‹Schellen-Ursli› – il film

Jonas Hartmann sco Uorsin (C-Films e La Siala Entertainment)

L’october 2015 è ‹Uorsin› cumparì en ina nova versiun cinematografica.

Il film dal reschissur Xavier Koller è ina coproducziun da C-Films e La Siala Entertainment. La registraziun è vegnida fatga en la cuntrada muntagnarda da l’Engiadina Bassa en divers vitgs. Ina gronda part è per exempel vegnida filmada a Sur En d’Ardez, nua che pliras chasas èn vegnidas construidas aposta per il film. L’entira producziun ha custà 5,6 milliuns francs.

70 onns ‹Uorsin› – l’exposiziun

Il cudesch Uorsin en differentas linguas (RTR)

Il cudesch ‹Uorsin› cun il text da Selina Chönz ed ils maletgs dad Alois Carigiet è cumparì il 1945. Per commemorar ils 70 onns da quest cudesch da maletgs ch’è vegnì translatà en bleras linguas ha la Biblioteca chantunala realisà il 2015 ina pitschna exposiziun.

En differentas vitrinas han ins pudì vesair differents documents, correspundenza, fotografias, texts da pressa e rapports. Tranter auter han ins pudì contemplar l’emprima ediziun ed ils cudeschs da ‹Uorsin› en differentas linguas. Ina chaussa interessanta en quest connex è era ch’i dat il cudesch ‹Uorsin› en ils idioms puter, surmiran, sutsilvan e sursilvan, ma betg en vallader.

Exponats spezials èn stads la chapitscha da l’‹Uorsin› che l’autura Selina Chönz ha fatg cun stgaina, la plumpa originala u la partitura da la chanzun ‹Chalandamarz› dad Otto Barblan.

La plumpa originala (RTR)

Preschents a la vernissascha èn tranter auter stads Not e Tilli Schlegel da Guarda; il pèr maridà dapi blers onns ha giugà l’onn 1953 en in emprim film ‹Uorsin› las rollas principalas (Uorsin e Flurina). Ed era da la partida èn stads Jonas Hartmann, l’Uorsin en il pli nov film da Xavier Koller.

A Turitg en il Museum naziunal è vegnida mussada a medem temp in’exposiziun davart la grafica e la pictura dad Alois Carigiet. Er là ha l’‹Uorsin› giugà ina rolla.

‹Uorsin› genuin

Nagin memia pitschen per esser in ‹Uorsin› (Keystone)

L’istorgia che raquinta dal Chalandamarz è gia dapi decennis enconuschenta tar pitschen e grond. E quai betg unicamain en Svizra. Anzi, bunamain en l’entir mund.

‹Uorsin› cun sias chautschas memia curtas, ses chalzers da muntogna memia gronds, cun ses tingalin, ses chavels nairs sbariffads e cun sia fatscha traglischanta è enconuschent bunamain en mintga chasada en Svizra. Il cudesch è vegnì scrit da l’Engiadinaisa Selina Chönz e l’artist sursilvan Alois Carigiet ha fatg las illustraziuns.

– 1945 publicaziun sco cudesch d’uffants

– translatà en 14 linguas

– vendì dapli ch’in milliun giadas

– l’emprima versiun cinematografica è vegnida producida il 1953 en ils studios da Disney e preschentada en ils kinos americans sco preprogram

– per incumbensa da l’Uniun da traffic dal Grischun è vegnì realisà il 1964 in film d’‹Uorsin› da 18 minutas; quel dueva far reclama per la bellezza da l’Engiadina

– la nova versiun cinematografica da Xavier Koller è vegnida filmada il 2014/2015

‹Uorsin› raquinta dal Chalandamarz, in vegl usit celebrà mintgamai l’emprim da mars, tenor il qual ils uffants da l’Engiadina, da la Val Müstair e dal Grischun Central van anc oz cun zampugns, talacs e stgellas tras vias e giassas per stgatschar l’enviern.

