En la seria ‹Minoritads en l’Europa› ha la Televisiun Rumantscha preschentà tranter il 2006 ed il 2011 differentas minoritads linguisticas. Las redacturas ed ils redacturs èn stads al lieu ed han rapportà en lur films tranter auter da la cultura e da las stentas da las minoritads per surviver.

Ils Ladins en las Dolomitas – ina visita tar parents pauc enconuschents

Geografia

Muntognas en las Dolomitas

En il center stat ina muntogna, il Massiv dal Sella. Da qua partan las 5 valladas ladinas cun lur 5 idioms. La Val Badia cun la val laterala da Mareo, la val Gherdëina, la val Fascia, la val da Fodom e la Val d’Ampëz. Sisum il Giuf dal Freja, gist sper la tschima dal massiv dal Sella, sa scuntran tut las valladas ladinas. Ma quai è mo in inscunter geografic. Ils Ladins èn repartids politicamain ed era administrativamain sin trais provinzas talianas: Bulsaun, Trento e Belluno. Ils Ladins na possedan nagin center en las valladas, mintga val è orientada vers ina citad dador ses cunfins. Da las 40 000 persunas che vivan en las Dolomitas èn 35 000 persunas ladinas.

Lingua

Lingua

Il ladin dolomitan è ina lingua neolatina sco il rumantsch. El vegn discurrì en il territori da las Dolomitas ed è ina da las pli pitschnas linguas en l’Europa. Ils Ladins èn ina minoritad renconuschida da l’Uniun europeica. Els vegnan protegids uschia tras la Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras. En tut datti tschintg idioms: il maréo/badiot, il fascian, l’ampezzan, il ladin da Fodom ed il gardenais. La tripartiziun dal territori ladin sa manifestescha er en il diever e la promoziun dal ladin dolomitan. La renconuschientscha dals Ladins e da lur lingua è en mintga provinza differenta – bainvulenta per exempel en en il Tirol dal Sid, pauc bainvulenta fin malvulenta en la provinza da Trento.

Turissem

Turissem d’enviern

Il turissem è oz l’existenza dals Ladins. Sulettamain ad Urtijëi en la Val Gherdëina, ina vischnanca da 4000 abitantAs, datti mintg’onn 1 milliun pernottaziuns. Las Dolomitas èn in grond circus da skis cun passa 1220 kilometers pistas. Avant 50 onns n’avevan ils Ladins anc naginas relaziuns cun il turissem. Auter che tar ils Rumantschs èn represchentads ils Ladins fitg ferm en il turissem: sco hotelier, gastronom, cuschinier u camarier. En il sectur turistic han ins era cuntanschì in’unitad ladina: il ‹Dolomiti Superski›, in abunament da skis cuminaivel da las 12 regiuns da skis enturn il massiv da Sella.

Tradiziun

Entagl en lain

Sper il turissem datti en la Val Gherdëina anc ina segunda industria impurtanta: l’entagl en lain. L’entagliar ha ina tradiziun da dapli che 300 onns. Pli baud era quai 100 % lavur manuala. Ozendi scuntran ins en la Val Gherdëina ina fabrica sper l’autra, da quellas pitschnas fin a quellas grondas ch’exporteschan lur products en tut il mund. Per pudair cuntanscher quella massa na stattan betg pli ils artisans, mabain maschinas en las hallas da producziun.

Meds da massa

RAI a Bulsaun/Bozen

Sco ils Rumantschs en il Grischun ston era ils Ladins en las Dolomitas stgaffir sezs tut ils cuntegns per lur meds da massa. Els ston translatar ed elavurar texts tudestgs u talians. Uschia datti mo dus products genuins ladins: la gasetta interladina ‹La Usc di Ladins› ed il portal da novitads en l’internet ‹noeles.net›. Ils auters mediums produceschan infurmaziuns ladinas mo sco products secundars en in context tudestg u talian. Plinavant ha la RAI a Bulsaun ina pitschna redacziun cun otg collavuraturAs ladinAs. Dapi l’onn 1988 emetta ella programs en lingua ladina, oz èn quai mintga di in’ura radio ed en media tschintg minutas televisiun.

Ils Gualsers – surviver en las muntognas

Geografia ed istorgia

La vischnanca da Juf

Che Juf – sin 2126 meters sur mar il pli aut lieu abità en l’Europa – è ina fracziun gualsra na fa betg surstar: en il Grischun èn abitadas las regiuns autalpinas tradiziunalmain da Gualsers. Quai era pli baud uschia cura ch’ils Gualsers han urbarisà las regiuns da muntogna las pli selvadias e quai è anc oz il cas tar blers Gualsers. En las Alps Centralas vivan var 10 000 Gualsers. Lur istorgia cumenza avant 700 onns en il Vallais: quella giada han bandunà Gualsers il Goms. Ils emprims èn partids en direcziun da Berna, da l’Italia e vers la Val d’Ursera. Da là davent han els cuntinuà pli tard lur viadi: sur il Tessin vers il Valragn e Tavau. Anc pli tard èn els passads dal Valragn en la Stussavgia, a Val S. Pieder ed en la Val d’Avras e da Tavau en il Partenz ed en il Scanvetg. En Grischun datti oz 15 regiuns gualsras.

Lingua

Spleia/Spligia

La marca dals Gualsers è il dialect tudestg fitg particular. Ils tuns caracteristics, las furmas antiquadas e las noziuns tradiziunalas gualsras derivan dal Vallais Sura tudestg. Durant ils 700 onns da la separaziun territoriala dal Vallais èn sa sviluppadas atgnas variantas en las singulas colonias grischunas. Era il contact cun il rumantsch u auters dialects tudestgs han gì in’influenza sin il dialect gualser. Per part datti en il dialect gualser anc elements vallesans ch’èn sparids en il tudestg vallesan dad oz. Sco tut las autras linguas è sa transfurmà uschia era il dialect gualser ed el vegn a sa sviluppar vinavant. La concurrenza d’auters dialects e dal tudestg da scrittira è gronda. En scola na datti nagin’instrucziun en il dialect gualser. La tgira ed il mantegniment dal dialect – per ils Gualsers atgnamain lur caracteristica d’identificaziun centrala – è fitg difficil.

Viver en las muntognas

Schlondas da la Stussavgia

Sco en bleras regiuns ch’èn dalunsch dals gronds centers da la Svizra ston ins tschertgar era en las regiuns gualsras vias per viver u schizunt per surviver. Las furmas da cultivaziun d’ina giada van a perder. Or dal vegl vegni a stuair dar insatge nov. In exempel è il project ‹Safier Ställe›. En la Stussavgia vul ins mantegnair las tipicas stallas ed aclas che van en ruina. Las stallas ed aclas duain survegnir novs tetgs cun schlondas da laresch or dals guauds indigens. Quai dat lavur per la populaziun da la val e la cuntrada culturala vegn tgirada.

