Insatge da töfists illegals crass al limit

Igl è dumengia saira, jau sun gist turnà da 4000 kilometers töf e da mesanotg è fin da redacziun per questa ediziun da nossa chara gasetta ‹Punts›. La situaziun en la quala jau ma chat è pia la medema sco adina, al limit dal temp, schon quasi en l’illegalitad. Sche jau na ma dun uss lura betg gist ina pajada en per il tgil sun jau memia tard e las charas ‹Punts› ston star senza mes text e quai fiss anc uschè lung sco lad, jau manegel per in scrivlottim dapli u pli pauc n’emporti er betg pli. Ma, oh Dieu tge legria, jau hai empermess da scriver insatge davart töfs illegals u töfists illegals u illegals ch’èn töfs u insatge uschia?!? Ed jau na sai er betg pertge, ma jau hai insatge sco in pover crappà sentiment da responsabladad e sch’ins ha empermess insatgi, sche lura... e.u.v... Frasas veglias, ma uss stoss jau propi morder en il mail asch u eba ma dar ina pajada en per il tgil. Tgutgamain na sai jau far ni l’in ni l’auter. Tge datti pli disgustus ch’in mail! Senza exagerar ma poss jau declerar qua sco l’odiatur nr. 1 da tut ils mails, sajan quai aschs u dultschs, cun u senza verms, sprizzads u bio... Schifo, schifo, schifo!!! E secundo, co duess jau dar a mamez ina pajada en per il tgil? Ha? Para che Chinais e quels dal camasutra sappian far quai, ma sorry, jau sun 1,83 m grond ed il sulet chinais en mia stgaffa è in pachet da ris M-Budget che jau hai cumprà ina giada avant onns sut circumstanzas anc oz betg cleras. Il pli plausibel è che jau hai mettain scumbiglià questa risaglia cun in pachet guttas u cun in concentrat da savun per la maschina da lavar. E qua avais er schon mes segund outing: jau sun er l’odiatur nr. 1 da tut ils ris da quest mund. Ma jau mid crai jau uss tema, insatge da töfs ed illegals ed uschia. Uschiglio ma faschess jau l’outen anc dapli e sco titel per quest text stess alura insatge sco ‹Prosa persunala, Rafael Müller avra ses cor, ses lom, ses magun, sia beglia e forsa schizunt anc sia vaschia per ils lecturs da las Punts›. Quai dess ina crassa portgaria ed in huora tuffien. Avais schon tratg ina presa or d’in portg che vegn mazzlegià? Also! E secundo fiss jau lura vaira sin il style da ‹Musenalp› (ch’i dat dal reminent be pli en la rait e betg sco carnet) e pudess gist scriver mez ina poesia davart mia fluppa ch’ha fatg durant la lecziun da dissegn bels egls al Fritzli en la davosa retscha e davart mes collega che m’ha engulà mes ‹Bravo›. Perquai scriv jau uss insatge dals töfists illegals. Be..., quant gronda è schon l’impurtanza d’in töfist che surpassa ils cunfins da la lescha? Quant impurtant è quest töfist cumpareglià cun autras illegalitads? Sco per exempel ils fugitivs illegals or da las povras parts murdieuas da noss mund? N’è betg quai in vair problem, Africans ch’emprovan en bartgas pli che cleppras d’arrivar en l’Europa, perquai ch’els han memia pauc da mangiar? Ins faschess meglier da svidar ils regals da ris da tut ils Migros, Volgs etc. e da trametter la risaglia a quests povers murdieus, uschia ch’els na ston betg najar in kilometer sper Gibraltar. Ma laschain star il ris e turnain tar ils töfists illegals. Fatg è: bulls èn vadels e las limitas dal tempo èn bler memia bassas. Sin l’autostrada pudess ins atgnamain far highspeed senza limits. Quai na faschess mal a nagin, cun excepziun da quels che n’èn betg buns da charrar e pitgan en lur tatona vi d’in bel pumer sper via. (Sch’i na dess nagina maila, na dessi er nagins pumers...). Jau manegel, quels che n’han betg l’inschign d’ir sin in’autostrada pon gea prender il tren. A propos tren: qua avessan nus puspè in problem per propi, numnadamain la natira che patescha da la merda che camiuns, autos e sa chapescha er töfs laschan or. Quai fiss insatge da tractar en las ‹Punts›, betg in töfist che surpassa entaifer il scumond da surpassar campers ollandais cun lur hymermobils da cac u cnachers vegls a bara che van cun ventg dal Güglia siadora sin via vers San Murezzan, tschentads en lur Mercedes da merda cun dasperas ina fluppa tuttina cnacra plain faudas e davos en l’auto ina chista Viagra per sa sentir puspè ina giada giuvens. So, uss hai jau scrit insatge dals töfists illegals e tschertg be pli la fin per quest scrivlim. Pudess claro anc scriver che la via è in bun exempel per la povra situaziun en la quala noss stadi sa chatta, che mintga pimperl e vadè po ir a spass sin nossas vias, er sch’el n’è gnanc abel dad ir cun in pover trottinet da nagut. Ch’igl è entras investiziuns da milliardas da francs uschè simpel da traffitgar sco da far in pisch en in pèr pampers e che cun autos plain computers e tecnica dal diavel arriva er noss cnacher cun il Mercedes sur il Güglia e tut quai cun la consequenza che las vias èn fullanadas e che la natira crappa plaun a plaun. Milliardas ston vegnir investidas ed ils bulls han plaschair da controllar 100 000 leschinas e leschettas da merda. Jau pudess also anc scriver davart quai, ma jau ma met uss propi en tschertga d’ina fin. Perquai che primo pudess jau uschiglio anc vegnir scumbiglià cun Christoph B. da Domat e secundo dovra mintga text in’introducziun, ina part principala ed ina fin. Quai hai jau gia emprendì en scola (media) ed a l’uni schizunt anc ch’in text duess er esser structurà en divers paragrafs, nova lingia ed uschia. Ma tge che quels a l’uni fan, n’hai jau mai propi chapì ed ils paragrafs ma pon per questa giada esser vaira wurscht. Uschia cumenza e finescha quest scrivlottim en ina liongia... Chars salids d’in töfist (betg illegal!)

La libertad

Nus töfists essan magari in pau desperados. Fluppas en tgirom e buttatschs da biera, chiffers en Easy Rider sin Harleys tras l’America e Hells Angels che pitgan tattas e fan affars cun drogas. E betg d’emblidar ils rasers che van cun lur maschinas da sport in bel tschient tras ils vitgs...

Clisché vi e nà, mintgatant giavischass ins ch’il worst case fiss la vardad. Oz, l’onn 2003, èn 80 % dals töfists cuas lomas. Il dentist che rodla cun sia Harley da 60 000 francs la saira tras il quartier e fa in sin rocker ed il scolast ch’emprova da vegnir la dumengia cun sia maschina da sport sur in pass ora èn oz ils trists prototips dal töfist. Ed ils 20 % restants èn in pèr rockers desperads che fan anc adina sco sch’els vivessan en ils onns 1970, tats cun cateters che surpassan cun lur veglia Guzzi entiras retschas da blagunzs cun mesa barba e spinners che ristgan mintga saira da perder lur amias per pudair midar in pèr chandailas vi dal motor. Ma tuts quels tipos han in tratg cuminaivel – sajan quai ils 20 % vairs töfists u ils 80 % cuas lomas – tuts sentan il medem cura ch’els èn sin via cun lur duas rodas. E quel feeling ch’unescha töfists ed idiots è difficultus da descriver, ma ha in simpel num: la libertad! Il sentiment da libertad dal töfist è sa chapescha adina liada vi d’ina chaussa, ses guaffen. Ma la moto sco simbol da libertad ha bleras fatschas.

Libertad numer 1

Quel che sesa sin in töf dirigia tut sez. La sveltezza, metter il pais dal corp sin ina vart per tschiffar las curvas, fermar andetgamain, il töfist è patrun sur da tut las acziuns ed el senta ils resultats da talas. (Cuntrari a l’act da dar sia vusch ad in politicher.)

Libertad numer 2

In motiv corporal per quest feeling è d’ir lunsch sur ils cunfins da sias atgnas prestaziuns corporalas ora. Per cumparegliaziun: In pauper traplignader cun ses velo producescha 0,2 kws. In töf da 100 chavals 375 giadas dapli.

Libertad numer 3

In pilot d’in jet perda la gravitaziun en ses aviun. In motociclist gioga cun la gravitaziun en las curvas. E quai dat il bellezza sentiment da levezza.

Libertad numer 4

Il töfist (surtut quel che guida vairas motos e betg conservas giapunaisas fix finadas) viva milli plaschairs sensuals: l’odur dal benzin, l’ieli, il tgirom sin la pel, ses suaditsch, l’asfalt, las svapurs, ils guts sin la visiera e betg d’emblidar il vent, la natira ed il mund che passan sper l’egl sco ina registraziun accelerada ed ils sains da la giuvna sin il sez davos che sa stumplan tar mintga franada cunter ses dies. Cler, chars verds e charas verdas, il töf staglia er la natira cun sias caneras, tschufrogna l’aria cun ses tuffien ed è savens in object da machos e da quels che fissan gugent. Ma tuttina, la davosa e 5avla libertad duess er esser numnada:

Libertad numer 5

La libertad da betg pli stuair far insatge senta il motociclist, cura ch’el è a fin cun in tur. Dir adia a las davosas curvas avant la garascha, fermar il motor, pusar ses guaffen sin ses pe e pudair turnar a chasa senza il pli pitschen basegn da stuair ir anc x insanuas. – La pasch eterna, cun sasez ed il rest dal mund.

Tgi ha inventà ils rockers?

Entschet hai cun ils umens dals chavels lungs e las barbas tralaschadas en ils onns 1940. Para hajan blers schuldads ch’eran turnads da la guerra prendì las Harley-Davidsons e las Indians che na vegnivan uss betg pli duvradas da l’armada, las hajan midà en maschinas civilas ed entschet a vagabundar per l’America enturn. E per far pli spertas lur maschinas han els stratg davent paralozzas ed autras parts da lur vehichels, sin englais veva quai num ‹to chop›, ed uschia è naschì il ‹chopper›.

Mintg’onn vegnivan quels giuvens ensemen en in caf da la California, a Hollister, per sa baiver plain la testa e silsuenter las pitgar en communablamain. Quai è pli u main ì bain fin il 1948. Lura ha in radio rapportà en moda exagerada dals motociclists violents e sturns, uschia che mintga burgais american saveva uss dal mitus dal töfist brutal. L’uniun dals töfists americans (ch’eran flots burgais) leva bagatellisar ils eveniments a Hollister e scheva che be 1 % dals töfists sajan violents. Ils vandals e rebels da Hollister e lur simpatisants n’han betg tratg en la cua davant la maioritad dals flots burgais ed els tatgavan tuts il senn da 1 % sin lur tschops. E cunquai era dà il culp da partenza per il moviment dals rockers: Clubs bain organisads èn sa furmads dapertut, la giacca da jeans senza mongias cun si patches (ensainas cusidas si) vegniva purtada sur la mondura da tgirom sco segn d’appartegnientscha ed ils giuvens umens vivevan la vaira vita da vagabunds, alcoholichers e machos.

Il clisché è lura spert stà qua: rockers èn tetovads, portan chavels e barbas selvadias, baivan alcohol e prendan drogas, han ina ferma camaradaria en lur clubs e vivan il cuntrari da las pulitas normas americanas.

Cun ils onns e cun agid da las medias e da tscherts films – il meglier dad els è ‹The Wild One› cun Marlon Brando – è il moviment dals rockers vegnì en l’Europa. En Germania devi gia ils onns 1950 ils emprims clubs ed en il decurs dals onns 1960 èn adina dapli giuvens sa vestgids cun giaccas da tgirom ed èn s’auzads sin ina moto e cunter lur babs, politichers e la bainstanza. En quels onns eran ils rockers in moviment cumplementar tar ils hippis e quels dal flower power che vegnivan cunzunt da circuls intellectuals e bainstants, entant ch’ils rockers eran giuvens da la classa da lavurants. Cun la suramaun dals hippis – che duevan alura sezs daventar politichers ed impressaris – èn ils clubs da rockers adina vegnids pli paucs, fin ch’els èn stads stgatschads en l’underground, nua ch’els existan fin ozendi. Mintgatant aud’ins anc insatge da Hell’s Angels criminals en il Danemarc e la Svezia ed ad open-airs e concerts pudainsa vesair ils Bones ed auters clubs da rockers che fan la lavur da security e tiran uschia tras lur chaussa. E las statisticas dals töfs vendids mussan per Harleys ed auters choppers adina puspè novs booms. Quai è dentant betg in mussament per l’existenza d’in per rockers restants, mabain per la classa dals portacravattas, dentists e scolasts che fan la saira suenter lur lavur in tur enturn il bloc cun lur chopper confurm a la lescha e deliberà da la pli pitschna pulvra.

Il töf e la musica

Il töf e la musica èn insatge sco frar e sora. Omadus dasdan emoziuns, omadus datti en tut las variantas e cunzunt han els en la segunda mesadad dal 20avel tschientaner fatg tschertas vias ensemen.

...per lui non fumerò

...per lui mi cambierò

...la moto venderò

...è lui il figlio che non vuoi.

(Nek, ‹The Best of›, 2003)

Nek, il talian cun gli occhi blu, chanta en sasez be da l’amur. Ma en quel connex na sa er el betg laschar da la moto: el la vul vender per in figl che stat per nascher. Ma avant ch’il pauper Nek venda ses töf, lainsa anc savair, co che quai è vairamain cun frar e sora.

Get your motor runnin’

Head out on the highway

Lookin’for adventure

And whatever comes our way

(Steppenwolf, ‹Born To Be Wild›, 1968)

‹Easy Rider› è probabel il film da töfs il pli enconuschent. Rockers, dentists e kiffers han gia chattà fettas sias scenas. Ed ‹Easy Rider› è l’ura da naschientscha da la fraternisaziun tranter töf e musica, u meglier ditg musica da rock. En ‹Easy Rider› ha in’entira rotscha da bands – e cunzunt quellas da rock ch’era da quel mument la pli nova invenziun entaifer la musica – chantà imnis sin il feeling d’ir cun moto.

La pli enconuschenta è franc Steppenwolf, e ses ‹Born To Be Wild› è anc oz il nonplusultra dals töfists in pau pli dirs.

En ils onns 1970 han la musica da rock ed il töf sustegnì in l’auter per bajegiar lur images da libertad e rebelliun. Bob Dylan (‹Gates of Eden›), Iggy Pop (‹Motorcycle›) ed Eurythmics (‹Motorcycle Mystics›) èn be ina schelta da musicists intgantads dal töf. E stars da rock van privat cun töf. Sco Billy Idol, Peter Kraus e para er Lemmy, il frontman da Motörhead. Almain mussa el quai en ses video tar ‹Killed by Death›. Tuppamain na sa Lemmy gnanc ir cun töf... In auter artist, il semper sanester Udo Lindenberg, chanta er d’in töf, dentant en moda critica:

Das einzig starke an dir ist deine Moto Guzzi,

aber sonst bist du ein Fuzzi!

(Udo Lindenberg, ‹Cowboy Rider›, 1974)

Suenter ils onns 1960 e 1970 èn frar töf e sora musica da rock puspè ids dapli atgnas vias. Or dal rock classic è sa sviluppà il punk ed il heavy, ed il töf ha survegnì autras fatschas che be quella da l’object da rebelliun.

Ma quanto è bello andare in giro con le ali sotto ai piedi

Se hai una Vespa Special che ti toglie i problemi...

La scuola non va – ma ho una vespa

Una donna non ho – ma ho una vespa.

(Lunapop, ‹50 Special›, 1999)

E cun il teeniepop da Lunapop ha il töf – u en quest cas en la varianta da la Vespa – er survegnì in laud or dal chantun dal pop. E schebain che ‹50 Special› è ina chanzun da kitsch, softa sco ina buatscha e lira da teenies mediterrans, sa chatta er en quest toc il feeling da la libertad.

Er da l’Italia vegn in toc musica ch’è forsa il pli bel omagi per la moto. Gianna Nannini, la lesba e dunna selvadia da Napoli chanta ses agen maletg da la moto:

L’ombra della moto azzura contro l’autostrada,

per gli occhi biondi dei ragazzi si faceva gara.

Partiremo insieme senza limiti nel cuore...

...e con te io sarò.

(Gianna Nannini, ‹Avventuriera›, 1986)

Dunnas sin töfs

«Dunnas na san betg ir cun töf. Dunnas na san betg ir enturn cun in tirastruvas. Dunnas n’han nagin senn per la tecnica. Ed: Jau odiesch dunnas, sch’ellas san ir meglier che jau.» (statement da bikers)

La separaziun en carstgaun masculin e carstgaun feminin cumenza gia en ils emprims diesch onns da vita: Mattas sa stritgan a dascus plain cun la sminca da lur mammas e mattatschs emprovan dad ir cun ils töflis dal vischin ch’ha gia quattordesch. Musters en ils quals nus tuts – forsa cun excepziun dals uffants dad ex-hippi-geniturs – vegnin en, e dals quals l’in u l’auter da nus emprova puspè da sa separar pli tard.

Ir cun töfs è ina da las tipicas chaussas masculinas, almain sch’ins considerescha che la pli gronda part dals töfs vegnan guidads dad umens. Ed i dat schizunt represchentants da la part masculina dal mund che pretendan che ir cun töf saja be ina varianta dal sex: numnadamain igl act da controllar cun avair il töf (u en l’auter cas la dunna) tranter las chommas. Da giuditgar davart quellas ditgas e la dumonda, schebain ir cun töf saja in act masculin, duai esser surlaschà a la lectura ed al lectur e betg esser il pensum da l’autur da questas lingias. Quel n’è numnadamain nagin criticher, mabain in raquintader d’istorgias töfisticas u sin il pli anc in simpel testimoni che vul far a savair a las lecturas ed als lecturs, co che quai era ed è cun la cumbinaziun dunna e moto.

Las emprimas firmas che producivan motos empruvavan da vender lur motos tant a dunnas sco er ad umens. NSU, ina marca tudestga, mussava en la reclama er dunnas sco giudidras da lur töfs. Cun l’Emprima Guerra mundiala è quella egualitad dentant spert svanida. Schuldads cun töfs han surprendì la rolla dals chavaliers. Ils novs eroxs eran ils motociclists che purtavan infurmaziuns tras il terren da l’inimi tar lur truppas. Indians, cowboys e.u.v. eran renaschids en il schuldà da töf ed en las medias sa dumandav’ins, sche ir cun töf na saja betg per ina dunna ina discrepanza envers lur disposiziun biologica (ins temeva vairamain donns en lur bassventer).

Il maletg dal töf sco object per l’um è lura sa sviluppà bainspert e la reclama da las firmas e la tenuta da la glieud gieva er en questa direcziun. Cun l’emancipaziun generala da la dunna en il decurs dals onns 1960 e 1970 ha la moto – almain en tscherts circuls – pers in pau da sia predominanza masculina, uschia ch’i n’è ozendi betg pli in’excepziun d’entupar dunnas sin duas rodas.

Durant l’entira istorgia da la moto hai dentant adina puspè dà dunnas che s’empipavan da rollas sexualas e ch’han gudagnà il respect dals umens. Gia a la fin dal 19avel tschientaner sa participavan dunnas a cursas da töfs e faschevan stranglar umens la pulvra da lur rodas davos e reparavan er sezzas lur töfs. L’onn 1932 è ina dunna ida sin ina FN 350 da Saigon (remartga da l’autur: betg da sbagliar cun Sagogn!) fin en la Belgia. Quella n’aveva para nagin’idea da tecnica, mabain è simplamain ida drauflos. Ed a l’entschatta dals onns 1940 han ins fundà l’emprim club da töfs da dunnas: las Motor Maids en l’America.

Ils onns suenter èn lura er vegnids fundads clubs da dunnas en l’Europa ed i deva er cursas da töfs be per dunnas. Oz datti sin via u er offroad cursas be per dunnas e mintg’onn vegnan dunnas sin lur töfs en l’arriv da la rallye Paris-Dakar. Ed i dat er dunnas che chapeschan da tecnica da töfs in toc dapli che blers umens. La differenza tranter um e dunna sa chatta plitost en la tscherna da lur töfs. Umens prefereschan töfs sperts ed agressivs cun aut prestige, er sch’els n’èn betg buns d’als dominar. Tar las dunnas dentant statti meglier cun lur autovalitaziun: Ellas cumpran cunzunt töfs en la classa da mez (sco la Suzuki GSF 600 Bandit, Ducati Monster 600 u la BMW F650) che n’èn betg potents sco la merda, ma han persuenter in zunt simpel handling. Dentant: Er sche bleras dunnas van gist uschè bain u anc meglier che lur collegas masculins, vegnan ellas adina puspè confruntadas cun pregiudizis dal suandant tip:

«Ma la chapellina rumpa bain la frisura?»

«Sas ti insumma tegnair quai?»

«Ma da plievgia na vas ti bain betg?»

«Vegns ti insumma giu mez cun ils pes?»

«75 km? Uschè lunsch?»

«Ma ti has schon gugent umens?»

Litteratura: ‹Motorrad-Handbuch für Frauen›, da Bobke Susa e Seul Shirley

Promis sin töfs

Tgi na l’enconuscha betg? Alice Schwarzer, la dunna che umens ‹sco ti ed jau› entupassan il pli navidas da l’entir mund... Gea, quella Alice Schwarzer va cun töf. Ma che er prinzi Philip (flup da la queen, 82 onns) è gia sesì ina giada sin in töf na san forsa betg tuts. Qua ina pitschna glista e filistuccas da prominents e prominentas sin töfs.

Cumenzà ha forsa tut cun George Bernard Shaw, il scriptur englais. Ses editur rieva adina puspè ora el, cura ch’el deva anc cun 60 onns per terra cun sia moto. In bun ami da Shaw, l’erox da guerra englais T.E. Lawrence, numnava ses töfs tenor ses ami Shaw: da George I fin VIII. Curt avant ch’el ha survegnì George VIII, è el sa disgrazià cun George VII ed è mort pauc pli tard.

Ma er George Orwell, l’autur da ‹1984› ed ‹Animal Farm› – cudeschs che mintga pover scolar e student d’englais ha gia stuì stranglar giuaden – gieva cun töf, numnadamain cun ina Enfield 350. E sche nus essan gia tar ils scrivlotturs: er John Irving è töfist.

Charles Lindberg, il piunier d’aviaziun ch’ha traversà l’Atlantic sulet e nonstop cun l’aviun, gieva sa chapescha er cun töf, ina Excelsior. In auter piunier da l’aviaziun, Glenn Curtis, ha gia fatg il 1907 in record cun in töf, e quai eran 218,8 km/h sin in guaffen dad otg cilinders.

E co guardi or cun töfists in pau pli moderns? Politichers ed auters ch’èn dependents da l’opiniun publica sa mussan schon mintgatant gugent sin in töf. Uschia sco en terra rumantscha ils cvpists a messa curt avant las elecziuns, uschia sa mussava Helmut Kohl gia sco socius sin in töf da sport sin il Hockenheimring. Ed er in entir triep da politichers da Brüssel è gia sa preschentà en las medias sin lur töfs. Dasper ils politichers èn sa chapescha er las grondezzas da las medias dependents d’in bun image. Ed er a lur popularitad gidi da sa mussar ensemen cun ina moto – er sch’ils blers na san gnanc ir... Per exempel in da quests curiosums da moderaturs da Viva, numnadamain Mola Adebisi. Ni Dustin Hoffman, che struvegia para en las pausas da filmar vi dal gas, e Clark Gable gieva a spass sco in normal töfist sin sia Triumph.

Ma er il politinator Arnold Schwarzenegger va cun töf ed ha er gia rut sias costas cun ses guaffen. E claro, er Dennis Hopper, actur en ‹Easy Rider›, va anc oz privat cun töf. Ed ils emprims pass selvadis n’ha James Dean betg fatg cun in Porsche (là be ils davos), mabain sin Norton, Harley ed Indian. Ed il captain da Star Trek, William ‹Kirk› Shatner, na crai betg mo en aliens, mabain er en töfs. Il king, Elvis, seseva mintgatant er sin ina Harley ed a Bob Dylan ha il töf purtà ina gronda midada en sia lavur creativa, numnadamain dus onns pausa creativa pervi d’in terribel accident cun sia moto. E Bruce Springsteen gieva cun töf e chavels lungs a spass tras l’America, enfin ch’in accident al ha rentà vi dal letg da l’ospital, uschia ch’igl è finalmain reussì a ses bab d’al tagliar giu si’entira chavellera. La glista sa laschass far anc bler pli lunga, jau less qua mo numnar Götz George, Bon Jovi, Peter Maffay e Geri Halliwell ch’è er gia sa sfruschada vi d’in töf. E pli trist – ed en quel mument betg exnum pli per la PR – èn quels promis e musicists ch’èn vegnids per la vita cun in töf, sco per exempel Pete De Freitas da Echo & The Bunnymen.

E sco davos èsi natiralmain da betg far tort als promis sportivs: Michael Schumacher va cun Cagiva, David Coulthard ha ina Ducati Monster e Mark Philippoussis ha diversas Harleys. In pau pli pauc sportivs, ma anc adina enconuschents eran ils töfists retg George VI da l’Engalterra, il retg Albert I da la Belgia e l’imperatur etiopic Haile Selassie.

Maschinas sco naginas autras

Bain la pli enconuschenta marca da töfs taliana è la Moto Guzzi. Questa firma da tradiziun è vegnida fundada il 1921 da Carlo Guzzi a Mandello del Lario che sa chatta ina mes’ura sut Chiavenna, al Lai da Como. Suenter ina lunga istorgia da motos per il mintgadi e gronds success da cursa stat il num Moto Guzzi oz per maschinas d’in caracter unic.

Gia cun si’emprima maschina, ina 500 d’in cilinder a motor orizontal a quatter transmissiuns, ha Carlo Guzzi stgaffì in fier per gudagnar cursas. Innovaziun era sia devisa: il 1928 ha Guzzi construì l’emprima moto en seria cun suspensiun er per la roda davos. (Fin en ils onns 1940 cartev’ins tar autras marcas che quai na saja betg realisabel pervi da la stabilitad). Ils onns 1930 ha Guzzi alura construì motors cun ventils en il chau dal cilinder. (Questa varianta da construcziun effectuescha in gudogn da forza envers ils ventils laterals ch’eran usitads fin lura. Anc oz furma ella la basa da construcziun per motors.)

Cun la crisa economica avant la Segunda Guerra mundiala ha Guzzi spustà sia producziun da töfs sperts e da cursa sin models da 174 e 250 ccm. E durant la guerra ha Guzzi alura er construì töfs per l’armada taliana. Er suenter la guerra ha Guzzi gì il dretg nas e producì pitschens töfs da 65 ccm che n’avevan gnanc dapli che 2 PS. Quests vehichels sco la Galletto ni la Motoleggera eran bunmartgads ed uschia cumprabels per blers Talians ch’als duvravan sco med da transport per il mintgadi. Per autos na tanschevan alura ils raps betg anc. Ma gia ils onns 1950 ha Guzzi puspè investà èn prototips per töfs da cursa. Tranter auter ha el construì ina maschina da 500 ccm cun otg cilinders che fascheva (1957!) 68 PS tar 12 000 turas.

Tar ina Guzzi che funcziunescha endretg han ins d’udir in concert da ventils cliccants – uschiglio n’è insatge betg en urden.

Ils onns 1960 ha alura cumenzà la gronda istorgia dal motor da la Guzzi ch’è anc oz tipic, in V2 bajegià en a travers. En sasez era quel – in da 750 ccm – destinà per in vehichel a chadainas; ma Guzzi al ha er montà en töfs per la polizia. Quest töf aveva num V7 e spert hai er dà ina versiun civila. A la V7 è suandada la 750 S e pli tard la Le Mans 850 e 1100.

Anc oz construescha Guzzi maschinas tenor quest princip da construcziun. Sch’il carisma d’in töf giapunais ta regorda ad ina Mulinex ed il commerzi da Harley na ta di er nagut, alura es ti madir per ina Guzzi.

Ils davos 25 onns ha la Guzzi alura pers in pau il tren, tant quai che pertutga la tecnica sco er il marketing. Pli baud tanscheva il spiert d’in inschigner da construir in bun e spert töf, oz dovri (deplorablamain) l’entir marketing vitiers. Il 2002 è la Guzzi vegnida surpigliada d’Aprilia, senza però perder ses caracter oriund: Las veglias hallas sontgas a Mandello ed er il chanal da vent dals onns 1920 vivan vinavant. E tgi ch’avess gust d’ir a guardar quellas, ha da spetgar a las 16.00 (da mintga di da l’emna) a Mandello davant il giatter grond. Ma be quels ch’èn là punct las quatter vegnan laschads en a guardar il museum da la Guzzi cun l’entira istorgia e tut las maschinas.

Nagina cultura giu l’Italia

Citads etruscas, teaters romans ed operas datti bleras e bellas en l’Umbria ed en la Toscana. Ed in da quatter töfists chattava quai er bel uschia e turmentava ils auters trais cun ses fotografim e guardim... Rapport da viadi en töf da trais deculturados ed in fotograf.

En sasez èn las dus emnas da vacanzas en töf per l’autur da questas povras lingias insatge sco sa durmentar entaifer duas secundas suenter il sex ni dar giu rieps suenter ina biera fraida: tradiziun! Gia l’otgavel onn sesan el e ses collegas da stad sin il töf cun tenda, satg da durmir e cuntè da satg. Quel vegn lura er duvrà zunt bler, per reparar il töf, avrir ina conserva da ton, avrir ina biera, tagliar las unglas e quai sa chapescha senza al lavar ina giada – onur oblighescha!

Per descriver curtamain ils 2500 kilometers fatgs quest onn: Sur l’Engiadina e Poschiavo essan nus ids giu Brescia, da là tras la Pianura Padana e vinavant per in pèr dis tras las Apenninas fin giu la Mar Mediterrana. Da là enavos en las muntognas, tras las Abbruzzas ed a l’Adria per puspè ina giada lavar l’ina u l’autra extremitad. E suenter dus dis puspè enavos en las muntognas, passads Perugia, fermads al Lago Trasimeno e vinavant en direcziun nord e sco davos in stop al Lago di Garda. Areguard la cuntrada n’èsi qua betg da perder blers pleds, ella gieva si e giu e vi e na e sco ch’igl è uschia cun cuntradas: pli spert ch’ins las traversa e pli bellas ch’ellas èn.

Fatgs interessants èn percunter il Campeggio Europa al Lago di Trasimeno: quest campadi bain situà è a medem temp in lieu d’import ed export tranter la Pologna e l’Italia. Ils objects da trade èn Polacas coluradas blond cun in rir penetrant che giavischan ch’ins las prendia cun sai en sia rulotta per las maridar. Tgutgamain èn dus da nus (prest) schon maridads ed ils auters dus n’avevan betg avunda plaz sin il töf per las chargiar e manar si Savognin e las far far in curs da surmiran tar l’URS per – suenter avair terminà il curs cun success – las maridar en baselgia da Son Martegn.

Er chattar plaz en questas lingias duess la tavla ‹Divieto di Caccia› ch’è vegnida engulada d’in töfist svizzer, entant ch’ils auters trais töfists spetgavan trais kilometers pli enavant manegiond ch’el stoppia puspè far ina foto da la cuntrada. Para che questa tavlina alva saja vegnida engulada per si’amia che saja chatschadra, cun tge intent n’è dentant betg anc vegnì sclerì.

E terzio vuless jau far in cumpliment a las mangiativas e la cuschina taliana. La griglia mista, il paunin cun prosciuto di parma dolce ni la lasagna e schizunt las tomatas sin la salata eran unicas. E betg mo pli bunmartgà ch’en Svizra, ma er da tut in’autra qualitad che la charn d’in pèr vatgas setgas alpinas ni l’asch Herrschäftler d’ivas sblatgas e muflidas.

Ah, e sco davos anc insatge: las vias èn l’Appenin e las Abbruzzas èn aifach gailas. Stortas da tuttas sorts e sper las duas trais vias principalas prest nagin traffic. Regiuns foll da cussegliar. Per fotografs, auters turists (er da sex), pimperlis da cultura, mangiabains (agriturismo è il nov trend an l’Italia, ustarias e bains purils che cuschinan spaisas indigenas per in pèr euros), aduraturs dal sulegl e motociclists.

Ted Simon – ‹Jupiters Fahrt›

Il cudesch che vegn preschentà oz en questa povra rubrica raquinta d’in um ch’ha traversà il mund sin in töf. Quest um è l’autur sez ed ina furma d’in hippi sin duas rodas. Sche ti char lectur e ti bella lectura vulais savair dapli, sche essas sezs la culpa. Lura stuais nämli leger las proximas lingias.

Also, igl è ils 6 d’october 1973 e Ted Simon sa metta sin via sin ses viadi enturn il mund. Igl avess dà blers buns töfs lezs onns, ma Ted è sa decidì per ina Triumph Tiger da 500 cubics, uschia che la mesadad da sia bagascha eran tocs da reserva e guaffenaglia. Ed el ha traversà l’entir mund; Asia, Africa, America e propi tut il plunder ch’i dat uschiglio anc, en tut sur 100 000 kilometers. E suenter quatter onns è el puspè turnà a chasa e quai fissi lura er gia stà.

Quests quatter onns descriva Ted èn ses cudesch, discurrind al jau. In pau sco in diari, e quai betg memia pauc persunal. Sias temas, ses patratgs sur dal senn da la vita e da l’esser en viadi, kurzundbündig in vair sfeglim en sia psica. Quai fa ora ina buna part da ses cudesch e po magari anc esser interessant, er sch’i n’è betg adina chapibel. Ed en questa part è Ted da cumparegliar cun in hippi cun ina giacca da vachetta isada e sandalas tuffantas che tschertga senn, dieu, sasez ni tge sai jau cun ir a spass en la tschungla dal Congo ni er da cumparegliar cun giuvnas europeicas che van a pavlar uffants en x in ghetto da l’America dal Sid ni uffants da l’abundanza che van en l’India per tegnair lur pimperlots en l’aua dal Ganges e turnan a chasa cun ils medems sindroms sco in turist da sex da la Tailanda. Curt: ‹Jupiters Fahrt› è ina autobiografia scritta d’insatgi ch’è en tschertga.

Ma ‹Jupiters Fahrt› n’è betg mo quai. Sin ses viadi è Ted Simon er stà in sco il Simplizissimus, dal qual ins po leger en in da quels becacts reclamheftlis. E quest Simplizissimus era in aventurier cun bler curaschi. Ed uschia er Ted: Persul a spass durant quatter onns sa rimnan bleras storis dad action, situaziuns privlusas e ristgs da la vita. Sco cura ch’el era vegnì serrà en e maltractà en ina rusna da praschun en l’America dal Sid, ni cura che l’autur sto emprender da betg sa fidar da tut la glieud ch’al vuless gidar. Ni tge far cun ina Triumph che na va betg pli amez las pampas? E betg d’emblidar las crudadas e tut ils accidents che capitan giond uschia a spass.

En tut è ‹Jupiters Fahrt› in cudesch da cussegliar, perquai che Ted Simon descriva ses viadi da diversas varts: aspects culturals, reflexivs, aventurescs e betg d’emblidar en viadi sin in töf han plaz en ses cudesch. E betg sco davos pos ti char lectur e ti bella lectura (fotis da tai per plaschair en pdf a rafaello@gmx.ch) chattar or tge che stat davos il titel dal cudesch...

Il lexicon da la moto: marcas, scurrilitads ed in regal per il camarat

Honda, Ducati e Harley-Davidson èn marcas ch’èn enconuschentas in pau a mintgin. Norton, Indian e Lambretta èn nums plitost enconuschents tar töfists. Ma tgi saveva schon, ch’i deva er ina giada ina Nimbus, ina Morbidelli ni ina Böhmerland?

Il 1995 è cumparì il lexicon ‹The Encyclopedia of Motorcycle› ch’è vegnì translatà ils davos onns en diversas linguas, cun excepziun dal rumantsch, sa chapescha... tut tenor il moto che buns cudeschs na dastgan betg vegnir translatads en rumantsch per betg svalitar memia fitg las atgnas producziuns. Ma sco gia ditg autras giadas, na dess questa rubrica betg esser in pot da polemica e persuenter raquintar da plaschairs e bellas chaussas, sco per exempel da la Morbidelli V8, construida tenor ils giavischs dal retg industrial talian Giancarlo Morbidelli. Vendidas n’èn betg vegnidas bleras, memia tridas e memia charas erani, ma persuenter in dals sulets töfs cun otg cilinders.

E tgi avess schon ditg ch’ils Tschecs na bajegiavan betg mo Skodas per füdlibürgers che sa sentan in pau dapli multiculti ch’il cumin VW-driver, ma che quest pievel da l’ost ha tranter il 1925 ed il 1939 fatg ina moto numnada Böhmerland ch’è fin oz ina da las motos las pli spezialas. Zunt lunga purscheva ella plaz per trais persunas ed ils ventils sa muventavan libramain davant il venter dal motociclist, perquai ch’il tanc da benzin era posiziunà sur la roda davos en furma da duas buttiglias da gas.

Il motor da Wankel datti oz anc sco souvenir en la Mazda MX-8. Sviluppà dal signur Wankel è quest motor cun sia construcziun speziala vegnì bajegià en il 1974 per l’emprima giada en in töf. I sa tractava d’ina Hercules cun 300 cubics e 27 PS. Ma be 2000 tocs èn vegnids construids da quest töf tudestg, cunquai ch’el era trid e betg construì a fin.

Ils Danais n’han betg simpel: lur sulet product d’export valaivel èn las düsas blondas en las speluncas da nossas vals. E quai er pir ils davos onns (avant eran ils ustiers e lur giasts er cuntents da guardar sin ils sains a Jugoslavas, Talianas ni Turitgaisas). Uschia n’avevan ils Danais in pau pli baud nagut auter d’exportar ch’in pau pesch marsch ed in pèr blödas istorgias da Wicki cun ses idiotics Wikingers. Er la Nimbus MK 11, construida dal 1934 fin il 1959 n’ha betg pudì midar quai: questa moto era prest mo enconuschenta en il pajais sez. Zunt interessanta e moderna per quels onns era percunter la construcziun sezza: in rom da plattas e profils d’atschal ed in motor da quatter cilinders cun l’alver d’empalms en posiziun sur il motor.

Sper tut questas interessentas spezialitads porscha quest lexicon da töfs er ina bella survista da las marcas enconuschentas. L’emprima part è illustrada, ils töfs descrits survart sa chattan per exempel là. La segunda part è lura ina glista alfabetica che descriva quasi tut las marcas ch’igl ha dà insacura, en tut vers 3000 firmas. La gronda part da quellas na datti oz betg pli, be las meglras ni er las pli clevras han pudì surviver. En Rumenia per exempel hai dà ina marca, entant che l’Italia po mussar 567. Er ils Svizzers construivan ina giada avant l’unda verda töfs, en tut hai dà 91 marcas, tranter las pli enconuschentas sa chattan la Motosaccoche ni la Condor.

Il lexicon ha bundant 300 paginas ed i sa lascha leger e sfegliar uras en las paginas fatgas propi bain e scrittas cun plaschair per l’object moto: ina pitschna perla en la biblioteca da chasa e cun ina dedicaziun da l’amia sin l’emprima pagina in’idea da regal per ses flup töfist.

In’istorgia betg adattada per uffants, catolics ed auters superstizius

Quest’istorgia d’in töf engulà duess esser capitada en l’Italia, meglier ditg sin il motodrom da Monza. Ma legiai sez.

Ins scriva l’onn 1999. Igl è stad e la sonda avant la gronda cursa e gia stgir. Il proxim di vegn ella puspè ina giada ad avair lieu, la cursa da Monza. En la giassa da las boxas èsi vegnì quiet. Las glischs en las boxas dals megliers teams dal mund èn per gronda part sa stidadas. Be in pèr mecanists emprovan anc da rablar ora ils PS mancants or da las maschinas da lur giuvens e curaschus curriders. Tuts sa mesiran numnadamain cun ils dus töfs dal team uffizial da l’Aprilia, las maschinas ch’han gudagnà fin uss tut las cursas da quest onn. Las Aprilias n’èn betg mo las pli spertas, mabain er las pli fidaivlas. Uschia n’èsi betg da smirvegliar ch’ils tecnichers e mecanists da l’Aprilia han gia daditg pudì far saira sontga e las dus guardias dal team fan cun la duaivla luschezza lur rundas tranter la boxa ed il camiun da team.

Igl è las 22.30 ed ils dus guardians èn gist turnads tar la boxa ed in dad els avra la porta cun ina clav e drizza la glisch da sia lampa en la boxa, per far sia lavur anc in pau pli minuziusamain che pretendì. La glisch gira ina giada ed anc ina giada e lura cloma el en tutta agitaziun ses collega. Curt suenter s’envida la glisch en la boxa, mecanists e managers dal team vegnan natiers, la concurrenza cumenza a survegnir mirveglias e la boxa dal team uffizial da l’Aprilia vesa dalunga or sco en il center d’in furmicler.

«Ma non è colpa mia!», di en grond’agitaziun ina da las guardias si per in dals managers, «la porta restava chiusa sempre e noi abbiamo fatto sempre i nostri giri...» E l’auter ha manegià: «È mica possibile che la moto non ci sia più!» In dals dus pli sperts töfs dal mund manca en la boxa. La polizia ch’è vegnida a las 23.15 sin plaz, constatescha che quest töf manca e ch’ils laders han lauvrà talmain perfetg ch’ins pudess crair vi da striegn. Inquisiziuns sin l’entir motodrom e retschertgas tar ils teams concurrents na portan nagut. La moto resta sparida ed a las 3.30 vegnan las retschertgas serradas e spustadas sin l’autra damaun.

Durant las davosas uras da la notg audan inqual campers – ch’èn vegnids per guardar l’auter di la cursa, sturns da la festa fatga fin l’autra damaun e mez durmentads – la ramur d’in töf da cursa che tira sias rundas.

L’autra damaun, suenter ina notg senza sien e la conscienza d’ina mungia suenter ina notg cun l’avat, avra ina da las guardias la porta da la boxa per guardar la catastrofa en la glisch dal di. La clav metta el enavos en satg ed avra la porta per far in pass viaden. En quel mument resta el fitgà e guarda plain smirvegl en la boxa: L’Aprilia è enavos! Senza dir pled s’avischina el al töf e s’accorscha bainspert il chaud dal motor ed en quel mument fa el insatge ch’el n’avess uschiglio mai ristgà: El tutga il töf ed avra il viertgel dal tanc. Lez è prest vid e cun serrar vesa la guardia pir il cedelin en il cockpit da l’Aprilia: «Bella macchina! Alessandro» El legia anc ina giada, vegn sblatg, cumenza a ballantschar e sto sa tegnair vi d’ina maisa...

Avant diesch onns sin la data era sa disgrazià a mort sin il cirquit da Monza il giuven Alessandro N.

‹Ridin’High Livin’Free›. Ina rimanda d’istorgias da rockers e töfs

Ils Hell’s Angels èn ils prototips dals rockers e Sonny Barger è in dad els. In rocker cun corp ed olma ed in protocollist per tut ils betg-rockers. Qua duas degustaziuns da sias istorgias or dal mund dals umens cun tatus e dunnas cun bhs da vachetta.

Las persunas or dals raquints èn il pli rockers ed er commembers da clubs sco per exempel ils Hells Angels. E quels portan tuts surnums. Uschia er Doa che stat per ‹Dead on Arrival› (‹mort tar l’arrivada›). Doa va fitg gugent a partys ed apparescha là en in puz che auters han cura ch’els van a chasa da la party. Ses num ha el survegnì, perquai ch’el ha gì en term da 20 onns gia 14 accidents cun donns totals. Ses mender accident ha el gì be in pèr kilometers avant sia chasa, ma persuenter cun la giacca da vachetta averta, uschia ch’el ha stgarpà si tut sia pel, suenter ch’el è glischnà or cun sia Sportstar, sgulà sur ella or, ruschnà divers meters sin il catram e tschentà sut la Harley ch’è sgulada suenter ad el ed è sa platgada sin ses pèz. Sia Old Lady – uschia vegn numnada la dunna ch’è maridada cun in rocker – ha alura rimnà ensemen Doa e sia Harley ed uschia èn els anc ids a cumprar in pignol da Nadal per lur kids. Sias ruttadiras ha Doa alura flicà ensemen sez ed ina chanvella ch’è puspè creschida ensemen in pau tort al resta sco souvenir da ses mender accident.

Nic Tolbert è commember d’in club da Hells Angels da la California. Quests clubs fan ensemen excursiuns, numnadas runs, e partys en l’entira America. Gia ils onns 1970 tutgavi tar il bun gust ch’ils commembers dals clubs gievan cun Harleys e betg cun ils guaffens giapunais. Uschia er en il club da Nic. Tgutgamain ha el mess ensemen sia Harley la saira avant in run, cura ch’el ha stuì scappar da la polizia. Per betg manchentar il run ha el sin modas betg dal tut legalas organisà ina Honda cotschna e la sprizzà enturn sin nair. Ma suenter mintga pausa sin il run è sia Honda puspè in pau pli cotschna – dal sang ch’el perda suenter las baruffas ch’el ha cun ses collegas pervi da la Honda. Suenter in di run cun la Honda ha Nic talmain avunda ch’el dosta sia Honda cun follgas en in lai, sper il qual ses club fa gist ina fermada. Nic na sa betg nudar ed uschia vegn el salvà or da l’aua d’ina bartga da luxus plaina cun fluppas en bikinis.

Las istorgias rimnadas da Barger dattan in maletg vaira autentic dals commembers dals clubs da rockers dals onns 1970 fin oz. Ins po er adina puspè leger insatge da las dunnas che vivan en quests circuls plitost crivs. Il linguatg dal cudesch è viv e senza pretaisas litteraras. Ed il lectur vegn per part confirmà en ses pregiudizis davart ils rockers e per part persvadì dal cuntrari.

‹Ridin’High Livin’Free› è vegnì scrit da Ralph Sonny Barger ed è cumparì en tudestg tar rororo.

Viadi cun moto e tenda en Croazia. Ni pertge che töfs han battarias

Ils vegls lecturs da las Punts (quai vul dir quels che legian questa gasetta deliziusa schon pli ditg che in onn) sa regordan forsa da l’artitgel d’avant in onn, cura che l’autur da questas lingias e sia pitschna gruppa da viadi eran a spass en l’Italia. Questa stad è la banda stada en Croazia ed ecco las consequenzas.

Oh bella Italia

Malgrà Berlusconi, mafia, Fiats e Talians profumatissimi cun chadainas d’aur – quai che pertutga il mangiar na va aifach e propi nagut sur l’Italia. Nua ch’ins va: la pizza è dapertut buna, en mintga negozi survegnas prosciuto da parma ed il paun è simplamain alv e cler, senza si cörnlis ed autras merdinas sco or dal Rägawurm (explicaziun per quels da Trin ensi: il Rägawurm = butia a Cuira, nua che vendidras en chautschas cotschnas e verd cleras tranter midlifecrisis e mort vendan cörnlis e salatas saunas). Also, il mangiar è super en l’Italia, e quai malgrà ils davos 50 onns invasiun turistica. En la Croazia dentant mangiav’ins avant 5 onns anc bain, uss, suenter in pèr onns invasiun da massa da la Germania e dals Hymermobilists cun ils numers mellens (insaco èsi er d’avair chapientscha che l’entira naziun è sin viadi da stad, tgi vuless schon star en Ollanda?!?) ha la cultura culinarica patì: Cevapcici, charn dal gril e pesch èn anc adina digeribels, ma tut è in pau a la 08/15 turistica.

Ukupno pozor

La cuntrada en Croazia po senz’auter vegnir numnada bellezza, in sguard d’ina muntogna giu sin las Inslas Dalmatas ed ins pensa d’esser en in da quels films fatgs per dunnas che lessan struclar larmas: super colurs, inslettas, sulegl, propi insatge per il cor. Ah gea, noss viadi è ì dad Istria sin l’insla Krk e Cres, da là sin Rab, giu Zadar ed enavos sur Rijeka. Ils emprims dis avevan nus anc in pau cun la plievgia, betg bler, ma avunda per s’accorscher pertge ch’ils Svizzers dattan or milliuns per lur vias: catram vegliurd ch’è glisch sco savun, cura ch’i vegn si aua. Dà per terra n’è nagin, per gliez èn ils commembers da nossa gruppa da viadi schon memia vegls e l’osteoporosa en stadis ch’igl è da far attenziun...

Apartmani e sobe

Nus durmivan en tenda, quai funcziunava suandantamain: Annunzia tar la recepziun, dumandar per in plaz cun current electric (suenter l’emprima giada avainsa chapì pertge: current na duvravan nus betg, ma ils cunfins da cun u senza eran er cunfins naziunals: d’ina vart ils Europeans dal Vest e sin l’autra ils Europeans da l’Ost). Suenter metter si la tenda, organisar in pèr bieras (Karlovacko, Ozujsko ni Zlatorog) e chips, baiver, fimar, duscha, mangiar tschaina en in restaurant, baiver anc in pau e durmir.

Sper ils campings datti en l’entira Croazia er hotels e blers appartaments ni er singulas chombras vegnan purschidas sper via da lur possessurs cun enta maun tavlas da chartun. Mintgin emprova da gudagnar anc in pèr kunas vitiers. Sper la mar e sin las inslas marschi pulit, uschespert ch’ins va inqual kilometer per la terra viaden vesa la situaziun da la glieud or auter. Blers vitgs mez abandunads cun chasas dadas ensemen ni plain rusnas dals sajets da la guerra che n’è anc betg uschè lunsch davent. Sch’ins vesa en las regiuns turisticas blers Audis novs (il schlet gust è en mintga cas er gia vegnì fin en la Croazia), stattan sin la terra cunzunt Zastavas davant porta. Quai era la marca da la Ex-Jugoslavia cun dus models e quatter colurs, construids tenor ils Fiats dals onns 1970.

«He Günther, du Tunte!»

Günther è cuafför da Dresden e schwul. Igl è schon suenter las dudesch da la notg, insla Rab, sper la mar, la nonplusultra hängerbar per sa sentir bain e baiver in sur la said. Avain empruvà la carta indigena da vinars. Gusts, als quals il magun sto l’emprim ina giada sa disar. Er en la bar ina rotscha da Germans plitost antiquads che passentan gia varsaquantas stads en quest lieu. Il barschef è Pero che porta Travaricas sin la chasa ed amicizia avainsa bainspert fatg cun tuts: Günther, numnà das ses collegas Tunte, Hannelore, Werner che baiva Weissbier, Bettina, die dumme Kuh, e Doris che scriva si il consumà sin plattins da bierra.

Stumplar, stumplar ed anc ina giada stumplar

Manegiada sco exercizi da fitness, ha la Pegaso (explicaziun per electurs da la partida verda e da la juso: Pegaso = töf) d’in commember da nossa pitschna gruppa da viadi gì la suandanta idea: Il quart davos di da noss viadi ha sia battaria dà si il spiert. La Pegaso gieva anc, ma pir suenter avair fatg mintga giada ina detga currida e dà ina stumplada ad ella. E quai cun 40 grads e vestgadira da töf. E perquai anc dus gronds hvalas per la fin da questas lingias: In dal töfist cun las Pegaso als stumpladers e l’auter da nossas amias a la Pegaso, ch’ils flups n’èn betg turnads cun anc pli gronds venters che quai ch’i purtavan avant schon enturn.

Pitschen dicziunari croat – rumantsch

Ukupno – total

Pozor – privel

Apartmani – appartament

Sobe – chombra

Hvala – grazia

Indicaziuns bibliograficas

Rafael Müller. La moto. Cumparì en: Punts nr. 111–135, avust 2003 enfin avust 2005. [Per part transponì dal surmiran]. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2018).