Tgi era Selina Chönz?

Selina Chönz (Keystone)

Cun l’‹Uorsin› ha Selina Chönz scrit il cudesch d’uffants il pli famus en rumantsch. Quel è vegnì translatà en numerusas linguas ed è enconuschent bunamain sin tut il mund.

Selina Chönz, naschida ils 4 d’avust 1910 a Samedan (famiglia Meyer-Ronzi) ed ha frequentà la scolaziun sco mussadra a Berna. Suenter plis segiurns linguistics en Svizra romanda, Engalterra ed Italia ha ella lura chattà sia emprima plazza da lavur a Zuoz (Engiadin’Ota). Curt suenter è ella vegnida elegida sco magistra per mussadras a Turitg ed ha durant quel temp lura gì l’idea da scriver sezza in cudesch per uffants.

L’onn 1939 è ella sa maridada cun l’architect Iachen Ulrich Könz (1899–1980) ed ha gì, sper ils quatter uffants che ses um aveva purtà en la lètg, il figl communabel Steivan Liun Könz (1940–1998). Cun el ha ella però gì durant tut sia vita ina relaziun plitost desastrusa.

– 1940: ‹La chastlauna›

– 1943: ‹Il purtret da l’antenat›

– 1950: ‹La scuvierta da l’orma›

– 1945: ‹Uorsin›

– 1952: ‹Flurina›

– 1957: ‹La naivera›

Per diversas da sias ovras èsi reussì a Selina Chönz da persvader Alois Carigiet da far las illustraziuns. Tranter il 1940 fin 1945 è el perquai stà pliras giadas a Guarda. Mintgamai durant dus mais ha el vivì en la chasa dals Chönzs per far ses maletgs da l’‹Uorsin›. Sco model per la chasa da l’‹Uorsin› ha servì la chasa vischina, nr. 51.

Chasa nr. 51 a Guarda (Keystone)

La lingua rumantscha steva ad ella a cor, uschia ha ella per exempel remplazzà il ‹K› tudestg da ‹Könz› cun il ‹Ch› e sa numnava ‹Chönz›. Enfin il 1981 ha ella vivì cun sia famiglia a Guarda. Suenter ha ella suffrì da la malsogna da demenza ed è morta ils 17 favrer 2000 a Samedan.

Tgi era Alois Carigiet?

Alois Carigiet (Keystone)

Grazia a l’‹Uorsin›, al ‹Cabaret Cornichon› u a la creaziun dal traifegl da la lottaria naziunala – Alois Carigiet era ed è puspè omnipreschent cun sias ovras.

Alois Carigiet è naschì en ina famiglia da purs a Trun. En la vegliadetgna da 9 onns, han el e sia famiglia lura fatg midada a Cuira, nua ch’el a frequentà las scolas elementaras. La scola chantunala ha el dentant lura interrut a favur d’in emprendissadi sco pictur da decoraziun. Suenter avair lavurà in pèr onns a Turitg en in atelier sco graficher e dasperas sco costumist, ha el avert l’onn 1927 ses agen atelier.

El ha creà surtut culissas e costums per in cabaret, enconuschent sco ‹Cabaret Cornichon›. 1939 è el lura sa retratg en patria ed ha lavurà da là davent sco artist independent, tranter auter sco illustratur da cudeschs per uffants.

La lavur da Carigiet sa lascha parter en dus parts: d’ina vart en quella da la grafica applitgada e da l’autra vart en quella dal pictur independent. Sias figurass d’animals per il PKZ, il traifegl da la lottaria naziunala sco er il placat per la Landi (exposiziun naziunala svizra, 1939) èn exempels da sias creaziuns. La pli gronda part a ses renum ha però segir contribuì l’‹Uorsin›.

Indicaziuns bibliograficas

Radiotelevisiun Rumantscha. Dossier ‹Uorsin›. Funtauna: www.rtr.ch/dossiers/uorsin-schellen-ursli. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2018).