Hans Manz

Tuts ensemen uffants

Da tes bab,

da tia mamma,

es ti

l’uffant.

Da tes tats,

da tias tattas,

èn tes geniturs

ils uffants.

Da tes basats,

da tias basattas,

èn tes tats e tias tattas

ils uffants.

Damai èn

tes tats e tias tattas,

tes geniturs

e ti

tuts ensemen uffants.

Ussa

Cura èsi atgnamain ussa?

Fitg simpel. Ussa!

Ed ussa?

Ussa èsi era ussa!

Ma igl è gea gist stà ussa.

Alura na poi betg gia puspè esser ussa.

U bain?

Cler. Sin ussa suonda ussa.

D’in cuntin.

Ussa.

Ussa.

Ussa.

Quant ditg dura ussa?

Sch’ins pronunzia plaunsieu: U s s a .

Sch’ins pronunzia spert. Ussa.

Be pensar va anc pli spert.

Ussa!

Ins pensa, e gia èsi passà.

Sch’ins pensa l’entira vita londervi,

san ins adina cura ch’igl è gist ussa.

Ussa. Ussa. Ussa. Ussa. Ussa.

Ma alura na pon ins far nagut auter pli.

Ussa betg.

Ed ussa betg.

Ed insumma mai.

Perquai smet jau ussa cun quai.

Ussa.

Waltraud Zehner

In um ester

Ina giada il mais vegn mes bab,

vegn per mai, nus giain en il zoo.

El cumpra tschigulatta, coca cola e pavel d’animals per mai

e pensa che jau saja cuntent.

Tar las schimgias restain nus ditg.

Mes bab guarda sin l’ura:

Nus duessan ussa chaminar vinavant.

En l’ustaria survegn jau sco adina pizza e glatsch.

Co vai en scola, dumonda el,

qua has ti diesch francs per tia diligenza.

Ina dumengia per mais ha mes bab temp,

in entir di essan nus ensemen,

mintgatant ma vegn el avant sco in um ester,

ed jau na ristg betg da dir

che jau na sun betg bun en matematica.

Wolfgang Fischbach

Amur

Nus avain ina nova en classa.

Mintgatant ri ella uschè charin sin mai.

Lura vegni adina tut curius a mai.

Ma quest curius è bel.

I sfurmicla dapertut

e mias ureglias vegnan tut chaudas.

Ella ri uschè mirveglius.

Si’entira fatscha ri.

La bucca ri, ils egls rin,

las foppas rin.

Schizunt il nas ri in zichel.

Ussa poss jau schizunt vertir noss scolast.

Jau vi be savair, danunder che quai deriva.

Karin Gündisch

Gieus da computer

Oliver ha survegnì regalà in computer. Dapi ch’el ha quest computer, sesa el l’entir di davant il monitur. El è adina sulet. Ses amis han era in computer a chasa e sesan medemamain davant il monitur.

Sche Oliver sa scuntra cun ses amis, discurran els be dals computers. Tgi che na sa betg prender part a la discussiun da computers, n’interessescha betg Oliver. Cura che Oliver e ses amis na discurran betg da computers taschan tuts, lura na san els betg sur da tge tschantschar.

Da ses daners da giaglioffa cumpra Oliver be pli gieus da computer. El sesa uras a la lunga davant il monitur e lascha siglir raunas sur vias vi. Las raunas ston cuntanscher l’autra vart da la via, ellas ston guntgir ils autos che vulan ir sur ellas ora. Oliver gudogna adina tar quest gieu. Era en la guerra cunter umets extraterresters gudogna el. Quai vegn da la rutina. Mintgatant contempla sia mamma el durant giugar.

Ier ha ina racheta mazzà traitschient carstgauns en l’Afganistan, ha ella ditg. Has ti udì quai en las novitads? Gea, di Oliver. El guarda concentrà sin il monitur. Pac, el ha reussì. El ha sajettà giu l’umet extraterrester.

Roswitha Fröhlich

Mo nagina scuidanza

Tar Klaus chat jau meglier,

ch’el ha trais fragliuns.

Tar Karin chat jau meglier,

ch’ella n’ha nagins fragliuns.

Tar Michael chat jau meglier,

che sia mamma lavura sin ses mastergn.

Tar Elke chat jau meglier,

che sia mamma è adina a chasa.

Tar Katja chat jau meglier,

che ses bab gudogna dapli.

Tar Thomas chat jau meglier,

che ses bab è adina sin viadi.

Tar Hanni chat jau meglier,

ch’ella è pli satiglia che jau.

Tar Jochen chat jau meglier,

ch’el ha ina pli ferma vusch che jau.

Tar Anja chat jau meglier,

ch’ella na sto betg gidar uschè bler a chasa.

Tar Markus chat jau meglier,

ch’el ha ina chombra per el sulet.

Tar Andrea chat jau meglier,

ch’els van tuts ensemen en vacanzas.

Tar Johannes chat jau meglier,

ch’el dastga vegnir a chasa pli tard.

Tar Gabi chat jau meglier,

ch’ella dastga cumprar en tut suletta.

Tar Simon chat jau meglier,

ch’el è in chau pli grond che jau.

Günther Weber

Jau fatsch patratgs

Savens raquinta mamma da pli baud.

Ella raquinta tge che jau hai tut fatg,

cura che jau era anc pitschen.

Ella raquinta, co ch’ella ha survegnì mai,

co che jau hai emprendì da chaminar

e tge dumondas che jau hai tschentà.

Qua stuain nus adina rir.

Ussa sun jau gia pli grond.

Jau sai gia leger, scriver, quintar.

Bab di: Quai è impurtant per la vita pli tard.

Tgi sa, sch’el ha raschun?

Atgnamain vuless jau pli gugent far termagls

che far pensums

e far patratgs sur da la vita da pli tard.

Mintgatant dentant pens jau tuttina londervi.

Co vegn quai ad esser?

Tge duai jau daventar?

Pilot fiss magari bel. Ubain pilot da cursa.

En mintga cas vi jau vegnir grond.

E cuntent.

Fiss jau tuttina gia grond!

Però jau hai era in zichel tema mintgatant.

Ma pertge?

Christine Nöstlinger

Rollas barattadas

Tge fiss, sche...

...dus fragliuns pudessan sa laschar divorziar in da l’auter?

...alura na stuessan els betg pli vegnir perina ed in dad els pudess ir davent. Ma perquai ch’in uffant è memia giuven per viver tut sulet, stuess bain in dals geniturs ir cun el.

...e sch’ils geniturs na vulessan betg quai, perquai ch’els vegnan bain perina?

...alura stuess la dretgira prescriver quai ad els. Sco quai che la dretgira fa era cun ils uffants, sch’ils geniturs sa laschan divorziar! Ed alura vegniss fixà in di da visita ad emna, nua ch’ils uffants dastgan vesair ed ir a spass cun quel genitur che na viva betg ensemen cun els. E la saira pudessan els alura puspè purtar quel genitur enavos tar l’uffant, al qual el è vegnì attribuì!

Peter Friebe

Svilup

Pli baud n’avevan ils carstgauns:

nagins stgarnuzs da plastic

nagins autos

naginas maschinas da lavar

nagins viadis pauschals

naginas televisiuns

naginas emnas a 40 uras

nagins fazielets da palpiri

naginas rulottas

naginas buttiglias da bittar

naginas sadellas da plastic

naginas glatscheras

nagins lomiaders

nagins sgrattatschiels

naginas ovras nuclearas

nagins nettegiaments rapids

nagins aviuns

naginas autostradas

naginas amplas da traffic

naginas tratgas precuschinadas.

Pli baud n’avevan ils carstgauns bler betg.

Els avevan dentant temp:

temp da far uraziun

temp da ponderar

temp da gidar

temp da tadlar tiers

temp d’esser carstgaun

temp da viver

temp d’esser cuntent.

Brigitte Schär

Tge vegn ad esser?

Sche jau na stun ina giada betg pli

en questa citad,

nua vegn quai lura ad esser?

En tge abitaziuns

da tge persunas

vegn jau lura

a vesair da mia fanestra?

Tge carstgauns vegnan

a salidar mai sin via

e dumandar mai

co ch’i va cun mai?

Cura che jau na vom ina giada

betg pli a scola,

nua vegn jau lura ad ir mintga di?

Vegn jau ad avair ina lavur

che jau fatsch gugent u

hai jau tema da mintga di?

Cura che jau na dovrel ina giada betg pli

mes geniturs uschè fitg sco ussa,

perquai che era jau sun in creschì,

tge dovrel jau alura?

Cura che tut n’è ina giada betg pli

sco quai ch’igl è ussa,

tgi sun jau lura?

Heinz Wegmann

Da dir als uffants

Quantas giadas stoss jau anc dir a tai che?

In uffant grond sco ti stuess!

Sche persunas creschidas discurran has ti!

Di bain!

Fa bain!

Dà bain!

Quai n’è betg insatge per!

Jau hai gia tschient giadas!

Tge crais ti atgnamain che?

Es ti?

Has ti?

Vegns ti a?

Na sas ti insumma betg?

Vuls ti tuttina?

Anc ina giada e lura!

Uffants pulits fan!

Uffants pulits n’èn betg!

Uffants pulits fan quai!

Jau vuless anc ina giada vesair co che ti!

L’autra giada!

Jau al di schont!

Has ti… ils mauns?

Has ti… ils chavels?

Has ti… il chau?

Pertge na sas ti betg sco ils auters?

Guarda co ch’ils auters!

Ils auters na ston era betg trasora!

Ussa èsi dentant definitiv!

Co sas ti era?

Per la davosa giada!

Perquai!

Gion Deplazes

Quant bel èsi

Quant bel èsi

cura ch’i plova

sin il tetg che tegna

e las chanals

sulettas discurran

ed ins giascha en dies

profund en il ladritsch

e giauda, giauda

ch’ins è a mitsch.

Quai basta.

Susanne Kilian

Far las cumpras en prescha

En ina mes’ura arriva gia bab e mamma n’ha nagins tartuffels.

«Festina», ha ella ditg, «festina! Bab sto mangiar oz fitg punctualmain.»

Merda, jau na poss betg ir sur via vi. Trasora vegn in auto. Igl è da vegnir nar. Finalmain. Ussa. Jau fil tras il supermartgà, tschif ils tartuffels. Fil vers la cassa. Per l’amur da Dieu, qua è sulettamain ina cassa averta! Ma in um è davant mai. Ed el n’ha betg bleras chaussas. Jau stun gist davos el. Prest poss jau metter mes tartuffels sin la bindella.

Ina dunna pli veglia stauscha ses char. Plain è quel, enfin sisum. Jau sun leda ch’ella n’è betg davant mai, lura stuess jau spetgar e spetgar! Ella è ussa davos mai. Ella na stat dentant betg eri, na, ella stauscha ses char simplamain sper mai ora!

Jau vegn gritta. «Stgisai», hai jau ditg. Jau sai gea che dunnas pli veglias èn fitg sensiblas. Jau sun damai vairamain gentila. «Stgisai, ma jau era avant Vus. Jau n’hai era betg bler. Be tartuffels.»

Ella sa volva vers mai. «Guarda ina giada quest chindel», sbragia ella immediat. «Fa uschia sco sche jau avess vulì ma stumplar enavant! Tge chaussas! E sch’i fiss vairamain uschia? Duai ina dunna veglia e flaivla sin las chommas forsa spetgar ina perpetnadad? Ed in tal uffant ch’ha bler temp ed ossa giuvna avra er anc sia bucca bletscha?»

Jau na sai betg tge che jau duai dir. Jau sun l’emprim simplamain tut perplexa. Ussa na sun jau insumma betg pli gentila. «Mia mamma ha ditg che jau duai festinar. Jau hai be tartuffels. E Vus, Vus As stumplais simplamain enavant!»

Jau sun uschè gritta. Jau hai gust da bittar davent tut l’urden ch’ella ha mess enfin ussa sin la bindella. Quai è malgist! Ma jau na sai betg tge che jau duai far encunter ella.

«Ve, dà svelt ils tartuffels a mai», di la cassiera. «È bain pli simpel.»

Jau sun uschè cuntenta. Jau paj. Jau pudess embratschar la cassiera.

«Quai èn ils giuvenils dad oz!», sdiavla la dunna davos mai, «nagin respect pli da glieud veglia, nagin resguard.»

Tge ch’ins po tut far cun in pled...

Volver ad insatgi il pled en bucca

Tagliar giu il pled ad insatgi

Tschertgar in pled

Prender il pled

Bumbardar insatgi cun pleds

Dar il pled ad insatgi

Pleds pon offender

Stuair trair ad insatgi ils pleds or dal nas

Interrumper il pled d’insatgi

Betg dir pled

Perder pleds

Adressar il pled ad insatgi

Avair l’emprim pled en chapitel

Avair il pled grond

Betg rabitschar ora pled

Cun auters pleds

Cun paucs pleds

Da paucs pleds

Dar pled e fatg

Diluvi da pleds

Hans Manz

Tge è chaud e tge è fraid?

Chaud è:

In’egliada, la quala fa luar tia tema,

in pled, il qual fa lumiar tia gritta,

in moviment, il qual fa schliar tia retegnida.

Fraid è:

In’egliada, la quala taglia giu il pled a tai,

in pled, il qual schela en tes rir,

in moviment che ta lascha vegnir airi.

Martin Auer

Far urden

Oz sun jau vegnida a chasa da la scola, sun ida en chombra, hai guardà enturn ed hai ditg a mamezza: «Bun pia, oz fatsch jau ina giada urden en mia chombra. Uschia sco ch’i guarda ora qua, na fai vairamain nagin spass pli d’abitar qua. Suenter il mangiar vegn jau gist a far urden en mia chombra.»

Ed jau hai precis sentì, co che jau ma sun gia allegrada sin mia chombra rumiada. La finala è quai mia chombra ed jau stoss abitar lien. «Vesas», hai jau ditg a mamezza, «jau sun veglia avunda che jau sai mezza, cura che jau stoss far urden en mia chombra e nagin na ma sto dir quai!»

Ed jau hai sentì che jau ma sun allegrada che jau vegnia a far urden en mia chombra da mamezza anora, senza ch’insatgi m’haja ditg quai.

Durant il gentar m’ha mia mamma lura ditg: «Kim, oz fas ti finalmain ina giada urden en tia chombra!»

Lura era jau fitg trista.

Ed ussa ses jau qua e na sai betg far urden voluntarmain en mia chombra.

E sfurzadamain na poss jau betg far urden. E sche jau na fatsch betg urden oz, lura vegn la mamma a far zacras cun mai e vegn puspè a dir damaun che jau duai far urden en mia chombra, e lura na poss jau era damaun betg far urden voluntarmain.

Ed uschia vinavant, en perpeten. Ed en uschia ina chombra en dischurden na poss jau era betg abitar. Jau na ves nagina soluziun. Jau crai che jau stoppia emigrar.

Erich Fried

Tge èsi?

Igl è absurditad

di la raschun

Igl è quai ch’igl è

di l’amur

Igl è discletg

di la valitaziun

Igl è nagut auter che dolur

di la tema

Igl è invan

di l’enconuschientscha

Igl è quai ch’igl è

di l’amur

Igl è ridicul

di la luschezza

Igl è imprudent

di la precauziun

Igl è impussibel

di l’experientscha

Igl è quai ch’igl è

di l’amur

Hanna Hanisch

In di

Axel ed jau sin la plazza da scola

vi da sa dar.

Stgarp en las chautschas.

Merda en fatscha.

Axel sbragia.

Jau bugl da la gritta.

A chasa: Co guardas ti ora?

Has ti bain puspè…

Che ti na damai mai pli cun quel là,

marsch, en cuschina!

Al telefon sa dispitan els:

Il bab dad Axel e mes.

Axel ed jau sin il mir

barattain frestg da posta e bullà

Pologna cunter Uruguai,

Max e Moritz cunter Apollo otg.

Axel sghigna.

Jau tschivlel.

Telefoneschan quels anc adina?

Jon Nuotclà

Il student extraterrester

Cura ch’in student è vegnì dacurt d’ina staila lontana giu sin terra per perscrutar la situaziun da quest planet per sia dissertaziun, è el sa tschentà sin l’Etna. Vapurs tuffalentas vegnivan or da la profunditad dal crater. Il piz dal nas dal student zaccudeva levamain vi e nà. El ha remartgà en ses carnet da notizias: «La terra smarschescha e quai da dadens anora». Lura è el descendì en la val, nua ch’el è vegnì tar ina deponia da rument. Ses nas sa muventava vehementamain ed el ha notà: «Ella smarschescha da dadens e da dadora, plitost da dadora». Dapi lura spetgan ils abitants d’ina staila lontana e nunenconuschenta che la terra moria bainprest e tut las stailas vi dal tschiel èn fitg, fitg tristas.

Jau hai tema da...

Jau hai tema cura che jau hai fatg

insatge nausch cun insatgi.

Lura sun jau cuntenta,

sch’i vegn puspè perdunà.

– Bettina

Jau hai tema cura che jau vom

tras vias stgiras.

Lura sun jau cuntenta,

cura che jau sun finalmain a chasa.

– Myrthl

Jau hai tema cura ch’i rampluna,

chamegia e plova fitg.

Lura sun jau cuntenta

che mia mamma e mes bab èn cun mai.

– Inge

Jau hai tema cura che jau guard in

film ed i capita insatge terribel.

Lura sun jau cuntent

ch’i dat in buttun da serrar giu.

– Martin

Jau hai tema

D’examens difficils.

Lura sun jau cuntenta

che mes scolasts ma fan curaschi.

– Eva

Hans Magnus Enzensberger

Tge che fa uschè plat tia vusch

Tge che fa uschè plat tia vusch

uschè fin e metallic

quai è la tema

da dir insatge fauss

ubain adina il medem

ubain da dir quai che tuts dian

ubain insatge nunimpurtant

ubain insatge flaivel

ubain insatge che pudess vegnir malchapì

ubain che plaschess a la faussa glieud

ubain insatge tup

ubain insatge gia preschent

insatge vegl

N’es ti damai betg unfis

ord spir tema

ord spir tema da la tema

da dir insatge fauss

d’adina dir il fauss?

Josef Guggenmos

Robo

En in tegnairchasa datti da far

di per di, da la damaun a la saira.

Cun nus però vai bain. Il perchasa fa

ROBO, il roboter, sulet – pelvaira.

El cuschina, el lava, el fa cun il tschitschapulvra, el nettegia.

Per el è quai plaschaivel.

Tgi lava l’auto? ROBO è abel!

Nus ans faschain cumadaivel.

Tgi schubregia las fanestras? Tgi stgauda?

ROBO! ROBO! Bravo!

Entra insatgi la notg tras la fanestra:

ROBO al pitga k.o.!

Dapi in’emna dentant è

ROBO tut curius.

Po quai esser in entretschament dals fildaroms?

È ina struva lucca? Quai n’è betg bun per nus.

El stritga plat il tigl da stiva,

bogna ils plimatschs cun la sprizza.

Il svegliarin metta el en la chazzetta,

e tira si ritsch-ratsch la pizza.

Nua urla il chaun? El sa chatta en il rument.

Tge rampluna davant chasa betg lunsch davent?

ROBO maina a spass vi da la corda da chauns

la sadella da rument.

Uschia traffitga el vinavant persistentamain,

da la damaun a la saira, di per di, senza senn.

Il postin bitta el viadora,

il lader lascha el vegnir en.

El lavura, mordio sco anc mai,

cun la medema tschera adina.

Empè da la laschiva chatscha el ussa

la posta en la maschina.

L’emprim taglia el si ils chalzers,

lura tschaira el las carottas.

Al nasel vegn fatg giu la pulvra,

il telefon buglì – tge chaussas idiotas.

Nus avain cumprà ROBO –

ussa è el en chasa il signur.

Al tarpun di el: «Bun di!»

E nus? Nus sbatta el ora, tge sgarschur!

Irmela Brender

Ina dunna veglia raquinta

Tut va pli plaun ussa. Vi da quai ston ins sa disar. Tut fa dapli fadia: il chaminar, il pensar, il cuschinar, il mangiar, schizunt il durmir.

La mort s’avischina. Mintgatant sun jau fitg stancla e pens: quai è bun. Ma mintgatant guard jau sin las vias e las chasas ed ils carstgauns e lura pens jau che jau na vegn prest betg pli a vesair tut quai. Quai vegn a restar ed jau na vegn betg pli ad esser. I dat muments, nua che jau na sai betg chapir quai ed hai gronda tema. Ma i na gida nagut. Jau hai ussa bler temp. Jau poss far chaussas, per las qualas jau n’aveva betg temp pli baud, perquai che jau stueva lavurar, guardar per auters, perquai ch’i deva tant da far. Ussa hai jau temp da leger plaunsieu in cudesch, da scriver en calma ina brev, da far urden en mi’abitaziun senza far prescha. Jau ma stoss disar ch’igl è bel d’avair bler temp.

Jau na sai betg pli exact, tge ch’è capità avant in’ura u ier. Ma jau sai fitg bain, co ch’igl era da lez temp cura che jau era mattatscha. Jau fascheva termagls ed jau scheva – e mia mamma scheva – e mes bab scheva – quai sai jau anc fitg bain. Jau raquintass gugent da quel temp, dentant nagin na vul savair insatge da quai. Mes uffants vegnan e dumondan: «Stas bain?» ed jau respund: «I va bain cun mai» e lura èn els cuntents e van puspè, perquai ch’els han tant da far. Jau n’hai atgnamain nagut da far. Jau hai temp.

Jau sai memia pauc per pudair cussegliar vus. Ma jau sai insatge impurtant: Ina giada vegnis vus ad esser vegls, sco jau ussa. Vus na pudais betg as imaginar quai, ma jau sai quai. Vus na pudais era betg as imaginar che jau era ina giada uschè giuvna sco vus. Ma jau sai quai.

Hans Manz

D’ina vart – da l’autra vart

D’ina vart:

En la medema chasa,

jau per mai sulet,

ti per tai suletta,

el per el sulet,

n’essan betg nus.

Da l’autra vart:

Jau qua,

ti là,

el lunsch davent,

pensond cun affecziun in a l’auter,

essan nus.

Christine Nöstlinger / Jutta Bauer

Brevs tranter fragliuns

Chara sora pitschna

Damai che noss geniturs n’han deplorablamain betg avunda daners per prender a fit in’abitaziun pli gronda, vegn jau a stuair parter ina chombra cun tai, enfin che jau sun finalmain creschida e poss ir davent...

Ma jau avertesch tai!

Na surpassa mai pli il stritg da crida che jau hai tratg a travers la chombra. E na recloma gea betg ch’il stritg na saja betg amez la chombra. Jau hai 14 onns, ti 7 onns. Sche ti pitschen tabalori savessas gia quintar endretg, vegnissas ti a chapir che 14 tar 7 e tuttina sco 2 tar 1, uschia che 2/3 ubain 66,6666666666666 pertschient da la chombra tutgan a mai.

Tia sora gronda

Char frar grond

Jau supplitgesch tai urgentamain, da finalmain patangar ils suandants mats en la suandanta successiun:

Hans-Joachim

Lottel Wolfgang

Ebner Rainer Wippel

Xandi Bertner ed

Oliver Schneuz-Kreun.

Jau spetg quest pitschen servetsch da tai fin il pli tard damaun a saira, damai che jau smanatsch tias fridas gia dapi emnas a quels mats. Quels fan beffas cun mai, sche ti na tschappas betg els il pli svelt pussaivel.

Tes frar pitschen

PS: Sche ti na mangiassas betg adina davent tut a mai, sche lura pudess jau mez dar fridas!

Rosemarie Künzler-Behncke

Vesair

Jau ves chaussas sco quai ch’ellas èn

Jau hai vis a vegnir il privel

Ti vesas spierts

Ins na pudeva betg vesair il maun avant ils egls

Ella vesa il tschiel plain gìas

Ella vesa mieurs alvas

El vesa la mort avant egl

El na vesa betg il guaud da spir plantas

El vesa sia via davant el

Jau less vesair il mund

Jau na poss betg pli vesair el

Ti vegns schon a vesair, nua che quai maina

El veseva tut dubel

Jau na sun betg stà stut da vesair quella grondiusa cuntrada

El vesa tut en rosa

Nus conuschain in l’auter dal vesair

Na ta lascha mai pli vesair qua

Vesas ti bain

Questa canera fa svanir udir e vesair

Finalmain ves jau cler

Strusch vis e gia era el davent

Jau ves nair

Ernst A. Ekker

Pleds murdents

Jau hai fatg mal a tai –

cun in pled murdent.

Ussa turmenta quai tai.

I turmenta era mai…

Ti es immediat ta defendì –

cun in pled murdent.

Ussa turmenta quai mai.

I turmenta era tai.

E ti es nausch sin mai.

Ed jau sun nausch sin tai…

Jau less dir a tai:

«Ve, sajas puspè bun.»

Il curaschi ma manca dentant.

Pertge è quai uschè grev?

Daspera na poss jau betg esser ditg nausch sin tai.

Perquai che jau t’hai memia fitg gugent…

Paul Maar

Alice

In di cura che Bruno seseva cun ses geniturs sco adina davant la televisiun, ha Bruno ditg: «Jau n’hai nagin gust pli!»

«Vuls mangiar insatge?», ha dumandà sia mamma guardond a medem temp sin il monitur. «Duai jau avrir ina conserva per nus?»

«Na plascha il program betg a tai?», ha ses bab dumandà, senza volver davent il chau da la televisiun. «Nus na pudain betg midar ussa, gist vegn la revista da sport.»

«Na», ha Bruno ditg. «Jau n’hai nagin gust pli. Jau vom.»

«Prenda tuttina in pèr chips cun tai», ha proponì sia mamma.

«Dentant fa attenziun da betg laschar crudar els sin il tarpun», ha sia mamma ditg ed ha ris, perquai ch’in um era gist crudà per terra sin la televisiun.

Bruno è ì ora en suler, ha prendì ses mantè da la gardaroba, ha mess si sia chapitscha ed ha lià enturn sia schlingia. En il spievel da la gardaroba veseva el l’isch avert da la stiva. Tras l’isch en il spievel veseva el ses geniturs che sesevan immobils avant la televisiun. Giudim sin il monitur vesev’ins ina clera scrittira ch’el na pudeva dentant betg leger, perquai ch’ils bustabs spievlads gievan da dretg a sanestra. L’entira stanza guardava ora insaco transfurmada en il spievel.

El è s’avischinà fitg datiers da la surfatscha dal spievel per vesair ina part da la stiva ch’el na veseva betg davent da ses plaz. Uschia ha el remartgà che la surfatscha dal spievel – sch’ins contemplava ella fitg datiers – n’era gnanc uschè traglischanta sco uschiglio adina. Ella era da pulvra. En la pulvra aveva insatgi scrit insatge, in num: Alice.

Bruno ha sfruschà precautamain sur la rasada da pulvra. Per sia surpraisa n’ha el betg sentì ina resistenza, il maun è ì tras il vaider sco tras ina tschajera clera. Bruno ha mess ina sutga sut il spievel, è ì si ed è siglì tras il spievel en il suler da l’autra vart. