsanadaivla. En sortida pon ins inhalar gratuitamain. È quai il sulet avantatg? Tgi che vegn da surventscher tschertas difficultads en sortida (per exempel era la reparatura d’in lefzagl), po entschaiver a giudair ils muments da cuminanza. Sper las bavarellas e la fimera existan numnadamain era anc las varts suleglivas da la sortida. Uschia quintan ils buns discurs, ils contacts, las egliadas intensivas, las sgnoccas almain tant sco ils puncts negativs. I vala damai la paina d’investir millis secundas per sa far bel e bella. L’idea è era che las damas hajan success durant la saira. L’intenziun dals umens è dentant la medema. Cun in bun parfum chaminan els cun interess tras las streglias e sa tschentan en las spuntas e bars. Ils mastgels han dentant anc in ulteriur pensum. Els ston marcar lur revier, cunzunt sche lur femella è en privel e la concurrenza gronda. Natiralmain ch’ins na discurra en sortida betg dad animals, ma en sasez è la sortida cumparegliabla cun il cumportament dals animals en la natira. Ins tscherna il partenari tenor l’odur (l’uman po, cuntrari a l’animal, manipular quella). Cura ch’ins ha alura conquistà il cor dal visavi, vala la devisa: «Jau unfresch mia vita per mia preda.» E quai succeda era en sortida. Atgnamain è la sortida tuttina in divertiment, in gieu cumbinà cun blers puncts culminants. Il titel «Nagut auter ch’ina fimera» stuess il pli tard ussa vegnir modifitgà. Ma perduna, ussa stoss jau far prescha per ir en sortida. Intginas secundas sun jau anc occupada...

16 da mars 2006

Batlegiar è pli grev che lavurar

Cun in mantè grisch nair sesa el, accumpagnà d’in chaun, in di da chalira sin la plazza amez la citad. La chomma sanestra è zuppada en in chamin da ventilaziun e davant el sa chatta ina stgatla da cigaras. Quella serva sco cassa e cuntegna gia intginas munaidas. Magari bitta in u l’auter in rap en la stgatla. L’um cun il chaun dumonda almosna – in maletg ch’ins vesa adina puspè durant l’entir onn.

Suenter strusch trais uras sa chattan trais francs en sia cassa. Per ina buttiglia vin cotschen tanschan ils daners. El dovra questa rauba per pudair durmir senza siemiar, perquai ch’ils siemis èn terribels. El è creschì si en ina chasa d’orfens. Las proximas staziuns èn tatuadas sin ses bratsch sut.

A pe, per autostop ubain, cun ina lubientscha da l’uffizi social, cun il tren viagescha el d’ina dimora a l’autra. El è adina a la tschertga d’insatge lom sut il tgil e d’insatge chaud en il venter. Tgi che sa vestgescha ina giada sco in clochard sa, che batlegiar è pli grev che lavurar. Cun ina tastga da plastic veglia sut bratsch sfugata el en ils chanasters da palpiri, tschertga mangiativas e rests da cigarettas. Da las restanzas e vanzadiras viva el dapi ch’el ha abandunà la praschun. En la sadella da rument d’in restaurant talian chatta el urs sitgs da pizzas. Quels bogna el en l’aua ed als mangia. Els al dattan forza per paucas uras. En ina fabrica ch’è madira per sbuvar, viva el cun auters clochards. Uschespert che la polizia savura dentant la pulvra, fan ils clochards midada en la proxima ruina. Dumandar almosna è dir. Tgi ch’ha pli ch’avunda dal batlegiar, tschertga l’independenza. Nus che na stuain betg rugar per in taglier schuppa, per in magiel vin e per in toc paun, na pudain gnanc stimar avunda nossa vita preziusa. «Tgi che sa chatta ina giada en il tschaler, na vegn betg pli siadora.» Uschia tuni probablamain en il mintgadi d’in clochard. Per regla survegnan ils pertutgads alura anc ina cun il martè giu per il chau. Barbus e spennads entaup’ins ils clochards en tut las streglias. D’ina vart han ins cumpassiun cun els, da l’autra vart leventan els ina tscherta agressiun. Durant ina sentupada cun in clochard vali la paina da sa metter per ina giada en la situaziun dal pertutgà. Quel che n’ha alura anc adina nagin cor per il clochard, duai ina giada sa dumandar, sch’i na va betg memia bain cun el sez – agressiuns vi u nà. Per in motiv è il clochard sa tschentà giun tschaler. Ma tgi gida el or da la miseria?

30 da mars 2006

In viadi dolurus

Zambregiaders passiunads passentan pliras uras l’onn en lur lavuratori. La vespa ha ina fascinaziun magica. Il dumber da possessurs da quests velos a motor cultics crescha ad in crescher. Schebain che las pannas da las motorettas èn programmadas, s’occupan numerusas persunas da lur ‹pop›.

Il mal il tgil, la tatona ed il dies n’impedescha betg ils zambregiaders da tractar lur vespa sco in ‹pop›. Suenter ina lunga excursiun tatga la vestgadira bletscha ad els vi dal corp. La finala dura lur viadi sin la motoretta dubel uschè ditg e plaunsieu sa ruschna la fradur da la bratscha si. La chalira sut la chapellina na disturba insumma betg ils manischunzs, perquai ch’il sentiment – era numnà il ‹feeling› – è grondius. Il sentiment da libertad è nundescrivibel. Perquai nizzegian ils passiunads mintga minuta libra per zambregiar vi da lur vespa. Rauba sco struvas, sbrinzladers, sezs ed auter pli vegn barattà e cumprà tranter collegas dal club da vespas. Da l’Italia arrivan pachets cun viertgels, rodas e glischs. Per survegnir ina plachetta per lur ‹pop›, sa stortiglian els sco ina serp sur pass, sin straduns e vias lateralas, sulettamain per s’entupar a grondas occurrenzas cun tals da la medema sort. Igl è enorm quantas persunas che s’inscuntran, da bella sco era da trid’aura, a la festa da vespas. Quest onn na vegni era betg ad esser auter. La primavaira sauta gia plaunet plain scharm ed eleganza enturn ils zambregiaders passiunads. Era sche la consorta u il marì fa smanis a chasa, na pon els betg resister. Ma tegnair la dira na ston els betg, perquai che lur passiun per la vespa è ina part da lur vita ed i na fiss betg gist da desister da quella. Tgi metta en ses temp liber pais sin l’auto, tgi sin il velo, tgi sin il sport, tgi sin la sortida e tgi simplamain sin – la vespa. Viadi dolurus vi u nà, per l’ormon da fortuna, pia l’endorfin, è l’excursiun cun la motoretta la meglra medischina. Ed ins sa gea: tut quai ch’ins fa cun mesira, n’è betg nuschaivel.

13 d’avrigl 2006

Schloppa il siemi sco ina borla da savun?

Daditg rimnel jau gia ideas, ponderesch tge destinaziun ch’è adattada e planisesch mias vacanzas da stad. Quellas èn lungas. Jau na ma lament betg ch’ellas sajan memia lungas, anzi, il cuntrari. Be pli paucas emnas e lura hai jau vacanzas. Ma in pitschen discletg leventa dubis.

L’entir siemi ha cumenzà uschè bain. Otg emnas vacanzas da stad, intgins dis curs da perfecziunament, ina nova abitaziun, ina nova sfida en la professiun... Quest temp nizzegel jau per ruassar e laschar dar l’aura per ils lareschs. Plain schlantsch cumenz jau a sfegliar en ils catalogs da vacanzas. Ils bellezza maletgs da palmas, la mar ed il sulegl carmalan. Ma tras in incap sa mida l’entir siemi. I tuna probablamain sco sch’i sa tractass d’ina disgrazia. Per mai sco persuna cun plans, visiuns e siemis èsi ina pitschna disgrazia. Sche jau contemplesch la botta da l’auto, ves jau a svanir mes paradis. Schloppa il siemi davairas sco ina borla da savun? Ils proxims dis èn critics, perquai ch’il protocol d’accident vegn anc examinà da l’expert da donns. Insatge en mes intern è inquiet e malpazient. Forsa èsi la tema da stuair investir ils daners da vacanzas per la botta, e quai betg mo per l’atgna. L’entira situaziun, davent da l’accident fin a la suttascripziun dal protocol, ma va sco in film tras il chau. I dovra mo il pled ‹innocenta› ed il cas è sclerì, almain per mai. I para a mai sco sch’il sulegl stgaudass gia sco dad auta stad. Ils proxims dis vegn jau a suar sang. Ma era l’autra partida vegn a far ses patratgs. Pli ditg che jau ponderesch e pli balurda che jau vegn. Ina pitschna pausa durant quest virivari da patratgs ma maina puspè sin la dretga via. «Igl è gea mo in donn da carossaria!» Jau vegn conscienta da quai cura che jau guard las novitads. Mes problem n’è gea gnanc uschè pesant. Auters han da cumbatter cun paupradad e miseria. Ils maletgs a la televisiun m’han mussà in auter puntg da vista. La botta n’è nagut auter ch’ina bagatella. En l’entir univers è ella in tac. Dapi quest incap e mia vista differenziada existan per mai autras chaussas essenzialas en la vita. Ni l’auto ni las vacanzas na vegnan qua en dumonda.

27 d’avrigl 2006

Applaudir il papa sco in ‹popstar›

Cura ch’il papa è mort èn els vegnids en rotschas. E strusch ch’igl ha dà in nov, èn rotschas pelegrinads a Roma. È la giuventetgna daventada religiusa? U mancan simplamain ils ideals ed idols, ch’ils giuvenils curran suenter a mintga manader carismatic u guru, al papa u al Dalai Lama? La castiadad na po betg esser il motiv per quest cunfar.

Tranter la giuventetgna è la cuntracepziun, il divertiment ed il giudiment avant la lètg in grond tema e nagin na s’empatga en quest mument dal papa. Sco generaziun da divertiment e spass s’interessan anc pli paucs per l’uschenumnada castiadad. Senza responsabladad preschentan numerus in maletg cuntradictoric. En las baselgias dattan ils pertutgads darar in sguard, ma la religiun survegn adina dapli muntada. Mintgin va sia via individuala, zambregia vi da l’atgna visiun dal mund. Impertinent e pietus è gist uschè pauc ina cuntradicziun sco cast e sexy. Da la castiadad discurran mo paucs. Da quest cuffaf vegn ins apparentamain malsaun. Tant tar ils omosexuals sco era tar ils eterosexuals è l’opiniun per regla la medema: Sch’in uman sto stenschentar sia sexualitad, vegn el baud u tard malsaun. Da quest’opiniun èn numerusas persunas. Il tema è en scadin cas delicat, perquai che nagin na pretenda gugent ch’in spiritual, che fa ina giada narradads, vegnia perquai malsaun. Malsaun daventa quest tal probablamain mo pervi da la nauscha conscienza. Donn, pertge che la pli normala chaussa dal mund na duess atgnamain betg vegnir smaladida. Plitost èsi da sa dumandar, sch’igl è gist d’applaudir il papa sco in ‹popstar›. Per fortuna poss jau tscherner mezza mia religiun, dastg crair en ‹mes› Dieu u simplamain ma fidar da questa forza che regia sur da mai. ‹Popstar› cast vi u nà, in tema difficil èsi en mintga cas.

20 da fanadur 2006

Quai è in signal

Dapi decennis s’occupan ils umans dals egls e da lur influenza sin la relaziun interumana. Il contact optic maina il discurs e dat indicaziuns davart la dominanza. «El guarda da surengiu sin mai.» Ils egls tradeschan la tenuta ed ils patratgs dal partenari da discurs. Las ureglias audan quai che vegn ditg, ma era quai ch’ellas vulan udir...

Ils senns vegnan duvrads sco arma. Cunzunt l’egliada ‹nauscha›, ‹admoninta›, ‹steria› u ‹fraida› tradescha il bainstar d’in uman. La gronda sfida è d’identifitgar endretg il signal da communicaziun. Ils inamurads tschertgan inconscientamain l’engrondiment da la pupilla. Quella dals umens vegn trais giadas pli gronda, sch’ins mussa ad els films erotics. Las pupillas da las dunnas creschan gia, sch’ins mussa ad ellas mammas cun uffants. Auza in u l’auter alura anc sias survantscheglias, vegn quella mimica anc ina giada interpretada autramain. L’endretga egliada en il dretg mument exprima dentant vardaivladad.

Ils pli sincers èn anc adina ils uffants. Di in uffant manzegnas, vegn el suenter per regla a tegnair immediat ils mauns davant la bucca. Cun la vegliadetgna vegni per ordinari pli grev da differenziar tge ch’è gist e tge betg, ma la lingua dal corp na di en general betg manzegnas. L’arma da la dunna è era quella d’identifitgar la lingua dal corp. Da natira ennà ha ella l’abilitad da decodar ils signals dal corp. Perquai vesa la schlattaina feminina en mintga mimica in signal. In dischavantatg è che la dunna dovra en tschertas situaziuns memia pauc las ureglias e sa fida memia gugent da si’intuiziun. Quai maina alura savens a malchapientschas. Per il solit sa chapeschan las duas schlattainas a moda fallada. Qua na gida magari l’entira lingua dal corp nagut pli. Tgi che serra alura anc dal tuttafatg las ureglias, na po segiramain betg quintar d’avair success en la communicaziun. I na nizzegia betg bler da duvrar sco arma ils senns, meglier ditg ils egls, ma egls che traglischan da larmas tradeschan deplorablamain pli spert la tristezza che milli pleds. In fatg è ch’ins po blessar pli fermamain in conuman cun ina communicaziun nunverbala che cun blastemmas. Ma quai san per il solit mo las dunnas, ed ils umens chaminan tschorvamain tras il mund – ed audan puspè da quai ch’els na duessan betg udir... Igl è remartgabel tge ch’ins vegn d’effectuar cun ils egls e las ureglias. «N’è quai betg in signal?» Jau cuntinuesch ad analisar sia communicaziun nunverbala.

3 d’avust 2006

In bun nas

El ha gì in bun nas e trai ses nas. Il di avant ha ses ami chatschà il nas memia profund en il magiel e da quai ha l’ami il nas plain. «Uschia na vegn el mai ad avair il nas davant», pensa el. «El sto prender sasez vi dal nas, uschiglio na vegn el mai a gudagnar in sfratg.»

El fa quitads per ses ami. Dapi intgins mais vesa el vi dal nas da l’ami che lez ha difficultads. E tge capita? La saira chatscha el il nas memia profund en il magiel. «Jau dun ad el ina sin il nas, sch’el na chala betg cun questa bavida fin al deliri.» Sch’el cuntinuescha uschia, giascha el baud u tard sin il nas e tgi sauta lura enturn sin ses nas? Il schef vegn a stritgar quai ad el sut il nas. El vegn a dar da sentir ch’il lavurant sto sa retrair cun in nas lung, schebain ch’el è sa dà bregia per quest post. In auter vegn a prender davent sia lavur avant ses nas. Ma tge gidan tut ils quitads. Ins po trair ad el ils verms or dal nas, i na nizzegia tut nagut. Ils problems salva el per el.

Tge faschess ins senza il nas? I n’existissan betg mo nagins proverbis pli en connex cun il nas, mabain ins avess fadia da differenziar ils divers gusts. Per el na fiss quai betg nausch, perquai ch’il consum d’alcohol donnegia pli fitg che quai ch’el gida a schliar ils problems. Ma jau crai ch’el na baivia betg perquai ch’il vin savura bain u gusta ad el. Ma emblidain quest tema. Il nas è in dals impurtants senns per la schelta dal partenari. Tranter auter elegian ins quel tenor si’odur. Tras il parfum vegn quest’odur natirala dentant manipulada, e tuttina: in bun ‹Hugo Boss› imponescha anc adina. El sco l’ami vegnan era en il futur a sa fidar da lur nas. Per cletg ha el vis sur ses agen piz dal nas ora ed il problem da l’alcohol è sa schlià. El ha gì ad uras in bun nas. Oz chamina el maun en maun cun si’amanta tras sia firma ch’el avess prest pers da lezzas uras. Oz ha el il nas davant en sia firma e sto far attenziun da betg ir cun ses nas memia ad aut. – Quai è l’istorgia dal nas.

17 d’avust 2006

Dovri ina vaira?

Pli baud eri pli simpel da chattar in partenari. Sch’ins gieva en ina discoteca u ad ina festa, faschev’ins in’enconuschientscha suenter l’autra e pli tard eran ins in pèr. Pli vegl ch’ins vegn e pli cumplitgada che la situaziun daventa. E tgi che porta ina vaira na vegn oramai betg pli en dumonda. Ma dovri insumma ina vaira?

Cun pes e mauns bletschs dal suaditsch banduna el sia nova flomma e sa defenda vehementamain encunter sias tgirallas en il venter. Ussa, cura ch’el è s’inamurà per l’emprima giada, è la vaira in impediment. Ma tge rolla gioga quest anè? El è gea mo in simbol per l’amur e l’attaschadadad. U signifitgescha la vaira tuttina dapli? Per la proxima sentupada fa el il propiest da sondar ils cunfins. E pront sa lascha ella en cun el, senza scrupels. Schoccà da quest cumportament cumenza el a morder las unglas. «Quai na dastga betg esser vair», pensa el. El n’avess gnanc gughegià da s’imaginar ina tala situaziun cun la dunna da ses siemis. Schegea ch’el metta en dumonda sia vardaivladad, manegia el ch’ella saja sincera – e l’endretga.

Diesch onns pli tard va l’um maridà cun la dunna, che purtava antruras la vaira d’in auter, tar in cugliun che predi il futur. «La vaira vegn era a purtar a Vus discletg», al di il cugliun. Ussa ha il maridà da far sco ina mieur en pagliola. El na viva betg d’in di a l’auter. Na, el sa lascha divorziar – ma curt pli tard sa dasda el da ses dischariel. Il siemi al ha accumpagnà l’entira notg. A la fin ha el schizunt mussà il det da mez a si’anteriura dunna e lura è el vegnì alert. Cun trais dets, cun il polesch, il det mussader ed il det da mez, engira el a sasez da mai avair in’affera cun dunnas che portan ina vaira. Dovri ina vaira per esser cuntent? Questa dumonda respunda el cun in cler «na». Tuttina, oz ha el 35 onns e quasi mintgina en sia vegliadetgna porta ina vaira. Ma en dumonda na vegnan quellas cun vaira tuttina betg. Lain sperar che las dunnas maridadas n’hajan betg laschà a chasa la vaira per ir en sortida. Nagut n’è nunpussaivel. En noss mund plain intrigas e manzegnas datti mo paucs carstgauns sincers. Tgi ch’ha però in bun nas, chatta segiramain in uman sincer. El ha en scadin cas chattà sia grond’amur.

31 d’avust 2006

Bucca, lieunga e dents. La lieunga è in talent

Tant bitschar, gustar, discurrer sco sentir – en nossa bucca s’uneschan ina massa impurtantas funcziuns dal corp. In talent en nossa bucca è la lieunga. Ella articulescha, sagia, palpa, intercurescha ed avertesch’ins schizunt da nutriment nunmangiabel e tissientà. E tge fiss in bitsch passiunà senza la participaziun da la lieunga?

Senza la spida en bucca giessi mal cun nus. In uman producescha enfin in liter e mez spida a di. Ella procura per la defensiun da bacils, protegia ils dents da caries, lascha curar pli spert plajas e transfurma paun sitg en ina buglia loma. Ils medis tiran a niz pitschens rests da la spida per eruir ils culpants. Per intgins scienziads daventa la spida era in med per la diagnosa da malsognas sco aids e cancer.

La lieunga è davairas in talent. Tgi che sa regorda da l’emprim bitsch sa che betg mintga lieunga e betg mintga uman èn tuttina talentads. Qua na gida l’entir exercizi nagut. Tuttas tecnicas èn per il giat, sch’ils sentiments na sa sviluppan betg per il partenari. E co vesi ora tar in novnaschì? El na sa anc nagut, sa strusch sa mover e sto emprender da vesair. Il sulet agid è la bucca. Quest organ è fitg sensibel ed è per in pop la porta centrala al mund. Entras la bucca n’è el forsa tuttina betg uschè malsagidaivel. Igl è ina gronda sfida, ma ils pops palpan cun la bucca il chavadè da la mamma. Intginas emnas pli tard reageschan ils pops cun differents moviments da la bucca. Il svilup da la lingua entschaiva cun il tschitschar det en il bist matern e terminescha cun la mort. La lingua consista era d’elements nunverbals sco la mimica e la gestica. Tgi che sa leger quellas, ha chapì ina pitschna part da la communicaziun. Grazia a la lieunga ha tuttina mintgin ses talents zuppads. I valess la paina da prender la lieunga sut la lupa, ma era ils dents, la bucca e... pli interessant fissi anc d’analisar l’emprim bitsch.

14 da settember 2006

Abitar. Silmain in tetg sur il chau

Ina villa da 20 milliuns francs versus ina cella da praschun da paucs meters quadrat – duas novitads ch’han muventà il pievel. 3096 dis ha la matta, ch’è oz ina giuvna da 18 onns, passentà en in tschaler.

Sin strusch duas giadas trais meters surfatscha ha ella vivì otg onns. Nagin che na po s’imaginar la vita da la matta ch’ha bragì larmas davos ils mirs isolads. Tras ina porta d’in tresor pudeva ella ir en ina pitschna garascha cun ventilaziun, letg, maisa da scriver, televisiun, lavaduir, tualetta, cumoda e stgaffa. Davos in isch da fier da 150 kilos è la giuvna vegnida maltractada e violada. L’uschenumnà ‹Mexico-Maurer› perencunter, in speculant ch’è bunamain 40 onns pli vegl, ha passentà sias vacanzas en in hotel plain luxus. Duas persunas – dus destins. Ma n’existan betg anc millis auters destins? Las gasettas èn fullanadas cun maletgs ed artitgels d’umans en miseria. E tuttina s’occupa mintgin da ses problems, da sias bagatellas. Tgi siemia d’ina vita sin ina jacht, tgi d’ina chasa da betun moderna e tgi d’ina villa sper la mar. Differentas persunas, differents desideris. Davant ils ins che realiseschan lur siemis pon ins auzar il chapè, dals auters n’èsi gnanc da discurrer, cunzunt sch’els tugnan per spira malcuntentientscha. Sch’ins visita dentant ina giada conscientamain in pajais pauper stim’ins suenter l’agen dachasa. «Silmain hai jau in tetg sur il chau.» Tals patratgs van alura sco in chametg tras il chau. Qua n’occupa ni il destin da la mattatscha ni quel dal milliunari. Ils maletgs èn memorisads insanua en il tscharvè, maletgs d’umans senza tetg sur il chau e che pateschan fom. Quest artitgel na duai betg esser in predi moral, ma mintgatant dovri in stausch per sa dasdar or dal siemi. Era sche betg tuts possedan la pli moderna chasa, els possedan silmain ina. Betg la cumparsa è decisiva, mabain las quatter paraids che protegian da stemprads e dattan chaud. Per returnar als dus destins tematisads a l’entschatta: ni ad in ni a l’auter vegn il cor ad esser chaud. Il passà mudregia la matta e l’auter cumbatta cun la nauscha conscienza. Uss fissi temp da rediger il titel: Silmain in tetg sur il chau e blera chalira (amur), quai è in bel dachasa. Ma dovri in tetg sur il chau per vegnir amà? Ils patratgs sgolan vinavant... e mintgin cumbatta cun ses agen destin.

28 da settember 2006

Tuts discurran dad ella

Tuts discurran dad ella, però mo ils pli paucs tgiran ella – la sanadad. En mintga segund schurnal legian ins en letras grossas: «La cura dad otg dis» ed auter pli. Ozendi quasi tuts ch’han gia fatg ina gigina. Ma quant sanadaivla è la purificaziun da la beglia?

Saun èn ins mo, sche la beglia sco organ da resistenza è sauna. Ina purificaziun da la beglia ha in effect positiv sin la sanadad ed il bainstar corporal. Ma nus mangiain memia bler ed a moda fallada e surdumandain uschia nossa beglia – ella cumenza a chamar. Sche nus ignorain quests emprims sintoms vegn la beglia malsauna e na po betg pli ademplir ses pensum d’impurtanza vitala. Pertge pia betg far gigina per evitar malsognas? La primavaira è il temp da la curaisma. Durant otg dis u dapli vegni fatg gigina. Il resultat èn intgins kilos pli pauc sin la stadaira ed in bainstar nundescrivibel. Tge capita dentant durant las autras stagiuns?

Mangiar, fimar, baiver e festivar – cunzunt durant las festas da Pasca, Nadal e tschaiver èn quests chavazzins puspè vaira actuals. In u l’auter po resister a ses regl, ma toxicoman è mintga uman. Fissi auter dessi mo umans innocents. Laschain pia a mintgin ses regl, era sch’igl è il regl da far sport, chantar u festivar. Igl è ina dumonda da la mesira. Pertge datti tantas persunas smagregiadas e zaclinas? Segiramain n’è betg la charnpiertg la culpa. Però era qua vala la devisa: Mintgin sto gidar sasez. Per tschertas malsognas malignas dovri l’agid da medis, ma per tut las autras è mintgin sez responsabel. Tgi ch’ha il sentiment da betg pli avair enta pugn ses regl, sto examinar da radent ses cumportament. Qua gida mo l’atgna marella. Ils cussegls d’amis e geniturs èn invans. Tuts discurran dad ella, però mo ils pli paucs tgiran ella. Donn, pertge che mintgin ha sulettamain ina sanadad. E tgi ch’ha la fortuna d’esser saun, sto avair quità da sia sanadad. Ses destin na pon ins deplorablamain betg influenzar. Ina gigina na donnegia dentant mai ed è en mintga cas sanadaivla. E la proxima primavaira arriva per cletg era puspè…

12 d’october 2006

Tgi che tschertga, chatta

Po esser che mo jau sun da quest avis, ma jau pretend che mintgin saja l’artisan da sia fortuna. Finadin chatta sch’el vul insatge da lavurar e sche tut va mal datti anc adina in’occupaziun, in pensum. Ins sto sa dar fadia. Igl è in fatg che bleras persunas giaudan la bellavita ed ignoreschan mintga pussaivladad da lavurar.

E sch’i na dat nagina, datti anc adina ina lavur. Cun restar a chasa n’èsi betg fatg. E quels tals sa lamentan per il solit da lungurella. Quai è in curius quint ch’ina part dals dischoccupads fa, e serius na pon ins betg prender els. Jau na vuless betg permalar insatgi e forsa sun jau mitschada da la disgrazia d’esser dischoccupada.

Jau sper mo che jau na vegnia mai en questa situaziun. Ma sche jau pens a tut mes texts che cumparan anc en rumantsch grischun, davent jau tut sturna. Ma igl è sco ch’i tutga. Tgi che vul cuntanscher insatge en la vita, è obligà da s’engaschar. E sco gia ditg, mintgin è l’artisan da sia fortuna e tar quest exercizi dal sursilvan en rumantsch grischun na datti era nagut auter che d’exercitar, exercitar ed anc ina giada exercitar. L’exercizi è in bun magister, uschia èsi era cun tschertgar lavur. Tgi che tschertga, chatta – jau en il Pledari grond mes substantivs, adjectivs, verbs ed auter pli per questa lavur e tschel tar il sustegn als dischoccupads. Ed en il mender cas exista l’internet cun numerusas adressas da plazzas da lavur. Tgi ch’ha la veglia, cuntanscha la finamira, saja quai en il job, en il job u en il job. Da l’amur, dals daners e dals siemis discussiunain nus l’onn che vegn. Jau per ina giada sun ventiraivla d’avair ina buna ed interessanta lavur. N’avess jau betg questa sfida, na fiss jau betg la damaun da bun’umor. Igl è temp dad ir a letg. Sin mai spetga damaun in pensum fitg varià ed jau m’allegrel. Jau hai tschertgà e chattà mia lavur e giaud exact tuttina mia vita. Lavurar na munta betg ch’ins sto desister d’ina bella vita...

26 d’october 2006

Ed i va era senza

Tgi avess pensà quai? Suenter tschintg onns hai jau prendì cumià da mes auto. Igl è stà ina dira decisiun, ma jau n’hai betg gì in’autra letga. U che jau avess investì blers daners per las reparaturas, u che jau avess stuì cumprar in auter auto. La soluziun – Mobility.

I dovra sulettamain ina carta da Mobility. Quai è ina clav electronica per 1750 vehichels da Mobility en 1000 lieus da la Svizra. Cun questa carta pon ins partir da la staziun giavischada, simplamain entrar e sa metter sin via. La soluziun è excellenta. La via a dapli mobilitad e flexibladad è simpla. In sguard sin la pagina d’internet è in pass en la dretga direcziun. Ultra da quai porscha il ‹CarSharing› diesch categorias da vehichels cun in spazi da dus plazs enfin al transporter. Senza quitads pon ins far in’excursiun da surpraisa.

In agen auto n’è nagut auter ch’in luxus. Igl ha fatg mal da ma distanziar da mia limusina, senza dubi, ma sco soluziun transitorica poss jau viver cun prender a fit autos. «Ed i va era senza», questa resposta dun jau adina puspè a mamezza, cura ch’i plova ed jau stoss prender mes velo senza paralozza. I va senza auto ed jau sun conscienta ch’ins pudess evitar d’avair chautschas bletschas, sch’ins montass quest benedì plastic sur las rodas davant e davos. En general poss jau dir ch’in abunament da Mobility è sco ina trucletta cun differents dultschims. Sch’ins ha quaidas u mustgas d’ir cun auto, pon ins tscherner da la gronda schelta da differents models. Ins n’ha betg in e tuttina han ins in auto, quel da Mobility che porta numerus avantatgs – nagina taglia da traffic, nagin’assicuranza da l’auto e per ils pli mirveglius datti ina pagina d’internet…

9 da november 2006

Tge capita ils dis da plievgia?

Nus emprendain sur la televisiun. Tgi guarda shows sco ‹Galileo› e tgi la ‹Sesamstrasse›. Era ed oravant tut ils uffants èn influenzabels – cunzunt tar films da brutalitad. Pertge: tgi che guarda films da violenza, emprenda era violenza.

Ina statistica da la Germania demussa che radund 500 000 uffants en la vegliadetgna da scolina sesan anc la saira a las diesch davant la televisiun (en mes egls èsi ina chista). En general vegn era menziunà en las gasettas ch’ils films da comic ed ils cartoons sajan exact uschè effectivs en l’intermediaziun da violenza sco in’acziun directa.

Qua sa dumond’ins propi nua che quai maina. Il factur d’emprender da Galileo na met jau betg en dubi, na, perquai che dacurt hai jau intervegnì ch’i dettia trifla ch’è be conservabla in di. Quai è bain malpratic per la furmaziun generala, ma ina savida plaschaivla per partis. In pau ridicul èsi cun l’emissiun ‹Die Supernanny›: geniturs che n’èn betg abels da prender davent da la televisiun lur uffants da tschintg onns, èn sezs madirs per la televisiun. En sasez exista in program d’uffants sin ‹KIKA›. Normalmain chatta in uffant da tschintg onns il gist buttun sin il telecumond. Ma tge capita sche ‹Tom und Jerry› èn era brutals? En noss avegnir digital na fiss l’invenziun d’in pled-clav per in program definì betg mal. Anc meglier fiss in pled-clav per emissiuns senza violenza e brutalitad. Ma datti quai? Jau na crai betg. Deplorablamain vegnan noss films producids tenor la devisa «dapli violenza e meglier ch’il film è». Igl è trist ch’ins sto gist tschertgar in film d’amur, e quai era in di da plievgia sco oz.

23 da november 2006

In tachel en l’univers

Tuts discurran dal stress – e per mintgin signifitgescha quest chavazzin insatge auter! Stress è in pled da moda. El vegn duvrà per in displaschair betg privlus, per ina hectica transitorica, per ina sfida narra, dentant era per in squitsch malsaun. Il pled è en tutta cas negativ.

U ch’in segapastget disturba u ch’in mustgin mulesta – igl è in stress. La tensiun permanenta sa manifestescha cun sintoms corporals sco gritta, anguscha, frust e hectica. Era la mancanza da sien, mal il magun e mal il chau èn segns da stress. Per blers emprendists e students è era il stress d’examens ina gronda chargia. Scadina examinaziun è cumpigliada cun ina tscherta gnervusitad e tremblitga. Questa tensiun procura che reservas fisicas e spiertalas vegnan producidas. Qua tras s’augmenta la prontadad da s’occupar da la materia da scola e da sa preparar a moda adequata per l’examen. Problematic vegni, sch’il stress surpassa ina tscherta barriera, pia sch’el n’è betg positiv e chaschuna ina bloccada da pensar durant in examen. Per talas situaziuns na datti nagut auter che da tschertgar agid. Stress u nagin stress, quai è la dumonda. Po esser ch’i nizzegia gia da ventilar ina giada il tscharvè e da midar l’optica. Sa chatt’ins sisum il vitg u la citad, a Cuira pia tar il Fürstenwald, daventa il pli grond stress tuttenina uschè pitschen – in tachel en l’entir univers. Il stress cumenza e chala en sasez, sch’ins chatta l’origin, la funtauna da quest pled da moda. Stress n’è betg adina stress, mabain ina dumonda da la definiziun.

7 da december 2006

Datti in tipic sport?

En ils giuvens onns smatgan ils geniturs als mats ina palutta d’unihockey en ils mauns u annunzian las mattas en ina scola da ballet. È quai propi necessari? L’enviern pon ils uffants, feminins sco masculins, era decider sezs sch’els vulan ir cun snowboard u cun skis. Datti in tipic sport per las duas schlattainas?

Sch’ins pensa al sport da cumbat, ves’ins plitost in mattatsch en il judo ch’ina mattatscha. Quai numnan ins sugestiun. Schebain che las mattas avessan probablamain era l’intenziun da visitar in curs da boxar, desistan ellas. «Jau na poss betg boxar, quai è in sport da mattatschs.» E ballape n’è era betg in tema. Tuttina exista in chavazzin: «Bend it like Beckham» u «Kick him!». Quai è in film che tracta il ballape, ina domena dals umens. La giuvna da 18 onns posseda in ami da tgirom, la balla. Per ina matta da l’India n’èsi betg tipic da giugar ballape. Encunter la voluntad dals geniturs viva ella il sport da mats. La giuvna talentada è entusiasmada dal ballape.

Na fissi betg meglier da giudair la passiun senza guardar a dretga ed a sanestra? Ins na sa mai, sch’ins chattass insatge meglier, sch’ins na ristga betg insatge en la vita. Quai è en blers cas uschia. E tar il sport, ina da las activitads las pli nunprivlusas, èsi carmalant da fufragnar en in’autra disciplina da sport. Tgi ch’ha l’intenziun da far quai, duai suandar ses instinct. Jau na pens betg ch’i dettia in tipic sport per mats u mattas. L’impurtant è ch’ins haja plaschair da l’activitad. E tgi sa, sco giuvna han ins forsa uschia schizunt ina giada la pussaivladad da s’entupar cun David Beckham sin la plazza da ballape. Il siemi fiss alura perfetg. Pia, tschertgai e chattai voss sport preferì!

21 da december 2006

Na siemia betg tia vita...

Sche jau fiss be interpretadra da siemis. Magnifics, fantastics e grondius èn els, ils siemis. Era sch’els èn mintgatant irreals, fascineschan els. Cun il pled ‹siemi› associesch’ins diversas chaussas: pista da siemi, cuntrada mirvegliusa, figura ideala, letg fantastic, traumas, ma era simplamain ils siemis durant il sien.

Ils siemis dal sien èn franc pli bels ch’in trauma. Quantas giadas interpretass ins gugent ils siemis. Pertge na sai jau betg sgular en realitad? Pertge chapesch’ins en ils siemis tuttas linguas? Pertge possed’ins en ils siemis las meglras limusinas? En sasez n’èn siemis nagut auter ch’il subconscient ch’ans occupa. Sche jau fiss, sche jau avess, sche jau pudess... Uschespert ch’ins cumenza cun questa frasa, sa tracti da siemis. Ma pertge na pon ins betg viver ils siemis? L’entira fascinaziun giess a perder sch’ins vegniss pelvair d’analisar ils siemis. Tar in sien perfetg tutga in grondius siemi. I na dat betg insatge pli bel ch’in siemi captivant. En il siemi elavur’ins però era quitads. Persunas cun blers problems na vegnan probablamain betg a durmir sco muntanellas. Igl è da supponer che questas persunas dormian be paucas uras. Per part han era gia uffants difficultads da durmir. Ma sch’ins dumonda els il di suenter davart lur siemis, han els las meglras ideas. Danunder che lur inspiraziun deriva, è intschert. Lur imaginaziun e fantasia è uschè magnifica sco la pli gronda magia. Uffants pon far tut en lur siemis. Tgi che tgira sia infantilitad e sa deporta pia era ina giada sco in tamberl (quai n’è nagin scandal), vegn pli dasperas a siemis fantastics. Tenor la devisa: «Na siemia betg tia vita, mabain viva tes siemi», pon ins giudair dapli la vita. E pensa vidlonder, in zichel naivitad è semper lubì.

18 da schaner 2007

Tge vesa la divinadra?

In inserat en la gasetta m’ha fatg attenta. Plain mirveglias sun jau ida tar ina divinadra en la vischinanza. L’emprim ha ella zavrà las cartas ed a la fin ha ella incassà 70 francs. La dumonda è però restada: tge vegn a sa realisar?

In mez onn pli tard. Jau emprov da ma regurdar. Enfin ussa n’è nagut sa realisà. U forsa tuttina? Intginas chaussas èn sa verifitgadas, u almain èn sa mussads ils emprims indizis. Ma co poss jau als interpretar? En sasez na fascinescha la predicziun betg mai. Però il parairi da la divinadra correspunda talmain a la realitad ch’il rest cuntegna forsa era in zichel vardad. Qua pudess ins discussiunar uras a la lunga.

Reiki, meditaziun, terapia da l’aura, crappa energetica e leger cartas vegnan associads cun cugliunaria. Tgi ch’ha dentant access ad ina da questas metodas esotericas, saja quai sin fundament d’experientschas, discurs u lectura, vegn a schlargiar l’orizont sin in stgalim surnatiral. Quai è forsa l’emprim pass en in’autra vita. Tgi ch’ha snuizi da l’intschertezza na vegn mai ad experimentar quai ch’è nunchapibel. Ma nagut n’è impussibel. Joga per exempel è gist uschè interessant sco in gieu da jass, e l’aspect positiv è ch’ins emprenda d’enconuscher meglier sasez. Qua na gioghi nagina rolla tge che la divinadra vesa, pertge cun far joga pon ins observar sasez il meglier. Jau m’enriclel d’avair pajà 70 francs a la divinadra, ma jau sun ventiraivla da l’experientscha che jau hai fatg e plinavant m’interess jau era per reiki, meditaziun e…

1 da favrer 2007

Sch’ella n’è betg morta, alura...

L’entira vita ha ella tschertgà sias ragischs. Oz sesa la dunna da 95 onns sin ses banc-pigna e guarda cun egls glischants ses album da fotografias. Las emprimas fotografias èn en nair ed alv, però gist uschè expressivas sco quellas dal 21avel tschientaner, glischantas e giaglias.

Las fotografias han oz sco pli baud la medema lezia. Svegliar regurdanzas, mantegnair situaziuns impurtantas, illustrar l’uffanza e regurdar a muments nunemblidaivels. Per la dunna èn ses maletgs il pli grond regal. Pir grazia a l’album ha ella chattà satisfacziun e cuntentezza. Ella na pensa betg a la fotografia digitala. Ad ella èsi tuttina sche la fotografia è en in format da tiff u jpg. Fotografia resta fotografia, sch’ella è originala e nagina fotomontascha.

Sin il martgà pon ins cumprar cameras da fotografar professiunalas ed extravagantas da 14 megapixel. Per in noviz tanschess ina camera da 3 megapixel, però deplorablamain sa turpegiass el cun in tal apparat da fotografar. Ma tge emporta quai. Fotografias n’èn nagut auter ch’in mussament da l’atgna vita sco quella dals auters e differents motivs. Uschè ditg ch’ins n’utilisescha las fotografias betg per manipular u schizunt per lavagar relaziuns d’amur u ruinar ad inimis lur carriera, èn fotografias in plaschair e divertiment. Plain tschaffen contempla la dunna da 95 onns anc adina ses album. Las larmas la curran giu per las vistas. Ils maletgs fascineschan. Ella siemia e na pensa betg a la tecnica actuala. Fotografia resta fotografia. Ses egls glischan e – sch’ella n’è betg morta, alura viva ella anc oz.

15 da favrer 2007

I n’è betg simpel

En ina tscherta vegliadetgna cumenz’ins a ponderar. «Vi jau ina giada uffants u betg? Na dattan uffants betg dapli problems ch’insatge auter?» Questa dumonda è in pau provocanta e dira, però sincera e giustifitgada.

Ina scena sin la plazza da giugar: insaquantas mammas discurran da lur problems cun ils uffants. In mat è egocentric, l’auter è scuidus, in’autra matta elegia sezza sia vestgadira, malgrà ch’ella n’ha betg anc in gust per la moda ed in’autra matta sa scogna nonstop cun ils camarats ed uschia vinavant. N’èn quai betg problems? Bun, las chaussas positivas vegnan menziunadas a l’ur. «In rir d’in uffant è uschè bel. Sa fultschar la dumengia cun il mat u la matta en letg dat uschè blera forza. Ed a la fin finala pens jau era a la nova generaziun cun mes gens – e natiralmain era quels dal partenari. Tgi tgira nus sch’i fa da basegn? En ina tscherta vegliadetgna daventa era quai in tema. En general fan ins memia blers pensaments. Ina persuna m’ha ditg ina giada: «L’instinct da mamma arriva tuttenina ed alura sas che ti es pronta per ina da las pli impurtantas incumbensas en tia vita.» Probablamain ha ella raschun. Tenor quest motto spetgan numerusas dunnas sin quest di magic. La quota da naschientschas sa sminuescha. Cun gronda probabilitad spetgan da memia… Inqual giada èsi simplamain meglier da ristgar e betg tadlar sin tschels. Uffants èn en mes egls il pli grond regal en la vita, era sch’i n’è betg adina uschè simpel. Pertge betg vesair il positiv e s’allegrar dals nunemblidaivels muments cun ils uffants? Gust da moda vi e nà, jau pens al surrir da l’uffant.

1 da mars 2007

Quai è memia cumplitgà

Stgaffa, maisa, letg, cumoda, sutga, taburet – la collecziun da mobiglias en ils catalogs è gronda ed ils objects paran grondius sin l’emprima egliada. Dapi che jau hai midà chasa diesch giadas sai jau che l’apparientscha cugliuna.

Uschè ditg ch’ins po zambregiar ensemen mobiglias existentas or da l’inventari vegl ed isà, è il problem pitschen. Alura datti sin il pli da remplazzar struvas u darschuns. Ma deplorablamain crescha il basegn da novas mobiglias cun mintga midada d’abitaziun. Quai è probablamain la flaivlezza da la creatira feminina. In auter dachasa signifitgescha in midament en tuts reguards. Per quest motiv mid’ins era abitaziun. Ma cura ch’ins sto metter ensemen quests super patents fan ins ina stupiditad suenter l’autra. Las struvas na constattan betg, nagut na funcziuna sco quai ch’i stuess. La situaziun daventa malcumadaivla ed ils objects na paran betg mo malpratics, els èn malpratics. En scadin catalog pon ins leger: nagin stress da montar mobiglias. En realitad è il zambregiar, pia il metter ensemen mobiglias, stress pur. Mintga giada il medem process – in’euforia ed alura la gronda dischillusiun. En tals muments giavischass jau da pudair ir enavos, enavos en las quatter paraids veglias. Giada per giada pens jau: «Basta, quai resta ussa mes dachasa per almain tschintg onns.» Questa scenaria sa repeta dapi passa diesch onns, malgrà che jau desiderass ussa mes dachasa definitiv. Bun, anc ina giada hai jau l’energia e la forza per far midada, ma alura èsi pelvair l’ultima giada. Las mobiglias ma pon cutizzar, però jau emprov da resister. Cartaivlamain na vegni betg ad esser simpel, dentant en il futur desist jau da novas mobiglias, perquai che nov e modern na munta betg semper il meglier. Vitiers vegn che jau surpigl tar la proxima midada d’abitaziun la rolla da coordinatura. Quai vul dir: nagut n’è memia cumplitgà per ils umens che gidan mai. Quai fiss natiralmain ina tactica per auters che prevesan d’anc midar chasa pli savens. Jau m’allegrel da mes nov dachasa cun l’entira brajada che m’ha gidà a purtar stgatlas.

15 da mars 2007

Chamona d’arschiglia u villa

Pli baud siemiava jau d’ina vita en il circus. Jau m’imaginava quant bel ch’i fiss da viagiar d’in lieu a l’auter. Sco acrobata sin la suga avess jau il pli gugent accumpagnà mes amis. La vita cun clowns, sautunzs, il directur dal circus ed uschia vinavant m’avess plaschì zunt fitg. Ma ella è ida en in’autra direcziun.

Mintgin ha sias imaginaziuns da la vita. Tgi siemia da la vita en il circus, tgi da viver ina giada en in tipi, tgi da giudair ina rulotta sco dachasa e tgi profita pli gugent da l’hotel mamma. L’ultim hai jau sclaus dapi l’entschatta. Ozendi èsi a mes avis uschè stupid, sch’insatgi abitescha a chasa, enfin ch’el ha gudagnà in pau daners. I na va betg per gudagnar in sfratg, mabain per segirar la situaziun finanziala. Igl è in’illusiun da pudair viver sin donn e cust dals geniturs enfin tschuncanta, ma pertge betg far simpel a sai la vita sch’i va? Passà è passà. Sco la pluralitad dals umans gudogn jau mezza il paun da mintgadi. Quai n’è betg pir succedì cun trenta or da patgifichezza, mabain pli baud perquai che jau hai vulì star sin atgnas chommas. Mes geniturs m’han sustegnì durant situaziuns finanzialas precaras e difficilas. Dapli n’hai jau betg vulì e sun loscha da mia decisiun per l’independenza. Entras mia voluntad e mias experientschas da viver hai jau emprendì che abitar è pir abitar, cura ch’ins è ventiraivel en il cor. Qua n’èsi betg da grond’impurtanza, schebain ins viva en in circus, en ina rulotta, in tipi, in’abitaziun, ina villa ni en ina chamona d’arschiglia ed ils daners na giogan era betg ina rolla, cura ch’i va per la ventira. Per il mument pudess jau viver dapertut. Jau ser in egl...

29 da mars 2007

Impedì u handicapà?

Jau salid el sin si’autezza. Quai vul dir jau fatsch schanugl per discutar cun l’impedì. El mussa in’avertadad che jau n’avess betg spetgà. El admonescha, meglier ditg el dat in lavachau cura che jau dovrel il pled impedì. Suenter in discurs fitg interessant ses jau en la sutga cun rodas.

L’emprima giada ma chat jau en ina situaziun dischagreabla. Il spazi d’agir è limità. La sutga cun rodas ma restrenscha. Jau vuless m’auzar, ma la regla sa cloma: «Betg bandunar il vehichel durant la proxim’ura». Ses pleds vegnan endament. Effectiv, jau ma sent handicapada. Cun gronda fadia ma mov jau tras las curunas dal negozi. Tenor sia glista da cumissiuns manischesch jau la sutga cun rodas vers ils products da latg. Malgrà ch’i n’è betg mia moda – jau smaladesch. Ils jogurts da tschigulatta sa chattan sisum la curuna. Jau hai la schanuglia che trembla, perquai che jau stoss dumandar in client u vendider per agid. Cun gronds egls ed en hectica passan ils clients sperasvia. Pir en la sutga cun rodas percorsch jau quant svelt ch’il mund sa mova. Jau ma sent sco sardinas en mes pachet cun rodas. Il quart visitader dal negozi ma porscha finalmain agid. Impedida na sun jau betg, perquai che jau poss per fortuna far ir las rodas. L’ura na passa e passa betg. La partiziun da victualias è ina suletta pista d’impediments. Suenter il termin cunvegnì, pia suenter quest’ura, n’hai jau gnanc la mesadad da las vivondas previsas. Jau ma dumond co che handicapads vegnan a frida cun autras situaziuns, questa è la fin finala quotidiana. Dapi oz respect jau anc dapli persunas ch’enconuschan era la vart negativa da la vita.

12 da mars 2007

Vacanzas par excellence

‹Mangiar e baiver a discreziun›, ‹mesa pensiun u pensiun cumpletta›, ‹tschaveras gratuitas› e ‹purschida ultimativa per famiglias› èn paucs da nundumbraivels chavazzins che cumparan en catalogs da vacanzas. Insacura sa decid’ins per ina destinaziun – questa giada per Mallorca.

I vegn adina pli cumplitgà. La schelta da vacanzas crescha ad in crescher. Pli baud sa decidevan nus per in lieu e basta. Oz pon ins far vacanzas sin in bain puril, sin in campadi e las vacanzas n’èn betg pli qua per ruassar. Na, navigar cun l’aissa da surf, ir cun velo, sfunsar, navigar a tenda, rampignar, far aerobic e walking èn elements impurtants da las vacanzas da gronda travaglia. Per mai muntan vacanzas sa revegnir u sa recrear, e tuttina m’hai jau laschà cugliunar quest onn. In bun argument da mi’amia ha persvadì (en sasez è ella la cugliunadra). «Ve cun mai en vacanzas! Nus avain merità in pau recreaziun.» «Ok, pertge betg?» E gia ans essan nus rendidas al biro da viadi. Cura che vus legiais quest artitgel ma chat jau cun gronda probabilitad sin in velo da cursa, a Mallorca. Il sgol è reservà e la bell’aura empustada. Jau sper be che jau na vegnia betg enavos pli stancla da las vacanzas che quai che jau vom e ch’ellas daventian propi uschè ultimativas sco descrittas en il catalog da vacanzas. N’è quai betg il cas, ma regord jau vi da pli baud e – basta.

26 d’avrigl 2007

Concentraziun schluccada e scuntrada multifara

Il curs da stad è sa cumprovà. Mintg’onn m’allegrel jau sin in program variant al curs da stad grischun. Senza il sforz dal mintgadi tanchesch jau là ideas, giaud las scuntradas multifaras e profitesch da la purschida – e quella è pelvair fitg gronda.

Ins po tscherner tranter differents champs. Quai è la pli gronda sfida tar l’inscripziun. Vi jau insatge da la sparta pedagogia e psicologia, lingua e medias, musica e moviment, scola e professiun u simplamain furmaziun ed art? La stad passada hai jau chattà in curs adattà da quindesch dis. Ils participants èn stads zunt empernaivels ed amiaivels e quai m’ha plaschì. Perquai visit jau dapi lura da temp en temp il curs da diplom per menturas. A chaschun da las scuntradas hai jau pudì far stretgs contacts e chattar buns amis, ed ultra da quai hai jau emprendì ch’i vala la paina d’investir temp liber per amicizias custaivlas. Cun in surrir palandrel jau mintgamai en direcziun da la Scola auta da pedagogia dal Grischun. Mintga giada ma regord jau d’experientschas e d’eveniments positivs, ma era negativs dal temp a l’anteriura Scola da dunnas dal Grischun. Durant la scolaziun avess jau bunamain bittà tut dal tempel en (quai fiss in tema per la proxima istorgia). Oz, set onns suenter mes diplom, sun jau leda d’avair persequità resolutamain mia finamira. Gist ussa enclegel jau era mes surrir sin fatscha, cura che jau chamin mintgamai al curs da perfecziunament. Igl è in surrir da luschezza, d’allegria, da plaschair, curaschi, segirezza e da confidenza. Sche jau fiss uss in pau sentimentala, currissan larmas da legria a mai giu per las vistas. Quai succediss forsa, cura ch’il sulegl giess da rendì, ma betg ussa, cura ch’el leva. In bel di cumenza! Ed en curt ha lieu il proxim curs da stad, juhu! juhui!

10 da matg 2007

Prest vai liber – cun il sport da stad

Velo da citad, ballape, chautschas da bogn, rachet, inlineskates – la rauba è pronta per la stagiun da stad. En sasez avess ins gia pudì utilisar questas chaussas la primavaira, ma quai na signifitgescha nagut per mes text. Per exequir in sport da stad basta era puma da cros sco tschareschas.

Ridicul ed absurd èsi en mintga cas, sch’ins pensa al spidar lamezis da tscharescha. En sasez funcziunass quest sport era cun cros da persics e da nectarinas ubain schizunt cun quels d’ivas. La suletta premissa per l’invenziun d’in nov sport da stad è in spiert innovativ. Ins pudess montar rodas vi da scadin urdain dal sport d’enviern. Empè dals patins existan dentant gia ils inline-skates e per ir cun aissa la stad datti il ‹mountainboard›. Enstagl d’ir cun scarsola charresch’ins cun il minicar da las spundas giu. I na dat nagut ch’i na dat betg, ma da nagut na vegn nagut. Il tir al lung da telefonins è dentant la culminaziun. En quest gieu ston ins sulettamain dumagnar ina regla, numnadamain quella da la pli lunga distanza. Pretensiusa n’è la regla betg, però fitg significativa. Jau fiss da l’avis ch’ins stuess introducir quest sport sco sport da mintga stagiun e far el obligatoric per tut ils possessurs da natels. En pauc temp avessan era persunas passivas in’activitad che faschess effect. Senza telefonin stuessan els reflectar tge far cun lur temp, e la soluziun fiss – far sport, saja quai sport da stad, da primavaira, d’atun u d’enviern. La fiera prosperass ed il mund fiss puspè en urden. Il sport da stad cun il tir al lung da telefonins po cumenzar. Pli gugent oz che damaun… Viva il sport!

24 da matg 2007

Grazia a haifaif – betg?

Divers concerts sut tschiel avert cun haifaif. «Quai tuna bain», hai jau pensà e sun ma rendida a Scharons. Dus onns èn passads dapi lura – in lung temp cun blers auts e bass. Lez di vulev’jau mo gudagnar novs commembers per la revista da giuvenils...

Probablamain era jau ina da las sulettas persunas giginas sin l’areal da l’open air a Scharons. Savens ma dumond jau tge che fiss capità, sch’jau avess renunzià a quest concert. Insatge m’ha tuttina carmalà dad ir. Cuntenta, senza quitads e single hai jau occupà mes post. Oz sai jau tge che m’ha attratg – in um attractiv, fascinant e charin. Cun in barbagiat è el arrivà al stan da haifaif. «Giuvenin» – quai è stà mes emprim patratg. A la fin da la saira m’ha el dà sia giacca, sco in vair galantum. Gea, uschia ha l’istorgia d’amur cumenzà. En il fratemp appartegna ella a mes mintgadi, mintgatant gia memia. Cura che jau ma sent uschia, pens jau davaira, sche jau duess engraziar a haifaif per l’incumbensa a chaschun da l’open air. La chanzun ‹Ewigi Liabi› resuna puspè da l’autpledader, in song che nus avain giudì lez di avant dus onns. Mintgatant hai jau l’impressiun ch’il text da questa chanzun haja la forza da manipular. Almain la melodia loma sveglia ils splerins che fan savens sien d’enviern. Il tema ‹giuvenin› è anc oz actual, però tut il rest dominescha. Il rest èn... ed amur. Sco proxim reflectesch jau davart l’amur ed emblid il concert sut tschiel avert. In nov chapitel cumenza. L’amur fiss in bun tema per il proxim haifaif.

7 da zercladur 2007

Vischins perfetgs

Els n’èn betg mo ils vischins perfetgs, mabain era amis. Jau sun ventiraivla ed engraziaivla d’avair fatg midada avant in onn. Malgrà che jau hai stuì pachetar lura passa trenta stgatlas da bananas e nundumbraivlas tastgas da l’Ikea, ves jau oz il barat da la veglia abitaziun cun la nova sco in dals megliers ‹deals› en mia vita.

Tgi na sa lamenta betg qua e là da ses vischins? In vischin è memia sensibel, tschel fima mintga saira ses joint sin il balcun, l’auter na supporta betg il tun dal tschitschapulvra ed auters fan orgias senza fin. Questa benedida setavla midada da chasa m’ha dentant purtà fortuna. Vischins sco or dal cudesch da maletgs – quai è il chavazzin. Mes vischins na possedan betg mo il tirastruvas adattà u fan amogna da temp en temp in bun café, na, els èn il medem mument era ina butia da rauba dal segund maun e semper pronts per tadlar. Il canapé antic e la maisa utilisada chattan ad interim segiramain ina plazza tar ils vischins. Per buns cussegls van ins era il meglier tar la vischina. Cun ses dun da radiografar il conuman ha ella bain inqual giada tutgà in punct sensibel. Mes vischins èn en il vair senn dal pled anghels, e pregiudizis envers els na datti nagins. Sch’insatgi crititgescha e recloma davart ils vischins pens jau mo: «Questa benedida setavla giada ha purtà cletg.» Ma na, quai è gia stà l’indeschavla midada d’abitaziun, tanta fortuna n’hai jau dentant anc mai gì cun mes vischins. Els èn davaira ils megliers ed ils pli perfetgs vischins. Probablamain vegn jau a dischlocar in di en mes agen dachasa, però il siemi è per fortuna anc lunsch davent.

21 da zercladur 2007

Dama vestgida a la moda?

Il temp da t-shirts cun ‹smileys› vivs e gizs è passà. Sco uffant e pli tard en la pubertad hai jau vivì diversas fasas d’identitad. Mintga giada cura che jau aveva il sentiment d’avair chattà mia vaira identitad (almain tge che pertutga la moda), fascheva jau puspè atras ina metamorfosa.

Jau ma cumparegl anc oz cun in splerin. Mai fascinescha il svilup da quest animal sensibel. El sgola d’ina flur a l’autra, memorisescha odurs e sa mida di per di. El è multifar. Era jau preferesch variaziun. Mia moda sa transfurma. Da chautschas da batica, jeans stgarpadas, giacca da tgirom tar chautschas cun bistet hai jau gia purtà mintga lumpa. Inqual giadas contemplel jau fotografias da pli baud. La vestgadira è mia droga da moda. Las colurs varieschan ed il stil s’adattescha a la stagiun. Jau na sai betg pertge, ma igl è pussaivel che jau ma stgomiel duas giadas a di. Ina dama vestgida a la moda na sun jau en mintga cas betg. Il fenomen da moda ignoresch jau. Tenor gust e luna ma vestgesch jau, ma petgnel jau e chamin jau, meglier ditg sgol jau tras la vita, fufrogn tscha e là e prend cun mai l’essenzial. Quai ch’è per mai l’essenzial è per l’auter probabel irrelevant. Atgnamain n’ha la moda insumma nagin’influenza sin la vita. Saja quai cun chautschas da frustagn u cun taila da glin, il principal è ch’ins resta fidaivel a sasez e ch’ins na venda betg si’olma. La moda è sulettamain in fenomen secundar e tuttina cumprel jau nonstop vestgadira. Però na mida il splerin betg er ses vestgì?

5 da fanadur 2007

In chapitel per sasez

Quai ch’ellas han na vulan ellas betg, e quai ch’ellas vulan n’han ellas betg – las dunnas. Ellas èn davaira in chapitel per sasez, però – ellas èn perfetgas.

Gie, nus essan perfetgas, schizunt excellentas, perquai che nus na savain betg survegnir ina blutta, perquai che nus avain in Di da las dunnas naziunal ed internaziunal, perquai che nus pudain purtar vestgadira rosa e blaua, e perquai che nus savain esser segiras ch’ils uffants èn noss. Sco dunnas avain nus la preferenza en cas d’in naufragi e nus na pajain betg il quint en l’ustaria. A chaschun d’in rapiment d’ostagis vegnin nus spendradas sco emprimas. En cumparegliaziun cun ils umens pudain nus ans concentrar il medem mument sin pliras chaussas. La dunna d’in president è la ‹First Lady› – tge è l’um d’ina presidenta? Sche nus ans decidain da far in job dad umens essan nus pionieras. Sch’in um exequescha ina lavur da dunnas è el in exot. Nus essan ablas da far tut quai ch’in um fa ed a medem temp anc purtar chalzers cun tatgs auts. Il verset da l’entschatta na constat pia betg: las dunnas han gea tut e san era tut – nus essan propi in chapitel per sasez.

19 da fanadur 2007

L’um – in chapitel per sasez

Tge qualitads ha l’um dals siemis? El è curaschus, valurus, energic, decis e polivalent. Plinavant ston la fisionomia e la cumparsa constar tschient per tschient. Datti propi in tal um?

Sch’ins pudess crear l’agen um dals siemis, fiss el grond, char, bel, sensibel, interessant, attentiv, spontan, interprendent, intelligent e… La glista è infinita. Ma datti insumma uschè in um? Uschespert ch’ins emprenda d’enconuscher meglier in represchentant da la spezia masculina, bad’ins svelt ch’ins sto cumenzar a stritgar in adjectiv, pia ina qualitad suenter l’autra. Ina cumbinaziun perfetga na datti betg. Ins sto adina puspè acceptar ina menda u l’autra. Però senza ina vart sumbrivauna na fissi era betg uschè interessant. Sch’ins pudess adir e subtrahar las qualitads tenor gust, fiss ins adina vi dal quintar. Insacura ston ins sa cuntentar. I fiss donn da bittar vi tut, perquai ch’ina chaussa na plascha betg. Tant tar la dunna sco tar l’um na dependi betg en emprima lingia da la parita, mabain da l’intern. Jau part pli gugent mia vita cun insatgi ch’ha in bun cor, che cun insatgi che vesa mo ora bain. A lunga vista na cuntenta quai nagin. Cun la vegliadetgna survegnan tut ils umans faudas e lura quintan ils sentiments pli profunds.

Ils umens pensan auter che nus e noss’incumbensa è da decodar quai ch’els na pon betg exprimer. La pli gronda differenza tranter l’um e la dunna è la communicaziun. Durant che las dunnas discurran da sentiments, vulan ils umens cifras e fatgs. In cumbat permanent è programmà ordavant. I na va betg senza els, ma anc pli pauc cun els. L’um è ina purschida carmalanta e tuttina in chapitel per sasez – e surtut ina gronda sfida.

2 d’avust 2007

Tuts per in – in per tuts

Mintga singul ha flaivlezzas, ma era fermezzas particularas. I na dependa ni da la colur ni da la razza umana. Cuminaivlamain essan nus ferms. Tuts per in ed in per tuts. Qua tras pudain nus realisar blers siemis.

Cuminaivlamain essan nus ferms! A questa conclusiun vegnan insaquants animals d’ina fabla che van davent da chasa per scuvrir il mund. Las flaivlezzas dals singuls vegnan cumpensadas da las fermezzas dals auters. Ina mieur ch’è ina pensadra raffinada, ina talpa che savura bain, ina rauna sportiva che po far miraclas, in erizun che daventa in bun pertgirader ed ina merlotscha che discurra per tuts, sa mettan sin via. Mintgin accepta ils auters sco quai ch’els èn. Acceptanza e toleranza èn il fundament da lur amicizia. Il cumenzament da questa fabla pon ins era transferir sin l’uman. Empè d’animals pon ins era prender Tircs, Serbs, Talians, Americans e Svizzers. Atgnamain essan nus tuts umans, e tuttina manca la toleranza ed acceptanza vicendaivla. Tgi che manchenta d’emprender en giuvens onns il cumportament social, pia da tractar tuts a moda eguala, vegn semper ad avair pregiudizis envers esters. Els vesan forsa ora auter e lur mentalitad è differenta da la nossa. Na fissi però betg interessant da chapir lur vista e lur tradiziuns? I dependa da mintga singul, co ch’el vul vesair ses concarstgauns. Avant che jau giuditgesch e sentenziesch mes conuman pens jau pli gugent: «Pasch saja cun tai!» Grazia a questa tenuta construesch jau adina puspè punts cun umans d’autras culturas. Pir quai fa interessanta la vita. Plain tensiun spetg jau sin la proxima scuntrada ed in da mes siemis sa realisescha ina giada dapli. Quant bel...

16 d’avust 2007

In tip gnervus

El strapatscha mia gnerva ed era quella dals vischins. Tgi che pertgira in chaun sto avair gnerva da fier. Jau stoss exnum organisar ina tabletta u in auter med per calmar il chaun, cunquai che jau passent cun el il prim d’avust a Cuira. Tals ed auters pensiers hai jau fatg, cura che jau hai dà pled da pertgirar il ‹Schlunggi›, ma tut è vegnì auter.

Ina da mias incumbensas impurtantas da questa stad è stà da guardar dal chaun durant diesch dis. Gia il cumià dal patrun al ha fatg fadia. Sch’in chaun savess bragir, engirass jau ch’il Schlunggi avess spundì grossas larmas. Per protestar ha el mors a l’urset, in da mes regals, en il nas fin che quel è sa schlià. Las meglras delicatessas ha Schlunggi ignorà e l’oss dal ‹Fressnapf› ha el sutterrà ladinamain. El è sa tschentà, n’ha betg urlà, ha passentà senza reclamar insaquantas uras en la pensiun d’animals ed ha strusch fatg mucs durant il fieu artifizial dal prim d’avust. Durant sias vacanzas en citad ha il ‹Jack Russel› mussà sia segunda fatscha. «Ina planta veglia na pon ins betg transplantar» – quest proverbi è vegnì endament a mai, cura ch’il Schlunggi giascheva mo pli enturn. Dapi che jau hai fatg quest’experientscha sun jau anc pli conscienta ch’ils animals, ussa specificamain il Schlunggi, han in’olma – e quella è en ses cas restada a Sedrun. Noss cumià è lura però era stà per omaduas varts fitg emoziunal. Malgrà ch’el è sa legrà immens, cura che ses patrun, mes bab, è arrivà, hai jau gì il sentiment ch’el endiria en il medem mument pervia da nossa separaziun. Jau lasch encrescher per il ‹terrier›, il pli sensibel chaun che jau enconusch. Il diari cun fotografias e texts dals diesch dis da vacanzas cun Schlunggi hai jau deditgà al bab – forsa era sco regurdanza per mai.

30 d’avust 2007

Jau e la politica

Jau na sun betg la pli gronda politicra. Davos la maisa radunda poss jau bain politisar e sun al current, però en las votaziuns ed elecziuns sun jau detg retegnida. Quai che reguarda la politica, na sun jau propi betg in exempel.

Gia il chavazzin ‹instrucziun civica› ha tunà spagnol per mai. E las lecziuns da civica en scola han per part rut a mai il chau. «Panaschar, cumular, stritgar...» – panaschar associesch jau cun biera e Sprite, cumular cun puncts da cumulus en il Migros, e stritgar pon ins tut quai che na plascha betg ad ins en la vita.

Lain laschar d’ina vart il spass. La politica regia il mund e mintga di bumbardescha la pressa nus cun temas politics. La politica da l’exteriur sursigl jau per il solit. La politica svizra interessa mai percunter zunt fitg. «Davent dad immediat vegni discurrì tudestg da scrittira en scolina.» Questa lingia grossa signifitga ina midada en mes mintgadi da scolina. Il project da pilot ha dà da discutar. Las mussadras han pudì s’exprimer e politisar, ma la decisiun n’han betg ellas prendì – tant davart quest tema. Jau per mia part poss m’identifitgar cun il tudestg da scrittira.

En connex cun la politica tanschess ina construcziun: enstagl da s’occupar dals pli moderns telefonins e computers fissi pli scort, sche la giuventetgna sa fatschentass cun la politica. Tgi reglescha damai en 20 onns la convivenza en Svizra? Ina dumonda inquietanta ed alarmanta.

13 da settember 2007

I n’è betg tut aur quai che glischa

A l’inscunter dals ritguns sa mesiran els cun lur models vegls: ils autos da cursa istorics fascineschan cun lur eleganza classica ed ils ferms motors. Ils manischunzs han dentant tuts la medema finamira… Ils possessurs dad Oldtimers vulan anc oz cuntanscher l’optimum cun lur vehichels e cun sasez. Els partan la stima per la fabricaziun perfetga. L’eleganza, la perfecziun e la tecnica èn sin il pli aut nivel. La fin d’emna dad Oldtimers en il Scanvetg è uschè unica sco sia culissa.

La lieur da Duracell – ina marca da battarias – n’è nagut encunter ils models vegls, ed era ils ritguns s’interessan pli fitg per las forzas-chaval che per il costum da la lieur rosa. Cun battarias chargiadas preschentan ils manischunzs lur autos ed a medem temp lur possess custaivel, ma i n’è betg tut aur quai che glischa. Il tun dals motors va plaunsieu sin la gnerva. Las nundumbraivlas remartgas èn peniblas e malempernaivlas. «Quel sto avair daners da sterner…» Cun questas ed autras parolas ston ils amaturs da Mercedes, Maseratis, Jaguars, Ferraris, etc. era anc viver ozendi. Las limusinas pon glischar bain, esser ritg na signifitga dentant betg adina esser ventiraivel. In premi en il lotto ha gia taglià a blers l’erva sut ils pes, ed auters – ch’èn gia naschids en ina famiglia ritga – perdan savens il terren sut ils pes, perquai ch’els na vegnan betg a frida cun lur facultad. Jau na sai betg prender part da questa discussiun, pia poss jau era finir qua mes text, Porsche vi u nà – forsa pli tard ina gia…

11 d’october 2007

Antipatia envers l’energia alternativa?

Sch’i va cun in ‹Papamobil›, vai era cun in mobil solar. Jau entschaiv a tschertgar en l’internet. Sulettamain il pled ‹mobil› cumpara sin numerusas paginas. Energia solara, mobil solar, current solar, cella solara, buglider solar, collectur solar... I na prenda nagina fin. Il pled ‹alternativ› è dentant ditg stà ina spina en ils egls.

Tgi che sa vestgiva pli baud a moda alternativa a la Scola chantunala purtava ils uschenumnads ‹Camelboots›, chautschas da frustagn, egliers da corn, ina chamischa da taila da glin e palandrava patgificamain cun ina cigaretta rudlada sezza sur l’areal da la scola. ‹Alternativ› en il pli aut grad. Avessan ils ecologists propi era resguardà l’energia alternativa, fiss il mund anc en urden. En sasez hai jau gì durant dus onns in’antipatia envers quests ‹utschels›. Probablamain hai jau contribuì dapli a la protecziun da l’ambient ch’intgins dals scolars en clamottas alternativas. Tar mai ha l’emprim pass cumenzà cun la rimnada da buttiglias (da vin) e finescha era anc oz cun ina saira romantica cun glisch da chandaila... Al ‹Papamobil› stoss jau renunziar perquai che jau na possed betg in. Per cellas solaras na tanschan ils daners betg, e perquai ma cuntent jau cun bugliottas empè da stgaudament che dovra blera energia betg regenerabla. A mai n’è il pled ‹alternativ› insumma betg ina spina en ils egls. I dovra sulettamain in zichel fantasia per savair viver en accord cun l’ambient. E cun bugliders solars hai jau era gia fatg mias emprimas experientschas. La vita è propi interessanta e pussibilitescha enorm bleras alternativas. Pensa a l’ambient, tschertga e ti chattas!

25 d’october 2007

Il ‹gastro(s)pass› è in spass

I dovra sulettamain in spiert innovativ e la gastronomia po far blers daners. In fin nas han ils manaschis che sa participeschan al ‹gastro(s)pass›. Trais tschaveras per 99 francs – quai tuna bain. In crutsch ha quest (s)pass dentant: ils menus èn fixs, il pretsch però mo per part.

L’offerta è carmalanta. Mangiar trais giadas ordaifer per mintgamai 33 francs. Quest divertiment ma lubesch jau ina giada ad onn. Jau dovrel mo paucas minutas fin che jau hai tschernì l’emprima ustaria. In sguard en l’internet basta, cunzunt sch’ils menus èn descrits curt e bain. In fa vegnir l’aua en bucca a mai, quai vul dir reservar en il restaurant...

Mintga giada capita dentant il medem. Ils custs da l’avantpast, dal plat principal e dal dessert èn cuverts. Ma tgi paja las bavrondas, il vin ed il vinars per digerir? Il pli tard cura ch’ins survegn il quint fan ins egliuns. Il ‹gastro(s)pass› sa revelescha sco spass e cugliunaria! La necessitad è la mamma da las invenziuns. Per far daners ha l’inventader giugà cun dus pleds – pass e spass. Il success è dentant grond e la finamira cuntanschida. Ils daners culan. Numerusas persunas fan diever da la purschida. Sco quai ch’igl è dentant era cun autras offertas cugliuna l’apparientscha. Jau sun in uffant ars e vegn probablamain era a restar disfidanta en l’avegnir. Janu, perquai mangel jau vinavant mes menus cun bler appetit e ser trais giadas ad onn in egl. Engion vi u nà, cugliunà è quel che sa lascha cugliunar. Era quest onn cumprel jau il ‹gastro(s)pass›. Per mai è e resta el in divertiment. Viva e bun appetit!

8 da november 2007

Pli gugent filosofar

Sco manischunza d’ina motoretta èsi grev da discurrer da ‹motocross›. E cunquai ch’i na sa tracta betg d’ina passiun, èsi anc pli grev da prender posiziun davart quest tema. Dunnas raquintan pli gugent da la moda u da la litteratura, u filosofeschan simplamain sur da quai e tschai. Durant ch’ils umens discutan profundamain davart ils temas autos e motos, s’occupan dunnas da l’educaziun dals uffants, da la moda, da frisuras, da la litteratura actuala ed uschia vinavant. Tgi ch’ha legì il manual co ademplir giavischs, sa ch’igl è pussaivel ch’il job dals siemis, il prinzi da la vita ed auters desideris pon sa realisar, sch’ins crai avunda ferm vidlonder. Il cudesch ‹Bestellungen beim Universum› descriva tecnicas da far empustaziuns tar l’univers. I dovra in pau exercizi per dumagnar las tecnicas, ma l’exercizi fa il maister. Uschia hai jau giavischà da chattar a Cuira la medema motoretta sco en la Bassa. Sa chapescha è il desideri sa realisà, sco giavischà, per 600 francs damain. Avant che ir cun mes vehichel a motor en citad, giavisch jau adina il medem parcadi. Cun l’auto funcziunava questa tecnica dal reminent era. Jau sun da l’opiniun ch’i valia gist uschè bain la paina da filosofar davart ils giavischs a l’univers, sco da raquintar in chaschiel sur da ‹motocross›. E vuless jau ina giada pelvaira ina maschina pli gronda, ordinesch jau ella. Tgi ch’inscuntra alura mai en in nov auto, sa che la tecnica funcziuna. La litteratura porta damai dapli a la vita che ‹motocross›.

22 da november 2007

Tut ha cumenzà cun in siemi

Cun il siemi dal sgular ha tut cumenzà. Il propeller d’ischi per perscrutar l’univers n’è betg pli actual. Ozendi explorain nus il cosmos cun rachetas. Perfin ils uffants s’occupan dal sulegl, da la glina e da las stailas.

Schebain ch’il tema ‹univers› è lunsch allontanà dals uffants, sa la generaziun giuvna tge ch’èn galaxias, co che sa numnan las stailas e tgi ch’è stà l’emprim turist en l’univers. En l’èra dals aviuns a reacziun e da las navettas spazialas, da las medias e da la communicaziun svelta è il mund vegnì pli datiers e pli pitschen. Dapi millis e millis onns observan ils umans il firmament. Els contemplan il sulegl, la glina e las stailas e s’imagineschan istorgias davart quai ch’els vesan, n’enconuschan però betg. Dacurt fantisavan els anc d’in um en la glina e siemiavan da visitar lieus misterius en l’univers. Avant circa tschient onns han ins cumenzà a realisar quest siemi. Umans inschignus han sviluppà pussaivladads per bandunar il mund ed ascender en l’aria. Grazia a la perscrutaziun da l’univers possedain nus oz la cassa cun in lectur da code da stritgs, uras digitalas, denteras d’ina lega da nichel e titan che vegn era duvrada per antennas, ed auter pli. Cun il siemi dal sgular ha tut cumenzà, probablamain era l’astronomia, la perscrutaziun scientifica da l’astrologia. Cun la constellaziun da las stailas m’occup jau dentant l’autra giada. La frasa ‹Tut ha cumenzà cun in siemi› plascha però fitg bain a mai. Ella po midar l’atgna tenuta, forsa schizunt il mund.

6 da december 2007

Onn per onn...

Ils animals han in plaschair nar. Oz han els visita dals anghels. E quels han purtà uschè bleras bunas chaussas: strom e nuschs, fain ed il meglier: bleras istorgias – onn per onn puspè las medemas paraulas.

In anghel raquinta als animals da las schlittadas sveltas. Hui!, qua èsi ì cun schlantsch da la muntogna engiu. In anghel descriva la fiera da Nadal cun il bel parsepen. In anghel tradescha ch’el mangia il pli gugent pizieuta. Dus anghels chantan avant chanzuns als animals: ‹Alle Jahre wieder› ed ‹O Tannenbaum›. In anghel raquinta da las chombras chaudas cun glischs da chandailas. In anghel raquinta dals gronds pignols giagls ed ornads. E l’ultim anghel? El raquinta da Nadal sin l’entir mund, sin ils culms, sper la mar, en las citads, en ils vitgs, da tai e da mai. Onn per onn il medem ritual. Tuts discurran da Son Niclà, dals anghels e dal bambin. Jau na vuless dentant betg savair quants pertschients da la glieud ch’enconuscha la vaira istorgia da Son Niclà e da l’uffant Jesus. E tuttina, mintgatant in’istorgia dals anghels na fa betg donn. Mai fascineschan ellas adina puspè, onn per onn. Ed ils egls dals uffants traglischan, cura ch’els audan dals anghels e da lur aventuras.

20 da december 2007

Giavischa insatge!

Temp cuminaivel è in grondius regal. Giugar è dapli che passatemp. Leger è dapli ch’infurmaziun. Plaschair è dapli che spass. Savida è dapli ch’enconuschientscha. Far insatge en cuminanza è pli bel che far insatge sulet. Plaschair, savida e cuminanza – per questas valurs lavurain nus cun passiun ed intelletg.

Scuvrin nus cun plaschair, savida e cuminanza davairas tge ch’è impurtant e relevant en la vita? Sche nus sfegliain durant il temp d’advent en catalogs, chattain nus bleras surpraisas per amaturs da chavals e da cumbinellas, per rimnaders e decoraturs. Cura èsi finalmain Nadal? Ils pitschens sa dumondan quant e tge ch’els survegnan dal bambin, ils adolescents siemian da computers, cameras digitalas e telefonins, ed ils creschids emprovan d’engiavinar tge regal che sa chatta per els sut il pignol da Nadal. Sch’il regal na correspunda betg a las atgnas spetgas, èn intginas persunas trumpadas. Trais dis da wellness stoi almain esser. Atgnamain n’è Nadal nagut auter ch’ina festa da commerzi. Ils daners stattan en il center. Displaschaivlamain n’han betg tuts chapì ch’il cor n’arda anc ditg betg pervia da chars regals. Jau per ina giada na fatsch nagins regals durant il temp d’advent e per Nadal. Ma cun ina surpraisa u l’autra durant l’entir onn hai jau pudì far traglischar gia insaquantas giadas ils egls da mes amis. Jau giavisch che quai capitia era en l’avegnir. Quai è numnadamain il pli grondius regal da Nadal – egls che traglischan ed in cor che arda.

10 da schaner 2008

In nas cotschen ed in buttatsch

Ils cundiments èn ierdi, virtit e malt. Il resultat è in nas cotschen ed in buttatsch. Quai è almain l’opiniun dals adversaris da la biera. La biera è dentant ina bavronda sauna per stidar la said.

Ina gervosa è adina buna per la said. I na vala betg la paina da baiver in magiel memia bler, però cun mesira è la bavronda d’idrats carbonics, vitamins e substanzas mineralas buna per la pel ed ils chavels. Ils vitamins B rinforzan la gnerva ed il sistem d’immunitad. Tgi s’occupa da las materias mineralas calium e magnesium cur ch’el baiva ina biera? Per ch’ils musculs e la gnerva funcziunian, dovri omadus vitamins. La virtit en la biera ha in effect calmant e gida a sa recrear. Perquai è in magiel biera la saira era in med da durmir excellent. Però danunder derivan il buttatsch ed il nas cotschen? Forsa betg da la biera? Qua pudess ins cuntinuar cun la frasa: «Davart las ristgas ed ils effects laterals legiai il prospect d’emballadi u dumandai Voss medi u apotecher!» Jau stun tar mia biera che jau baiv mintga quartal ina giada. Pervia da quest liter biera ad onn n’hai jau anc ditg betg in nas cotschen u in buttatsch u perfin omadus.

24 da schaner 2008

Hmmm, patlaunas

Il carnaval è avant porta. Mi’emprima associaziun cun il tschaiver èn las patlaunas. I dat dentant anc ina segunda, terza e quarta associaziun. En connex cun il carnaval daventan ils patratgs però pli e pli turbels.

L’ultima aventura ch’ha cumenzà en la butia da costums è ida a fin cun ina fora en mes mantè. En sasez fiss quai stà motiv avunda per desister dal tschaiver. In segn – per quel che crai vi da segns. Il tschaiver è escalà. Tant tar quest tema!

Mintg’onn sfurmicli dentant danovamain en la regiun dal magun, cura che jau aud la musica da tschaiver. Pli baud cumbinav’ins il carnaval era cun ‹laschar ora il portg›. L’alcohol, ils flirts ed il saut tutgavan tar la festa ultimativa da l’onn (ils emprims dus chavazzins n’appartegnevan dentant era antruras betg a mes stil da viver). Oz giaud jau cunzunt las patlaunas. Il cortegi da tschaiver è in daletg, las risadas da la saira in plaschair. Dapli na dovrel jau betg. Ch’i fa mintga giada sguzias, è per mai il punctin sin l’i, il mussament incontestabel che jau associesch il tschaiver cun in eveniment positiv. Ed anc insatge è per mai oz in fenomen: uschespert ch’ils uffants sa smincheschan en scolina, èn mes senns alerts. Hmmm, l’odur da las colurs penetrescha en mia regurdanza. Durant il temp da carnaval arrivan mes scolarets perquai savens cun bellet a chasa – in daletg era per ils geniturs! In’autra raschun è però era il plaschair dals uffants da sa mascrar. Hmmm, ed uss hai jau gist gust sin patlaunas. Jau mangel e lasch reviver las regurdientschas...

7 da favrer 2008

I na dat nagut pli ferm

Tge è bun sex? Tge è nausch sex? Cun in clic sin la pagina d’internet chatt’ins ina resposta. Meglier ditg datti millis e millis respostas per il tema sex ed erotica. I na vala gnanca la paina da bittar in egl sin ina maschina che tschertga. Ella irritescha be.

‹Erotik-Unterhaltung-Blick online› – prima, il Blick porscha propi da tuttas sorts! Jau sfegl tuttina vinavant. Malgrà la grascha che quest instrument sin mes pult offrescha è’l era fascinant ed attractiv. Las proximas paginas èn malonestas, gea schizunt in pau primitivas. I cumenza cun maletgs erotics e chala cun pornografia. Na, jau na sun betg in tgutg! Jau na smatg betg sin tals titels! Mes patrun na pajass segiramain betg il quint da l’internet! Tuttina vi jau dar ina survista sur dals temas actuals, brisants ed explosivs: Annunzias da contact, artitgels da sex, vitrinas eroticas ed aventuras. Tut è marcà gross. ‹Sex senza stress› – tar quest titel stoss jau be surrir. Chattar il senn da l’erotica ma para impurtant, damai che per blers quinta sulettamain il sex (manegià èn omadus spezias – la feminina sco la masculina). Tge è erotica? Tge è amur? Quai èn las medemas dumondas! In zichel stuais era vus reflectar! Jau hai dentant chattà mia definiziun. I na dat nagut pli ferm... Sur da quai pudess jau raquintar istorgias ed istorgias.

21 da favrer 2008

«Capito»

Pli baud n’era il hockey sin glatsch nagut auter ch’in ‹camicaze›. Cun in bastun da hockey en maun filavan ils giugaders da hockey sur il glatsch. La segirezza n’aveva betg ina grond’impurtanza.

Ozendi paisa l’equipament dals giugaders da hockey intgins kilograms. Cun schanegiaders e chapellinas flizzan ils sportists sur il glatsch. Cumbain che las reglas dal gieu eran sumegliantas, sumegliava il cunfar sin il glatsch in champ da battaglia. Il sport è anc oz fitg grop. Cun forza stauschan ils hockeyaners in l’auter en la banda, tschiffan in l’auter per il culiez e tgi che perda la pazienza dat era ina giada ina pitgada. Jau na sai betg pertge ch’i dat uschè blers fans da hockey. En la halla da glatsch èsi fraid e nunconfortabel e la gronda part dals visitaders spizza d’alcohol. Las pausas èn memia curtas per organisar ina bavronda chauda. Ina gronda differenza visavi pli baud èn las hallas da glatsch. En mintga chantun chatt’ins hallas. Ils glatschs artifizials na derasan insumma betg in’atmosfera nostalgica. Dapertut pendan signets. «Capito», jau discur da las numerusas reclamas che pendan en l’entir stadion. Quai numnel jau manipulaziun. La pluna da signets irritescha e la rudella da hockey sa glischna uschè svelt sur il glatsch che gnanca las cameras na pon suandar sia via. Sco visitadra (jau stoss conceder, jau sun mintgatant da la partida) èsi sulettamain interessant d’observar il tamtam da la glieud. Cunzunt ils artitgels da fans èn inqual giada extraordinaris e curius. Jau poss be dir: «Jau na sun betg in grond fan dal hockey, capito».

6 da mars 2008

Mussa tes chalzers

Mussa tes chalzers ed jau di tgi che ti es. In um che porta adilettas e soccas alvas è in chajachautschas. È quai propi uschia? Jau pens bain. Chalzers tradeschan ina part d’ina persuna.

Tge chalzers ch’ils umans elegian, era sche quai n’è betg conscient ad els, tradescha bler dad els. Ils chalzers èn decisivs. Els pon esser essenzials per cumplettar il puzzle d’in uman. Chalzers na din betg manzegnas, oravant tut sch’els na van betg a prà cun las soccas. Sa chapescha ch’igl è impurtant da contemplar e resguardar l’entira persuna. Blers disturbis cumenzan perquai che l’uman perda il connex tar ses corp. D’in di a l’auter rasa el ses chavels sin il chau u na fa betg pli si ils chavels u emblida la tgira dal corp. Areguard ils chalzers poi vegnir avant che pazients portan dus differents chalzers. Quai po esser in segn ch’els n’han nagina forza pli da prender ina decisiun. Sche quai è il cas, n’èsi betg da grond’impurtanza cun tge chalzers ch’il pazient parta en il di, tge chalzers che protegian el. El ha per uschè dir pers il fund sut ils pes. Porta in uman regularmain pantoflas d’aur, alura viva el forsa en in auter mund. Tgi che va adina conscient a pe blut tras la vita, sa distanziescha da la societad. Era quai è in signal: «Jau na sun betg da quest mund». Sche quest permanent ir a pe niv fiss almain sanadaivel, però sin quest asfalt dir... Pli gugent ils orribels ‹crocs›! Els tradeschan almain in zichel davart la creativitad. Ma co èn dunnas e tgi èn ellas? Per il solit possedan ellas varsaquants pèra chalzers. Quai è però in tema per sasez.

20 da mars 2008

In ‹mund sanestrà›

Il temp da Pasca è simplamain bel: ovs colurads giagl vegnan zuppads dascusamain en il curtin u en l’abitaziun ed alura tschertgads la damaun da Pasca dals uffants. Ils uffants aman questas surpraisas ed han anc dapli plaschair, sch’ils ovs giaschan en in gnieu charin.

Narcissas, minicolas da primavaira, primulas, galantinas da naiv – las fluras magnificas flureschan ed ils sentiments da primavaira sa dasdan. La primavaira è il temp dals senns. La segunda stagiun derasa levezza, libertad, legria, tschaffen, plaschair e vita – ed ella odura d’ovs da Pasca. La tschigulatta è dultscha e colliada cun sentiments da ventira. Jau na ma smirvegl betg che la lieur da Pasca è abla da zuppar ils ovs da las giaglinas. Era sch’igl è magari difficil da savair tgi che metta propi ils cocs e tgi che porta els la fin finala, n’emporti nagut tgi che fa tge lavur. Plaschair fai en mintga cas da tschertgar ils cocs, e tradiziuns datti era ‹en masse› en connex cun la dumengia da Pasca. Tgi rodla ils ovs sur il terren ch’els fan cupitgolas e tgi pretenda schizunt ch’ils ovs sfratgian pli plaunsieu, sch’ins tschenta els ordavant en in furmicler. Natiralmain ch’igl è scumandà strictamain da destruir in furmicler. Po dar che las furmiclas celebreschan era la festa da Pasca... Cun gronda probabilitad è la festa anc ozendi uschè populara, perquai ch’ella vegn commerzialisada. Da Nadal vegnan vendids objects da Pasca e da Pasca artitgels dal prim d’avust. Inqual giada hai jau il sentiment d’esser en in ‹mund sanestrà›.

3 d’avrigl 2008

Aissa cun ischigls

‹Skateboard› – il pled englais tuna modern e cool. Ma è l’aissa d’ischi cun rodas propi il pli grond trend ch’exista actualmain? L’aissa-rulletta è in’aissa cun dus ischigls e quatter rodas, nagut spectacular.

Nagut spectacular, e tuttina ha il patinadi sin betun era fatg plaschair a mai sco rullettunza. Durant il temp da scola hai jau scuvrì mes cumpogn patgific. Ladinamain filava jau da chasa enfin la scola. Per esser sincera parcava jau mes ‹skateboard› 50 meters davent da la scola, gist tuttina sco mes velo, però quai è in auter tema. Periodicamain aveva jau tuttina il sentiment che tut saja scumandà, pia era jau be mez uschè correcta. (Dal reminent ves jau ozendi il haifaif sco lieu da confessar. Prender penetienzia n’è mai stà mia fermezza). Figuras sco il ‹flamingo› n’hai jau mai fatg cun mi’aissa da rodas e disciplinas n’enconuscheva jau oramai betg, dentant il sentiment da sgular era grondius, gea schizunt in pau magnific. Per nagut na tadlava jau betg musica da ‹Batman› durant mes viadis. Sco quai ch’i sto esser, han mias aventuras dentant prendì ina fin andetga. In bel di ha l’aissa perdì sias rodas e quai amez il viadi da scola. Avess jau gì da lez temp ‹Heelys›, pia chalzers cun rodas, na fiss jau betg vegnida memia tard a scola. Il trend da l’avegnir ha dentant era intgins fenomens secundars. En grondas rotschas ‹heelan› ils giuvenils tras ils supermartgads e sur zonas da peduns e spaventan e tementan uschia ils peduns. Pia, pli gugent ina fin cun sgarschur ch’ina sgarschur senza fin. Jau am anc oz l’aissa cun ischigls.

30 d’avrigl 2008

Tge è quai, in delict?

Jau ma dumond tge delicts che jau hai gia commess. I dat delicts precars sco l’accident entras scriver messadis. Oz discur jau per l’emprima giada publicamain da questa collisiun.

Il resultat da mia super acziun cun il telefonin è stada ina botschada en il giratori. Jau pretend anc adina che jau na saja betg la culpa e che jau saja stada sco emprima en il giratori. «Tant pis!» Mes cumportament n’è dentant betg stà dal tut correct. Però da quest secret n’è mai stà la tschantscha (la fin finala hai jau bittà svelt il telefonin sut il sez dal cunautist). Ah gea, e la tschinta hai jau era anc mess si en l’ultima secunda. Tge stress... Da quest accident na ma regord jau betg gugent. Era sche las dunnas san far pliras chaussas en ina, èsi stà in grev sbagl da manischar e scriver il medem mument. Lain midar tema. – Pli absurdas che mia acziun chat jau las disgrazias ch’i dat pervi dal consum d’alcohol u ils accidents mortals pervi da cursas sin via. En l’internet chatt’ins nundumbraivels films da tachometers che mussan passa 140 kilometers l’ura. Jau na chapesch betg ch’il regl d’adrenalin po esser pli grond che l’intelletg. Uschia perdan tschients da persunas mintg’onn lur vita. Pli tard, suenter esser ids cun auto senza chaschunar accidents, èn ils manischunzs adina pli scorts, almain la plipart dad els. Era jau hai fatg mia scola e sun mitschada cun ina noda. Dapi quest schabetg na sun jau era betg pli vegnida sin l’idea da leger la gasetta durant ina stagnaziun dal traffic. Carmalant èsi schont da far l’entir perchasa durant in staup, però ils maletgs da la botschada èn restads en mes tscharvè – per dal bun. Il pled delict n’enconusch jau betg pli.

15 da matg 2008

Siemiar sut tschiel avert

Mo sche jau aud gia il pled ‹open air› ma vegnan bunamain las larmas. A mai vegnan endament il fim, ils visitaders alcoholisads, la canera dals autpledaders e la savur da joints. Quests maletgs hai jau gia dapi mes emprim concert sut tschiel avert.

Cun in egl bragint ed in egl rient sfegl jau en mes ultims set diaris. En furma da chavazzins hai jau mess en scrit mias regurdientschas dals open airs. Son Gagl è stà il punct culminant durant mia carriera da concerts sut tschiel avert. Las bands, l’atmosfera, las spaisas e bavrondas – tut ha constà. Schizunt il robidog transfurmà en in gril ha ademplì si’obligaziun. Jau hai bragì larmas, cura che jau hai vesì quest apparat multifuncziunal spizzalent. Però uschè bunas liongias n’hai jau mai pli mangià, gnanc al cumenzament da la stagiun da gril da quest onn. Damain legra è stada la perdita da mes egliers. Co duain ins chattar egliers en in smugl da glieud? E tuttina hai jau savì: «Il dretg temp en il dretg lieu ed jau als vegn a chattar...» Ils visitaders han applaudì ed jau sun ma fultschada tras la massa. Cun buna luna hai jau prendì si da plaun ils egliers. Il rom dals egliers era però tut rut – il resultat d’ina cumparsa coola cun egliers da sulegl è ida a fin cun in object smatgà plat, e sche jau na sbagl betg era anc cun in’arsentada dal sulegl. Quai na fa betg surstar, la finala è il sentiment da siemiar sut tschiel avert pli grond che l’intelletg. «Helga» – jau ma dumond anc oz danunder ch’il sbratg deriva. Constat l’istorgia dal chaun ch’è ì a perder sin l’areal da l’open air, il qual ses possessur ha clamà e tschertgà l’entira notg – sut tschiel avert?

29 da matg 2008

Ballape. L’event da sport – in trenament dal tscharvè

Sursiglir la reclama a la televisiun – era quai è in sport. Per mai è quai siglir da Ponzius a Pilatus mintgatant stentus. Occurrenzas da sport datti en abundanza. Ballape è mo ina disciplina. En paucas emnas cumenza l’Euro. Enfin lura met jau mia sportivadad a l’emprova.

Cun mes pensar flexibel emprov jau ina giada da metter en moviment insatge senza ma muventar. Jau fatsch savens sauts da patratgs. Il punct decisiv n’è betg che jau na poss betg ir or da mia pel, mabain che jau na poss betg ir sur las rodaglias ora. Uschia hai jau magari il sentiment da currer enavos. Entras il patinar – igl è sco dad esser sin il glatsch – sun jau sfurzada da currer giu ils pes. Igl è sco dad ir la via da spinas. En questa situaziun èsi grev da tegnair al current insatgi. D’in cuntin vegnan cussegls e dumondas. Che jau stgarpitsch alura da temp en temp sur in obstachel è normal. Jau fatsch frunt a quest eveniment e lasch valair ch’ins na po betg avair glin e tgil chaud. Jau sun profundamain commuventada quant turbulenta che la vita è. Plaunsieu sun jau puspè en furma. Activar las cellas dal tscharvè è sco in’occurrenza da sport. Ils effects secundars èn sumegliants ed i dovra era qua concentraziun. Sch’ils giugaders da ballape sa concentreschan sin ina balla che rodla sur ina plazza rectangulara, u sche jau scriv in text davart il sport – omaduas parts suan. Ils indesch giugaders vulan far lur pussaivel per ils aspectaturs ed jau per ils lecturs. Jau sai che jau sigl savens d’in tema a l’auter, ma èsi gia dà en egl a Vus che la balla sgola era d’in chantun a l’auter? Jau sursigl la reclama a la televisiun ed arriv al chanal da sport. Tge casualitad. Jau ma legrel sin l’Euro. Emblida quest event da sport dal tscharvè! El è irritant...

12 da zercladur 2008

Fa Mozart vegnir ins intelligent?

Mozart è stà in scheni. Daventan giuvens auditurs da Mozart automaticamain era schenis? È la scala tonala davairas il cumenzament d’ina carriera?

Mo cun tadlar musica na vegn ins betg pli intelligent, la musica meglierescha dentant la capacitad da recepziun e la luna. Perquai po il consum da musica durant far pensums augmentar la prestaziun. I na sto betg adina esser Mozart. E tgi che na po pigliar a mauns nagut cun musica, cuntanscha il medem effect cun partidas da schah u tecnicas da zambregiar. Tenor scienziads han persunas che sunan in instrument dapi l’uffanza dapli massa grischa dal tscharvè. Tenor mai èsi pussibel d’emprender en l’uffanza il dun da musica. Umans ch’han dentant ertà ils gens da musica èn probablamain musicals senza stuair exercitar quai. L’uffant d’in pianist e quel d’in chantadur han in auter access a la musica. Lur interess d’emprender in instrument è per il solit pli ferm che quel d’auters uffants. Ma èn ils geniturs da Mozart stads musicists? Quai m’interessass ina giada, pertge ch’in tal scheni po mo avair ertà ses talent. Betg tuts uffants n’han la schanza d’emprender in instrument. Blers geniturs n’han betg ils daners necessaris per pajar l’instrucziun da musica. Jau ponderesch, schebain mia flauta ha era promovì la part sanestra dal corp ed uschia sviluppà la mesadad dal tscharvè a dretga. Las colliaziuns e la capacitad spiertala èn avant maun. Per mai valan per il mument duas chaussas, numnadamain ch’il tadlar musica sveglia en mai il sentiment da ventira e che jau cumenz proximamain a sunar ghitarra. Eviva Lenny Kravitz! Era el fa vegnir ins intelligent – ubain?

26 da zercladur 2008

Excursiun da surpraisa

Betg ir a lavurar e far in’excursiun da surpraisa, quai fissi! Quai na funcziuna betg, sch’ins è blau sco in izun, però tgi che ama surpraisas sa lubescha era ina giada in stinchel.

En films da Hollywood èsi usità ch’ils students fan excursiuns da surpraisas. En il cabriolet flizzan els tras las pli bellezzas cuntradas. La musica sin il pli aut e per il solit cun in alcopop en maun giaudan els cumplainamain il sentiment da libertad ed independenza. Tgi ha schon il privilegi da far in studi e giudair la vita! Gia pli baud preferiva jau tals films cun happy end. Per ordinari s’inamuravan dus giuvenils anc durant l’excursiun ed il film sentimental era perfetg. Jau crai che jau na sun mai stada blaua sco in izun perquai che jau hai adina guardà ils films da ‹teenies›. Hai jau ozendi da ma decider tranter in tal film ed ina festa senza cunfins, elegel jau il film. Però tge ha quai da far cun esser blau? Vulp blaua, anda blaua, squagl blau, morfin blau, balena blaua... Tut è blau. Il rumantsch enconuscha bleras expressiuns en connex cun la colur blaua. Per mai na datti nagut pli bel ch’in tschiel blau, aua verd blaua e guardar profundamain en egls blaus sco la mar. Avess ins anc sang blau, fiss l’istorgia in vair siemi. Però, pli gugent giudair ina giada u l’autra in stinchel cun il cabriolet che da nudar en ils daners... Il mund miraculus è quel da surpraisas, saja quai quel d’excursiuns, da musica, da films cun in happy end u quel d’izuns blaus. Esser blau sc’in izun n’è dentant definitiv betg mia preferenza.

24 da fanadur 2008

La professiun dals siemis

Sch’ins dumonda in uffant tge ch’el veglia daventar cura ch’el saja grond, vegn la resposta: «policist u pumpier». En il cudesch d’amicizia chatt’ins era «princessa», «veterinaria» u in mastergn ch’ils geniturs exequeschan.

Cun l’examen final d’emprendissadi n’è la professiun dals siemis anc ditg betg cuntanschida. «Cun la professiun mercantila has ti almain insatge en satg! La scolaziun mercantila è ina buna basa...» Tgi n’ha betg gia udì qua e là questa frasa? Jau gudagnass pli gugent mes daners cun malegiar caricaturas, sunar clavazin, sautar, fotografar e far bellavita. Però jau na sai betg caricaturar, e cun ina musica da giats na gudognan ins era betg in sfratg. Pia ma sun jau decidida per la via convenziunala: dieschavel onn da scola, Scola media da diplom ed il Seminari da mussadras. Jau na truesch betg questa via, però ella è la via 08/15. E tuttina, ella m’ha purtà vinavant. Suenter mintga examen final è la proxima porta s’averta. Quai è la clav da mes success. Senza quitads e tut cuntenta hai jau mintgamai prendì per mauns la proxima sfida. Pass per pass hai jau cuntanschì il meglier cumpromiss en mia vita. In job cun uras da bloc munta per mai la pura libertad. Ed jau giaud plainamain mias set emnas da vacanzas e la racolta da mia lunga scolaziun. Tgi che pretenda ch’ins na possia betg avair glin e tgil chaud, sa trumpescha. Ins sto be s’arranschar en la vita, cumbatter ed a la fin gudagnar. Jau sun en tuts reguards ina victura. Stà si, defenda e retschaiva tia pajaglia – il plaschair da la professiun.

4 da settember 2008

Tscherna da la professiun

Libertad d’opiniun, libertad da confessiun, libertad religiusa e libertad da tscherner la professiun... Quantas libertads ch’existan na sai jau betg dir. In fatg è che la schelta è gronda e che la tschertga da la dretga professiun è fitg greva.

Tge fatsch jau suenter il temp da scola obligatoric? In dieschavel onn da scola u forsa ina scola mercantila? Insatgi m’ha dà in cussegl. Cun il tema ‹onn social dal Grischun› sun jau ma fatschentada durant ils ultims mais da scola. In onn pli tard hai jau bandunà cun success l’onn social ad Aschera, e quai cun in certificat en satg. Durant l’onn voluntari hai jau rimnà bleras bunas experientschas. Il curs da basa d’economia da chasa è plitost stà in exercizi d’alibi. Tgi ch’emprenda a chasa ina tscherta independenza, posseda gia in bun fundament per il praticum da famiglia... E per dus fittaments da primavaira n’avess jau betg duvrà in curs d’introducziun davart la conservaziun da rischcotschnas. L’iert hai jau numnadamain strusch emprendì d’enconuscher. Ma quai è ussa tuttina! Perencunter hai jau pudì cumprovar en il praticum d’ospital che jau sun ina persuna gentila e gidaivla (quai stat almain en il rapport da l’ospital). Cun l’onn social avant tredesch onns hai jau survegnì in’invista en differents champs da la vita. Durant quest custaivel onn social m’han persunas dal fatg mussà co che jau poss organisar bain mia vita professiunala e privata. Jau hai cuntinuà cun mia via sociala e lavur oz sco mussadra ventiraivla en in mastergn fitg varià. La tscherna da la professiun è reussida ed jau sun persvadida d’avair tschernì la dretga professiun cun bleras libertads.

25 da settember 2008

Psicoterror

Il pled terror cumpiglia era il psicoterror. I na dat naginas medias che na rapportan betg dal terror che capita mintga di sin quest mund. Gist uschè derasà sco il terror è era il psicoterror en societads ierarchicas. En gruppas socialas sco alla plazza da lavur ed en scola discurr’ins da ‹mobbing›, en circuls d’enconuschents e d’amis da ‹stalking›. Il delinquent è ina persuna da pussanza che stat en il center da l’attenziun e che sa senta potent tras l’attatga verbala. Tut tenor il tip dal psicoterror dovra l’unfrenda in tschert temp per chapir en tge situaziun ch’ella sa chatta.

Mi’amia ha raquintà ch’el lajegia ella avant l’abitaziun, ch’el la telefoneschia amez la notg u ch’el la spetgia a la fermada da l’autobus: el, ses ex, in ‹stalker›. Ella ha discurrì da 40 telefons a di, da nundumbraivels sms e da brevs anonimas plain insultas. Ses anteriur ami l’haja schizunt numnà «dunna da levsenn» e «schlunzra». Il mender è che ‹stalkers› desidereschan ina controlla cumplaina sur da lur unfrenda. I dat sulettamain ina mesira effizienta per cumbatter il culpabel – ignorar el. Il mender è d’adina puspè sa laschar en sin il psicoterror, era sin il psicoterror electronic. Il temp da gizzarisplis, fermagls ed agraffas è ventschì. Per ses intents ha il ‹mobber› modern gia scuvert daditg la mieur e la tastatura.

Dapli persunas che quai ch’ins pensa ston ozendi supportar schicanas a la plazza da lavur. Per cas ch’i penda in di en vossa cafetaria in maletg da tai cun egls-vatga ed ina bucca d’in portg, datti mo ina soluziun, numnadamain intervegnir. – Quai signifitga en quel cas reagir ed agir.

Indicaziuns bibliograficas

Sibylle Pfiffner. Columna ‹Sprachwelten›. Cumparida en: haifaif. Magazin da giuvenils da la ‹Südostschweiz›. [En rumantsch grischun: nr. 1 dal matg 2003 e tut las columnas da l’avrigl 2005 fin il settember 2008; columnas pli veglias p.p. translatadas posteriuramain]. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2012).