Convivenza

La vischnanca da Val S. Pieder

Cura ch’ils Gualsers èn arrivads en il Grischun eran ils Rumantschs gia qua. La convivenza tranter Rumantschs e Gualsers era ed è ambivalenta. I dat regiuns nua ch’ins n’ha quasi mai da far insatge in cun l’auter – sco ozendi per exempel tranter il Partenz e l’Engiadina Bassa. En autras regiuns percunter èn ils contacts pli stretgs. Ils Gualsers da la Val S. Pieder ed ils Rumantschs da las vischnancas lumnezianas furman il circul cuminaivel da la Lumnezia. In dals trais deputads da la Lumnezia è adina in deputà da Val S. Pieder – ina lescha nunscritta, dentant in gest dal respect vicendaivel tranter vischins. Ma questa convivenza n’è betg adina simpla, era ella è ina sfida permanenta.

Il cornic – svanì e lura renaschì

Cornwall

Vista sin la mar a Cornwall

Cornwall, quai è il ducadi da Prinz Charles e la terra da las romanzas da Rosemunde Pilcher. En emprima lingia è Cornwall dentant la terra dals Cornics e da lur lingua, il cornic. En il 18avel/19avel tschientaner mo pli paucs che discurrivan cornic. La lingua celtica era praticamain morta ora. En il 20avel tschientaner èsi reussì ad in pèr idealists da far reviver quella. Oz quintan ins che 300 persunas discurrian currentamain il cornic. In pèr millis enconuschan singuls pleds ed expressiuns. Il cornic – in exempel che mussa ch’il cumbat d’ina pitschna minoritad po avair success.

Impressiuns dals dis da filmar a Cornwall

Cornwall

L’emprim di avain nus gì plievgia e vent. Ma quai n’è stà nagin problem, cunquai che nus avain gì da filmar en chasas. Il segund di avain nus filmà in pau la cuntrada, la costa impressiunanta da Cornwall. La plievgia era tschessada, il vent dentant betg. Per l’um da camera ina situaziun stentusa. Il vent era per part uschè ferm che nus avain stuì dar tut da pudair star sidretg nundir anc da tegnair eri la camera per filmar. Tuttina èsi gartegià da far bellezza maletgs da la mar burascusa.

Man an Tol

Craig Weatherhill

Man an Tol è in num cornic e vul dir crap cun rusna. Era sche mo bundant 300 persunas discurran currentamain cornic, han ils lieus pudì mantegnair lur nums cornics. Craig Weatherhill è architect – sia passiun èn dentant ils craps dal temp da bronz. Ils blers ha el mesirà, skizzà e publitgà en differents cudeschs. Da questas restanzas celticas chattan ins bleras a Cornwall.

‹Rüm hart, klaar kiming› – ‹In cor vast, in orizont cler›

Colonisaziun e territori

Cuntschets da Föhr

Ils Fris èn enconuschents dapi passa 2000 onns. Il cronist Plinius Secundus discurriva dals ‹Frisii› ch’avevan salvà l’onn 12 avant Cristus il cumandant d’armada roman Drusus durant la guerra cunter ils Germans, cura che lur bartgas eran urtadas il temp da mar bassa. Era sch’ils Fris èn in pievel german, avevan els gidà da lez temp ils Romans. Quest eveniment era capità là, nua che l’Ollanda dal Nord sa chatta oz e nua ch’ils Fris dal vest vivan anc oz. La Frislanda dal Nord perencunter è vegnida populada pir l’otgavel tschientaner davent dal vest. Da dir èsi che la Frislanda dal Nord è per gronda part sut il nivel da la mar. 850 km rempars (cuntschets) da fin 8 m autezza protegian quest territori cunter las inundaziuns. Il terren han ins conquistà da la mar pass per pass durant tschientaners. Il territori circumdà da quests rempars sa numna Koog. En la Frislanda dal Nord datti en tut 172 Köge.

Lingua e cultura

Chasa dal pur Risem

La lingua e la cultura da questa regiun èn sa sviluppadas dal tuttafatg autonom dapi sia colonisaziun, quai vul dir senza contacts cun la patria-mamma da la Frislanda dal Vest. Che questas duas regiuns linguisticas èn parentas san mo pli ils scienziads demussar. Plinavant datti er en la Frislanda dal Nord duas gruppas da dialects: Sin la terra franca lung la riva discurr’ins sis dialects e la gruppa da las inslas cumpiglia ils trais dialects dal söring (Sylt), dal fering (Föhr) e dal öömrang (Amrum). Tranter quests dialects èn las differenzas per part fitg grondas. Ellas èn uschè grondas ch’ins dovra savens il tudestg per la conversaziun in cun l’auter. Ina lingua da standard sco il rumantsch grischun n’è dentant betg in tema. A Helgoland discurran ins fris (Halunder), quest’insla è vegnida integrada administrativamain en il circul da Pinneberg.

Geografia ed administraziun

Glieud en il watt

Enfin il 1864 suttasteva il territori dals Fris dal nord al Danemarc. Suenter la Guerra danais-tudestga (1867) tutga il pajais però a la Germania (Prussia). Pir a partir dal 1970 è vegnì creà il circul administrativ da la Frislanda dal Nord (Kreis Nordfriesland NF, 2050 km², in circul da Schleswig-Holstein) cun la chapitala dal circul da Husum. Dals bunamain 170 000 abitants da quest circul sa defineschan var in terz sco Fris, però be var 10 000 persunas discurran era effectivamain in dals differents dialects fris. Ellas vivan oz per lung da la riva da la Mar dal Nord (continent) e sin las inslas e ‹halligas› (Halligen = inslas creadas da l’uman) frisas (Föhr, Anrum, Sylt, Pellworm, Hallig, Hooge, Gröde, Oland e.u.v.).

Organisaziun

Nordfriisk Instituut a Bräist

Era ils Fris n’enconuschan nagin center cultural-politic-economic communabel. Sco quai che la Rumantschia vegn spartida da las muntognas, vegnan ils Fris spartids da la mar, respectivamain da l’aua. Sch’ins discurra tuttina da centers, alura manegian ins ils lieus, nua ch’i dat blers Fris, ina gronda cuminanza. Sin las inslas è quai Föhr (Feer), sin la terra franca è quai Risum-Lindholm (Risem-Lonham). En las scolas publicas emprendan ils uffants duas uras l’emna il fris; be en ina scola privata danaisa a Risum vegnan anc dus ulteriurs roms instruids en fris. Il fris è oravant tut ina lingua da famiglia e stat en quest sectur en ferma concurrenza cun il Plattdeutsch (=tudestg bass). La lingua da communicaziun per l’economia e per la politica è il tudestg (Hochdeutsch). Il fris vegn valità sco ina da las linguas fermamain periclitadas en l’Europa. Radio datti be pauc (3–4 minutas l’emna NDR), televisiun na datti insumma nagina. Il Nordfriisk Instituut sa chatta a Bredstedt (Bräist) ed el fa en ina tut quai che nossas instituziuns fan (Lia Rumantscha, Dicziunari Rumantsch Grischun, Biblioteca chantunala e.u.v.)

Economia

Mulins da vent a Föhr

Sche nus essan gia tar las cumparegliaziuns: Era ils Fris eran in pievel da purs. Els han gudagnà e cumbattì per lur terren cunter la mar (il 2004 devi en la Frislanda dal Nord anc 2750 bains purils, 240 000 arments, 1600 000 nursas, 400 000 tonnas graun). Oz èn era els en la minoritad. En Svizra èn il purs dal Grischun (era ils purs Rumantschs) pioniers da bio, en la Frislanda dal Nord èn ils purs pioniers en la producziun d’energia: cun il vent e da nov er cun la biomassa. Ins discurra uschia era dal pur d’energia (Energiebauer). La consequenza è ch’i vegn bajegià oz a Husum mulins da vent enstagl da bartgas e sin ils ers vegn plantà tirc per al transfurmar sco biomassa en electricitad. Il grond daner gudogn’ins dentant er en la Frislanda dal Nord cun il turissem (11,5 miu. pernottaziuns, 1,2 mia. euros svieuta). In’ulteriura parallela: Era ils Fris enconuschan il fenomen da las randulinas. Quels èn oravant tut emigrads en l’America. Dapi il 17avel tschientaner han Fris da las inslas savens gudagnà lur paun da mintgadi sco chapitanis u mariners sin bartgas estras. Quai è restà ina gronda tradiziun, fin il di dad oz. Dals mariners ch’èn navigads sur la mar deriva era il clom tradiziunal fris ‹Rüm hart – klaar kiming› (Weites Herz – klarer Horizont).

ILS SORBS DA LA LAUSITZ

Esser Sorb è ina confessiun

Mussavia a Bautzen

Ils Sorbs èn l’unica minoritad slava en la Germania. Els èn ina minoritad ch’è circa tuttina gronda sco la Rumantschia. En la Oberlausitz, che fa part da la Saxonia, discurran anc var 40 000 persunas il sorb. Ulteriurs 20 000 Sorbs vivan en la Niederlausitz en il Brandenburg. Avant 1400 onns, durant il temp da la migraziun dals pievels, avevan ils Sorbs bandunà lur patria al nordost da las Carpatas. La pressiun d’assimilaziun è oz ferma. Durant il temp da la DDR eran ils Sorbs la minoritad da preschentaziun. En lur territori han ins explotà durant decennis charvun e transfurmà uschia l’entir pajais. Cun la reunificaziun da la Germania han ils dus pajais federals da Brandenburg e da la Saxonia garantì als Sorbs dretgs politics ed èn s’obligads da promover lur lingua e cultura.

Colonisaziun e territori

Baselgia a Spey

Avant passa 1400 onns èn sa stabilidas differentas stirpas slavas en la regiun a l’ost da la Germania fin al cunfin cun la Pologna e la Tschechia. Il cronist dals Francs, Fredegar, ha menziunà il 631 l’emprima giada l’existenza dal pievel ‹Surbi› en la regiun al sid da Berlin, tranter ils flums Oder ed Elbe/Saale. Da quel temp vivevan ils Sorbs en in territori grond sco la Svizra, oz cumpiglia quel anc circa la mesadad dal Grischun. Ils Sorbs abitan enturn Chosebuz/Cottbus en Brandenburg ed enturn Budysin/Bautzen en Saxonia. Ils Sorbs numnan sasez ‹Serbja› e ‹Serby›, ils Tudestgs discurran da ‹Wenden›.

Geografia ed administraziun

Ovra electrica da charvun a Boxberg

Il territori dals Sorbs è oz limità sin ils dus pajais federals da la Germania da Brandenburg e da la Saxonia. I sa tracta da duas inslas sorbas enturn Cottbus e Bautzen. En omadus territoris regna in’immensa pressiun d’assimilaziun. Mo en ils onns tranter las duas guerras mundialas ha il sorb giudì enfin il 1937 ina spezia da renaschientscha. Durant il reschim dals naziunalsocialists era il sorb schizunt scumandà. Il 1948 ha la Saxonia acceptà ina lescha che garantescha ils dretgs da la populaziun sorba. Ils Sorbs èn daventads ina minoritad da model da la DDR. Il medem mument ha la medema regenza destruì il territori tradiziunal cun explotar qua pli e pli il charvun.

Organisaziun

Chasa dals Sorbs a Bautzen

Ils Sorbs han fundà gia l’onn 1912 in’organisaziun tetgala, la Domowina, per represchentar ils interess dals Sorbs sin in livel naziunal. Durant il temp da la DDR era la Domowina vegnida instrumentalisada sco organisaziun ideologica dal stadi per promover ils interess culturals dals Sorbs. Contacts datti era cun organisaziuns da Sorbs ch’èn migrads la mesadad dal 19avel tschientaner en ils Stadis Unids ed en l’Australia. Cun la reunificaziun da la Germania han ils dus pajais federativs da Brandenburg e da la Saxonia garantì als Sorbs dretgs politics ed èn s’obligads da promover la lingua e cultura sorba. Per quest scopo datti la fundaziun dals Sorbs che survegn dal stadi (Germania ed ils dus pajais federals da la Saxonia e da Brandenburg) circa 26 milliuns francs l’onn per promover lingua e cultura sorba. Radio e televisiun vegnan finanziads cun ils daners da concessiun tras ils emetturs da dretg public: 30 minutas televisiun mintga duas emnas ed en media 5 uras radio a di.

Economia

Lai da Bärwald/Uhyst cun Boxberg

Oriundamain era la regiun da la Lausitz in territori agricul e surtut era forestal. Durant il temp da la DDR han ins cumenzà ad explotar pli intensivamain il charvun. Uschia han ins midà e destruì fitg ferm quest territori. Passa 130 vischnancas èn vegnidas disfatgas ils ultims 80 onns e quest svilup cuntinuescha anc almain fin l’onn 2030. Las chavas ch’èn explotadas vegnan revitalisadas: Ina part cun plantar danovamain guauds, autras chavas vegnan emplenidas cun aua che vegn schizunt transportada cun bischens da la Neisse ch’ha sia funtauna en la Muntogna da l’Iser. L’intent è da stgaffir ina gronda cuntrada da lais per sviluppar in turissem da stad.

Lingua, cultura ed identitad

Nozzas d’utschels (Vogelhochzeit) a Crostwitz

Il sorb tutga tar la famiglia da las linguas slavas e sumeglia surtut il polac, slovac e tschec. Era ils Sorbs enconuschan differents dialects, els han però dapi la fin dal 18avel tschientaner ina lingua standardisada cun duas furmas (lingua da scrittira dal bass sorb e lingua scritta da l’aut sorb). Durant il temp dal naziunalissem en il 19avel tschientaner è era la conscienza naziunala dals Sorbs sa sviluppada. Il territori da la Lausitz è ina da las pli enconuschentas regiuns da costums da la Germania. Anc oz portan las dunnas pli veglias en vischnancas catolicas il costum da lavur cur ch’ellas van a far las cumpras. Era cur ch’ellas van en baselgia u durant festas u tar usits portan ellas il costum da dumengia u da festa. Uschia è il costum oz in simbol d’identitad impurtant per ils Sorbs.

Ils Catalans en Spagna – la gronda minoritad

Pon ins insumma numnar il catalan ina minoritad?

Chastè en Cataluny

Bundant 10 milliuns umans chapeschan catalan. Entaifer la Catalugna n’è il catalan betg ina minoritad, entaifer la Spagna bain. Ina minoritad cun praticamain tut ils dretgs d’ina lingua maioritara. Quai n’è betg adina stà il cas. Il catalan è ina lingua neolatina ch’ha gì ses zenit en il 15avel tschientaner. L’istorgia dal catalan è er in’istorgia da la repressiun. L’emprima ha cumenzà en il 17avel tschientaner, la davosa è ida a fin cun la dictatura franchista. Dapi l’onn 1978 è il catalan ‹la lengua propia› da la Catalugna sco era la lingua uffiziala ensemen cun il castilian (spagnol).

Las truppas franquistas

Las truppas franquistas

Il 1939 arrivan las truppas franquistas a la Costa Brava, la Catalugna è conquistada. I suondan 36 onns da dictatura franquista.

Jordi Carbonell (1924), linguist e professer da catalan

Jordi Carbonell

Trais emnas praschun, observaziuns psichiatricas e scumond da lavur, tut quai pervi ch’el ha gì la garmaschia da respunder a la polizia en catalan, empè en spagnol. Durant la dictatura da Franco èsi stà scumandà da discurrer publicamain catalan. Il sulet lieu nua ch’ins dastgava laschar sgulatschar las bandieras catalanas era durant ils gieus da ballape dal Barça.

Emprimas manifestaziuns politicas legalas

Emprimas manifestaziun politicas legalas

Il 1977, dus onns suenter la mort da Franco, han lieu las emprimas grondas manifestaziuns politicas legalas. Qua ina avant la baselgia da la Santa Maria del Mar.

Nuria Peist che sto emprender catalan

Nuria Peist

Nuria Peist è Argentina, ella sa englais, franzos e spagnol ed uss sto ella anc emprender catalan. En la Catalugna sto tut tgi che vul s’annunziar per ina plazza dal maun public demussar ch’el sa catalan. A l’entschatta ha ella gì pauc gust d’emprender anc ina lingua, uss ha ella dentant tschaffen.

Jordi Colomer da la finca da ‹cava› Colomer

Jordi Colomer

Ensemen cun sia mamma Cristina e ses frar Joan maina Jordi Colomer la finca Colomer. Els produceschan en emprima lingia cava, il champagner catalan. Da chasa èn els a San Sadurnì d’Anoia, la chapitala dal cava. Nagliur auter vegn producì uschè bler cava sco qua, i dat passa 80 fatschentas. La gronda è il Freixenet.

Joan Borràs è in ‹culé› – in fan dal Barça

Joan Borràs

Joan Borràs sin sia plazza en il Camp Nou, il stadion dal Barça. Gia ses bab era commember dal Barça. Joan, ses figl e ses biadi mainan vinavant quella tradiziun. El ha ina plazza fixa e va praticamain a mintga gieu. Esser commember dal club custa 180 euros ad onn. La plazza fixa custa 372 euros.

Joan Borràs

Il pled ‹culé› vala be per ils fans dal Barça e deriva dal pled ‹culo› che vul dir tgil. Pertge quai? Tenor Joan: avant onns e decennis sesev’ins durant il gieu be sin lattas. Spassegiond sut las tribunas vi pudev’ins vesair retschas e retschas da tgils dals fans.

Ils ‹castells›, turs dad umans

Ils castells, turs dad umans

Ils ‹castells› èn turs dad umans che vegnan fatgas durant la stad, durant las festas da las vischnancas. Avant onns eran ellas be derasadas en Catalugna, uss dentant er en auters lieus catalans. La gruppa da Vilafranca del Penedés è la meglra. Els èn ils unics che vegnan da far turs da 10 auzadas. Per ina tur da questa auzada dovri var 400 ‹castellers› (participants).

Lluís Esclassans

Lluís Esclassans è il ‹cap da la colla› (il schef da l’uniun). El ha da dar ils cumonds cura che tgi ha da raiver. Elegì vegn el mintgamai per quatter onns. El na sto dentant betg be avair in’idea da la tecnica, mabain er esser in bun psicolog. Betg tuts èn adina cuntents cun la posiziun ch’els han en la tur.

Ils Furlans en l’Italia – ina minoritad en tschertga da dapli renconuschientscha

Ils Furlans en l’Italia

Chastè dad Udine

Ils Furlans èn la famiglia rumantscha la pli gronda. Els vivan al nordost da l’Italia en la regiun autonoma Friuli Venezia Giulia. En questa regiun èn da chasa era persunas che discurran tudestg e sloven. Var 600 000 persunas chapeschan e discurran il furlan. Cun la lescha da linguas che l’Italia ha approvà l’onn 1999 è il talian la suletta lingua uffiziala da la Republica Taliana. L’Italia renconuscha e promova dentant dapi l’onn 1999 era autras 12 linguas e culturas sin ses territori. En las trais provinzas dad Udine, Pordenone e Görtz, nua ch’ils Furlans èn da chasa, è il furlan oz – sper il talian, sloven e tudestg – lingua uffiziala.

Istorgia e cultura

Basilica Aquileia

L’istorgia dal Friul è determinada da sia posiziun: il territori cunfinescha cun las culturas da la Mar Mediterrana ed è er la porta d’entrada per l’Orient. Sco unitad istorica-politica-culturala è il Friul naschì en l’epoca dals Langobards tranter il sisavel e l’otgavel tschientaner. La lingua sezza è sa sviluppada sco il rumantsch gia avant 2000 onns cura ch’ils Romans han conquistà il territori celtic. Trais citads han gì gronda influenza sin il svilup dal Friul: Venezia, Aquileia e Trieste.

Lingua, cultura ed identitad

Radio Onde Furlane

La maioritad da la populaziun ha adina discurrì furlan. Da quai dattan differents documents litterars perditga. En il 18avel tschientaner daventa la lingua furlana l’argument principal per l’identitad regiunala. L’onn 1919 è vegnida fundada la ‹Società filologica friulana›. La discussiun politica per la renconuschientscha sco minoritad en l’Italia daventa suenter l’onn 1945 in tema, quai surtut cun ‹l’Academiuta di lenga furlana› (Fundatur: Pier Paolo Pasoloni) e la nova gasetta ‹Patrie dal Friûl› (Fundatur: Giuseppe Marchetti). La nova generaziun dal cumbat per la renconuschientscha dal furlan ha fundà l’onn 1980 il ‹Radio Onde furlane›, in radio privat.

Geografia ed administraziun

Udine

Furlan vegn discurrì da var 600 000 persunas. Quellas vivan en la regiun (politic-administrativa) Friuli Venezia Giulia; la gronda maioritad en la provinza dad Udine, ina part en las duas autras provinzas da Pordenone e da Gorizia. Il territori linguistic dal furlan cumpiglia ina surfatscha da var 7900 km². En la provinza dad Udine è il furlan dapi il 1996 era lingua uffiziala. La chapitala da la ‹Provincie di Udin› è Udine.

Terratrembel

Gemona 1976

Ils 6 da matg 1976 ha scurlattà in ferm terratrembel il Friul. 989 persunas èn mortas, pliras millis èn vegnidas blessadas. 18 000 chasas èn vegnidas demolidas cumplettamain, ulteriuras 75 000 fermamain. ‹Solidaritad cun il Friaul› era il num da l’acziun d’agid grischuna. Ad Avasinis, ina fracziun da la vischnanca da Trasagnis, han ins construì pliras chasas per attempads. Il contact tranter Avasinis ed il Grischun vegn tgirà anc oz.

Economia

Schambuns da San Daniele

Ils Furlans sa defineschan er oz anc sco pievel da purs. Tranter il 1870 ed il 1970 è l’emigraziun stada il destin da blers Furlans. Ils ‹fogolars furlans›, las uniuns dals Furlans a l’ester, datti uschia quasi en mintga chantun dal mund. Quai è però sa midà suenter l’onn 1976, l’onn dal grond terratrembel dal Friul. Blers emigrants èn returnads ed han gidà a reconstruir lur patria. Ed oz na pon ins betg pli dir ch’il Friul saja surtut ina regiun d’agricultura. Enturn las citads è sa sviluppada in’industria da different gener che profita tranter auter er dal fatg ch’ina da las pli renumnadas universitads da l’Italia è creschida quests ultims onns ad Udine. L’agricultura producescha vin e tirc ed a San Daniele vegn fatg in dals pli enconuschents schambuns dal mund. Il turissem profita d’ina vasta purschida culturala e natirala che tanscha da la Mar Mediterrana fin tar las Alps Carnicas e Dolomitas cun il Tagliamento, in flum impressiunant ed unic en l’Europa.

Ils Bascs en Spagna

Euskal Herria

Euskal Herria

Il Pajais Basc (oransch) sa cumpona da trais provinzas: Bizkaia, Gipuzkoa e Araba. La chapitala è Victoria-Gasteiz. Basc vegn dentant er discurrì en la provinza da Navarra (mellen) ed en trais provinzas en Frantscha (blau): Lavurdi, Zebra e Nafarroa/Beherea. Tut las provinzas bascas ensemen vegnan numnadas Euskal Herria (Pajais Basc). Il quint 4+3=1 vul dir: las quatter provinzas bascas en Spagna plus las trais en Frantscha en in’unitad.

Basc = euskera

Basc = euskera

En il Pajais Basc discurran 30 % da la populaziun basc. Quai è in bun tant dapli ch’avant 30/40 onns. Gia durant la dictatura franquista han ils Bascs fundà scolas bascas, las ‹ikastolas›. Oz èn quellas scolas fitg derasadas ed ils uffants discurran meglier basc che la generaziun da lur geniturs.

Gernikako Arbola

Gernikako Arbola

Il vegl ruver da Gernika è tschentà en ina sort tempel. Il ruver è il simbol per la libertad dals Bascs. En il temp medieval sa radunavan ils represchentants da las regiuns sut quest ruver per decider sur da lur fatgs. Entant ch’en Spagna regiva il feudalissem avevan ils Bascs gia da lezzas uras ina sort democrazia.

Eskupilota

Eskupilota

Il gieu naziunal dals Bascs è l’eskupilota, il bal a maun. Avant il gieu preparan ils profis ils mauns, questa procedura cuzza var in’ura. Il gieu sez ha lieu en in ‹fronton›, ina plazza verda ch’è 35 meters lunga. Mintga vitg basc ha ina baselgia e gist dasperas in ‹fornton›. La televisiun basca (Euskal Telebista) emetta en direct ils gieus dals profis. En il Pajais Basc è l’eskupilota pli popular ch’il ballape.

Bertsolari

Bertsolari

Ina spezialitad dals Bascs èn ils ‹bertsolaris›. Quai èn persunas che chantan vers en rima improvisads. Ils ultims onns hai dà in vair boom tar ils ‹bertsolaris›. Blera giuventetgna sa participescha. En tut datti 120 scolas da ‹bertsolari›, ils pli giuvens scolars han 10 onns. Tar ils gronds campiunadis sa rimnan passa 10 000 aspectaturs.

Ils Alsazians en la Frantscha

Istorgia

Santeri tudestg a Bergheim

L’Alsazia ha en si’istorgia adina puspè midà sia appartegnientscha. Suenter ch’ils Romans avevan bandunà l’onn 406 suenter Cristus il pajais è l’Alsazia daventada alemana. Da quest temp deriva er il num vegl tudestg da la regiun: Ali-saz, quai che signifitga tant sco ‹sez ester›. La citad impurtanta furma Strasbourg ch’è dapi il 614 era citad episcopala. Durant milli onns èn stads adina regents tudestgs ils possessurs dals bains en l’Alsazia. En il 16avel tschientaner, suenter la Guerra da trent’onns e la Pasch da Vestfalia, è creschida l’influenza dal franzos en la societad. Quai è anc vegnì rinforzà cun la Revoluziun franzosa, l’Alsazia è vegnida franzosisada e centralisada pli e pli. Il 1871 è turnada l’Alsazia puspè a la Germania, quai per var 50 onns. Suenter l’Emprima Guerra mundiala, ch’è stada fitg sanguinusa en l’Alsazia, ha la Germania però stuì ceder il territori a la Frantscha. Be durant la Segunda Guerra mundiala è il territori anc turnà per curt temp en il possess da la Germania naziunalsocialistica. Er oz, en l’Europa unida, è l’Alsazia ina regiun franzosa cun la chapitala Strasbourg.

Lingua, cultura ed identitad

Teater da la Choucroterie a Strasbourg

La midada permanenta tranter Frantscha e Germania ha gì per consequenza che la lingua uffiziala ha adina puspè midà. Durant ils emprims onns ch’èn suandads ad ina midada, èn ils sforzs d’impunder la nova lingua stads fitg intensivs e savens er colliads cun violenza. Er oz vala il franzos sco la suletta lingua uffiziala per l’administraziun e la scola, malgrà che l’Alsazia posseda dapi il 1976 l’autonomia culturala. Quest fatg procura che l’alsazian vegn discurrì d’adina pli paucas persunas. Las scolas bilinguas nua ch’i vegn instruì franzos e tudestg da scrittira creschan dentant dapi in pèr onns. La bilinguitad franzos-alsaziana vegn tgirada dapi 30 onns er en il teater da la ‹Choucrouterie› a Strasbourg. Il fundatur dal teater biling è daventà in’icona per l’alsazian.

Isanzas e tradiziuns

Pfifferdaj 2008 a Ribeauvillé

La pli gronda festa populara en l’Alsazia è il ‹Pfifferdaj› a Ribeauvillé. Dapi l’onn 1389 arrivan musicants e cumediants en questa citad per survegnir il permiss da far musica e spectacul sin via. Quest permiss ha dà il signur da Rappoltstein ch’aveva ses chastè e sias fortezzas aut sur Ribeauvillé. Suenter la Revoluziun franzosa è sparida la signuria, dentant vegn anc oz festivà l’emprima dumengia da settember il ‹Pfifferdaj›.

Geografia ed administraziun

Parlament da l’Uniun europeica a Strasbourg

L’Alsazia sa cumpona dals dus departaments ‹Bas-Rhin› (chapitala Strasbourg) ed ‹Haut-Rhin› (chapitala Colmar); ensemen furman quels la regiun ‹Alsazia› (chapitala Strasbourg) cun 1,7 milliuns abitants. Var 600 000 u 34 % da quels discurran er oz anc l’alsazian, surtut en la champagna ed en las citads pli pitschnas. Cun 8280 kilometers quadrat – ina strivla da fin 50 kilometers largezza e 190 kilometers lung il Rain sin il cunfin cun la Germania – è l’Alsazia la pli pitschna regiun en la Frantscha. A Strasbourg sa chattan er ils parlaments da l’Uniun europeica (dapi il 1999) e dal Cussegl da l’Europa (dapi il 1949).

Organisaziun

Place Kléber a Strasbourg

Ils Alsazians, sco minoritad linguistica e culturala, n’èn betg organisads grondamain. I dat differentas gruppaziuns politicas, per part ageschan quellas però fitg ferm a dretga e n’èn uschia betg acceptadas en las organisaziuns da minoritads europeicas. Er en la populaziun n’èn ellas betg enragischadas. Dapli interess en las populaziun chattan las organisaziuns culturalas localas e regiunalas. Enconuschent sur cunfin è surtut il René-Schickelé-Kreis che s’engascha dapi 40 onns per in’Alsazia bilingua. En il sectur dals meds da massa datti ina preschientscha minimala da l’alsazian: ‹France 3 Alsace› emetta da glindesdi fin venderdi l’emissiun d’infurmaziun ‹Rund um›, a la televisiun datti in’emissiun da l’emna e lura publitgeschan anc trais gasettas da l’emna paginas tudestgas. Cun dumondas linguisticas en il sectur da la scola s’occupa l’uffizi per lingua e cultura en Alsazia (Office pour la Langue e Culture d’Alsace OLCA).

Economia

Il sürkrüt en l’ustaria Chou’heim a Krautergersheim

L’Alsazia è ina da las regiuns economicamain las pli fermas da la Frantscha. Enconuschenta è la regiun sco territori da vin. Mintg’onn vegnan producids 1,1 milliuns hectoliters; in quart vegn exportà. 90 % è vin alv (tramin cundì, pinot gris, riesling, muscat). Ina spezialitad è er la producziun da giabus per far il ‹sürkrüt›. En l’Alsazia vegn producì mintg’onn var 50 000 tonnas giabus. Il meglier giabus asch – uschia vegni ditg – derivia da Krautergersheim, la chapitala dal ‹sürkrüt›. En la regiun da Mülhausen datti er ina gronda industria d’autos (Peugeot, Renault).

Ils Croats en l’Austria

Istorgia

Charta istorica

En il 16avel tschientaner han ils prinzis Erdödy e Batthyány clamà var 30 000 Croats e domicilià els en la regiun dal Neusiedlersee fin giu al cunfin actual cun la Slovenia. Quests Croats èn sa chasads en vischnancas abandunadas suenter che l’armada tirca era puspè sa retratga. Els abitavan en in territori da la signuria ungaraisa ensemen cun persunas da lingua ungaraisa, tudestga, slovaca u rumena. L’emprima giada vegnan menziunads ils Croats il 1515 en in cudesch da baselgia sper Eisenstadt. Il cumenzament dal 17avel tschientaner hajan ins dumbrà en quest territori dal Burgenland istoric – ch’appartegna oz a l’Austria, Ungaria e Slovachia – gia passa 120 000 Croats (var in quart da la populaziun da quella giada). Ils contacts dals Croats cun lur parents en Croazia èn vegnids restabilids parzialmain pir vers la fin dal 19avel tschientaner, promovids da la mobilitad pli intensiva en l’Imperi austriac-ungarais. Al cumenzament dal 20avel tschientaner devi anc 110 vischnancas en il Burgenland en las qualas il croat era lingua da scola. Ils Croats èn restads fin oz la pli gronda minoritad en l’Austria.

Baselgia – il motor per lingua e cultura

Pelegrinadi

Il pli vegl document en lingua croata è in document da baselgia. La baselgia catolica ha gì ed ha er anc oz ina grond’impurtanza per la promoziun da la lingua e da la cultura croata. Pli baud sa tractavi tar las scolas croatas per il pli da scolas da la baselgia. Oz èn las baselgias cun lur plaivs centers da promoziun per la lingua e cultura croata. En tut datti 29 plaivs croatas; 8 da quellas èn bilinguas. Dapi 60 onns edescha la baselgia er in’atgna gasetta emnila. La gronda part da la populaziun croata è catolica. In lieu impurtant per ils Croats è uschia Mariazell en l’Obersteiermark, in lieu da pelegrinadi. La Madonna da Mariazell che vala sco ‹Magna Mater Austriae› è er impurtanta per ils Croats; per els è ella la ‹Alma Mater Gentium Slavorum›, la generusa mamma dals pievels slavs. Mintg’onn la fin d’avust pelegrineschan uschia var 2500 Croats a chaschun dal ‹pelegrinadi croat› a Mariazell.

Il nov Burgenland

Tavla da Frankenau/Frakanava

Suenter l’Emprima Guerra mundiala è l’Imperi austriac-ungarais sa schlià, igl ha dà l’Austria e l’Ungaria. Er il territori da colonisaziun tradiziunal dals Croats è vegnì dividì. En ina votaziun dal pievel l’onn 1921 èn 50 000 Croats en il stadi federativ dal Burgenland daventads burgais austriacs. Il contract da pasch da St. Germain dal 1919 ha garantì emprims dretgs fundamentals a las minoritads en il Burgenland. Durant blers onns è la dumonda d’integraziun stada fitg dispitaivla tar ils Croats e las autoritads han plitost promovì l’assimilaziun che da garantir al Burgenland in avegnir sco regiun plurilingua. Oz vivan ils Croats sparpaglià en quasi tut il Burgenland. En la regiun dad Oberwart/Borta, Oberpullendorf/Gornja Pulja, Eisenstadt/Zeljezno e Neusiedl am See/Niuzalj datti inslas croatas pli cumpactas. Mo pli en ina dunsaina da vischnancas dumbra oz anc maioritads croatas. Vischnancas cun dapli che 25 % Croats dastgan duvrar inscripziuns bilinguas per lur lieu.

La mancanza d’in center croat

Scolina a Vienna

Il nov stadi federal dal Burgenland na possedeva betg pli in center istoric. Il center economic dal Burgenland istoric era anc Sopron, ina citad ch’era dentant s’exprimida en la votaziun dal 1921 per l’Ungaria. Il segund grond lieu, Grosswarasdorf (Veliki Boristof), era ina vischnanca croata e la maioritad tudestga dal Burgenland austriac ha preferì Eisenstadt sco nova chapitala. Ils emprims onns dal nov Burgenland èn stads dominads d’ina gronda crisa economica cun in’auta dischoccupaziun. En consequenza èn fitg blers emigrads tranter las duas guerras en ils Stadis Unids da l’America (Chicago) ed a Vienna. La colonia dals Croats a Vienna è creschida anc ina giada suenter la Segunda Guerra mundiala. Oz vivan circa in terz dals Croats dal Burgenland en la chapitala austriaca. En il Burgenland sez n’hai dà praticamain nagin svilup economic durant l’occupaziun russa fin il 1955.

Turissem, administraziun e Vienna

Parc naziunal Neusiedlersee

Ils ultims onns è il turissem daventà adina pli impurtant per l’economia dal Burgenland. Il Neusiedlersee e ses parc naziunal èn enconuschents en tut l’Europa tar ciclists ed ornitologs. Be l’infrastructura na satisfa anc betg dapertut a las pretaisas dal turissem modern d’ozendi. Pli modern e dapli success han percunter ils viticulturs. Lur vin ha conquistà ina part impurtanta dal martgà austriac. Uschiglio vegni ditg ch’il Burgenland haja surtut ina grond’administraziun. Bleras persunas han era chattà lavur be ordaifer il Burgenland, oravant tut a Vienna ed a Graz. La gronda part abita durant l’emna en la chapitala austriaca, blers èn schizunt pendularis quotidians. Ils ultims onns èn vegnidas modernisadas las colliaziuns da tren, uschia ch’igl è pussaivel dad ir e turnar mintgadi. La vita sin la champagna è bainquant pli bunmartgada ch’en ina citad mundiala sco Vienna.

Gasettas, radio, televisiun e scola: purschida reducida

Tar l’ORF Burgenland

La pli veglia gasetta croata po festegiar l’onn 2010 ses 100avel anniversari. ‹Hrvatske Novine› è ina gasetta da l’emna e dapi var diesch onns er ina gasetta d’internet. Ina giada l’emna (dapi il 1946) cumpara er la gasetta da baselgia da l’uvestgieu dad Eisenstadt. Avant 30 onns hai dà las emprimas emissiuns da radio, oz lavuran var 10 persunas en il studio Burgenland da l’ORF ad Eisenstadt e fan radio (ca. 45 minutas al di), televisiun (30 minutas l’emna) ed internet per ils Croats, dentant era per las minoranzas dals Ungarais e Romas. Tenor las retschertgas da la redacziun da minoritads da l’ORF, respectivamain da la baselgia catolica, vivan oz var 30 000 Croats en il Burgenland, ulteriurs 15 000 a Vienna. Las statisticas statalas discurrivan gia il 1991 be pli da 19 500 respectivamain 6300 Croats. Entant che Vienna posseda be ina scolina croata, datti en il Burgenland sez differentas scolinas, scolas primaras e secundaras ed ad Oberwart er in gimnasi biling. Per la minoranza è questa offerta dentant insuffizienta, uschia ch’il diever dal croat sa reducescha pli e pli en il sectur famigliar. Durant l’emprima republica aveva giugà surtut la baselgia catolica ina rolla impurtanta. En sias scolas confessiunalas vegniva instruì er il croat. Durant il temp dal naziunalsocialissem (1938–1945) eri scumandà da duvrar il croat en scola.

Tamburica, chant, saut e Haydn

Josef Haydn

La noda-chasa dals Croats è dapi il cumenzament dal 20avel tschientaner senza dubi la musica da tamburica, colliada cun saut tradiziunal e chant. Quasi mintga vischnanca ha si’atgna gruppa da tamburica. Tamburica na signifitga dentant betg pli in tip d’instrument dal Balcan – tamburica è oz en il Burgenland ina maniera per exprimer ina tradiziun, per mussar la cultura d’in pievel u per manifestar ina furma da l’atgna identitad. Entant che la tamburica è colliada cleramain cun la vita sociala e culturala croata, vegnan associads Eisenstadt e si’anteriura residenza da la signuria ungaraisa dals Esterhazy cun il cumponist e musicist Josef Haydn. 200 onns suenter sia mort sa stentan ins da mussar er las ragischs croatas da quest musicist da renum mundial.

Ils Saxons da la Transilvania en Rumenia

Istorgia

Mosna/Meschen

Dapi il 12avel tschientaner vivan ils Saxons en la Transilvania en Rumenia. Era sch’els vegnan numnads Saxons n’èn els betg da la Saxonia, mabain dal conturn da Luxemburg. Il num ‹saxon› han els survegnì pervia dals emprims documents istorics. Els n’en betg vegnids en Transilvania or d’atgna iniziativa, els èn vegnids clamads. Da lez temp regiva il retg ungarais Geisa II la regiun a l’ur da las Carpatas. Per popular, cultivar e cunzunt per defender la regiun encunter las invasiuns dals Mongols e pli tard dals Tircs ha il retg ungarais tschertgà colonists per ses imperi.

Tipicas chasas dals Saxons da Transilvania

Ils colonists ch’èn suandads il clom dal retg han survegnì dretgs particulars. Per exempel han els obtegnì il privilegi d’eleger sezs lur plevons e lur derschaders. Dretgs ed obligaziuns èn vegnids francads en il ‹Goldener Freibrief›, er numnà ‹Andreanum›. L’unica obligaziun dals colonists è stada da defender ils cunfins en l’ost.

La baselgia fortifitgada da Biertan

En il 13avel e 14avel tschientaner datti adina puspè invasiuns dals Tartars e dals Tircs. Per sa proteger da talas attatgas fortifitgeschan ils Saxons lur baselgias. Quellas baselgias fortifitgadas èn oz l’ierta istoric-culturala dals Saxons. A l’entschatta eran mo las baselgias fortifitgadas. Per pudair dar suttetg a tut ils vischins han ins lura cumenzà a bajegiar enturn la baselgia mirs e turs da defensiun, uschia che las baselgias han la parita da chastels fortifitgads. In pèr da questas baselgias (Biertan/Birthälm, Valea Viilor/Wurmloch e Viscri/Deutsch-Weisskirch) furman oz bains culturals mundials dal l’UNESCO.

Entrada da la baselgia fortifitgada Mosna/Meschen

Ozendi è la gronda part da las baselgias fortifitgadas en in stadi desolat. I manca daners ed i manca ils cartents e cartentas che dovran las baselgias. Per mitigiar in pau la situaziun ha Hugo Schneider fundà in’uniun ch’emprova da restaurar las chasas-pravendas per laschar a tschains ellas a turists. Cun quels daners emprovan els da mantegnair singulas baselgias.

Bleras lavurs vegnan anc fatgas a maun

En il temp tranter las guerras mundialas è sa furmà il stadi rumen (Grossrumänien). La nova situaziun ha purtà dischavantatgs als Saxons. La valuta è vegnida unifitgada, blers han pers ina gronda part da lur possess. La refurma agrara ha prendì davent a las vischnancas ed a las plaivs vastas parts da lur funs. La malcuntentientscha dals Saxons è creschida ad in crescher. Il 1922 ha il Saxon Fritz Fabritius fundà in’uniun cun il num ‹Selbsthilfe›. L’uniun ha surpiglià las ideas dals naziunalsocialists da la Germania. Il 1935 è vegnida fundada la ‹Deutsche Volkspartei Rumäniens› (DVR). Blers han sperà che Hitler portia meglieraziun.

Blers giuvens èn fascinads da las ideas naziunalsocialistas

Al cumenzament da la Segunda Guerra mundiala ha il stadi rumen tegnì cun Hitler. En ina cunvegna tranter il general Ion Antonescu e Hitler è vegnì decidì che tut ils Tudestgs en Rumenia fetschian part da la Waffen-SS. La resistenza è stada pitschna. Blers èn s’annunziads voluntarmain. A la fin da la guerra eran 63 000 Saxons en servetsch da la Waffen-SS. Insaquants dad els èn stads survegliaders en champs da concentraziun. Lur collavuraziun cun ils naziunalsocialists ha gì consequenzas.

Wilhelmine Tornea

Il 1944 è la Rumenia sa messa sin la vart dals Alliads. Suenter la guerra han ils victurs – en quest cas l’Uniun sovietica – pretendì reparaziuns. 75 000 Tudestgs da la Rumenia (dunnas tranter 18–30 onns ed umens tranter 17–45 onns) èn vegnids deportads en champs da lavur. Ina dad ellas è stada Wilhelmine Tronea, ella ha lavurà 3 onns en las minieras da cotgla.

Nicolae Ceausescu

Durant la dictatura da Ceausescu han ils Saxons patì tuttina sco l’entira populaziun. En ils onns 1960 ha la Germania cumenzà a pajar per che Saxons possian bandunar il pajais. Enfin il 1980 ha la premia muntà a 5000 marcs tudestgs per persuna. L’exodus è creschì ad in crescher: entaifer 3 decennis han 200 000 Tudestgs bandunà la Rumenia.

Il december 1989 èsi vegnì a la rebelliun: la dictatura da Ceausescu è crudada. Dentant betg sco en ils pajais vischinants senza blessads e morts: a Temesvar èn mortas varga milli persunas, a Sibiu/Hermannstadt varga 100.

Pronts per emigrar

Strusch ch’il dictatur è stà davent, è suandà il grond exodus dals Saxons. Il 1989 eran els anc 115 000 – in decenni pli tard, a la fin dals onns 1990, quintava la communitad saxona anc 220 000 persunas! Da quels ch’èn ids èn mo singuls turnads.

Medemamain il 1989 è vegnì fundà il ‹Demokratisches Forum der Deutschen in Rumänien›. Il forum s’engascha per ils interess giuridics, culturals, economics e per las scolas. Il forum ha in represchentant en il parlament.

Minoritads en Rumenia

Saut tradiziunal dals Saxons da Transilvania

Ils Saxons èn la pli veglia communitad tudestga en Rumenia. Las autras communitads èn arrivadas il 18avel tschientaner: ils Schuobs dal Banat, ils Schuobs da Satu Mare, ils uschenumnads ‹Berglandeutsche› e pitschnas communitads sco ils Landlers, ils Zipsers, ils Tudestgs da la Bukovina e quels da Dobrudscha.

Autras minoritads en Rumenia èn (successiun tenor dumber): Ungarais, Roma, Ucranais, Russ, Tircs, Tartars, Serbs e Slovacs.

Lur lingua

Sigrid Haldenwang

Il saxon-transilvanic è in dialect tudestg parentà culs dialects enturn Cologna-Trier e Luxemburg. Il saxon-transilvanic è en emprima lingia lingua pledada. Interessant è sia variaziun; i dat bunamain 240 variantas localas.

Il 1908 publitgescha Adolf Schullerus (scienzià, spiritual e scolast) l’emprima part dal dicziunari saxon-transilvanic. Per il mument vegn elavurà il ‹s›. Sigrid Haldenwang è la directura actuala.

Gimnasi da Brukenthal a Sibiu

La pli veglia scola dals Saxons è la scola Brukenthal a Sibu/Hermansstadt. Ella vegn numnada l’emprima giada il 1380. Oz ha la scola 790 scolars e scolaras. Da quels èn varga 90 % da lingua materna rumena, pia main che 10 % han geniturs che discurran saxon-transilvanic. Suenter la revoluziun dal 1989 ha la scola pers entaifer in mez onn 48 % da ses scolars e scolars. Els èn ids cun lur geniturs en Germania.

La scola da Brukenthal è ina da las paucas scolas tudestgas che porscha tut ils roms en tudestg. La gronda part da las autras scolas tudestgas instrueschan be singuls roms per tudestg. Il problem è la mancanza da scolasts. Las pajas dals scolasts e scolastas èn miserablas. In scolast da scola media gudogna en ses emprim onn da servetsch 273 euros, suenter 40 onns servetsch 415 euros. Surviver san els mo cun dar uras privatas. Quest manco da scolasts sforza la scola d’engaschar scolasts e scolasts che n’èn betg da lingua materna tudestga.

Indicaziuns bibliograficas

Radiotelevisiun Rumantscha. Minoritads en l’Europa. Dossier RTR 2006–2011. Funtauna: www.rtr.ch/home/dossiers/actual/Minoritads-en-l-Europa.html. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2017).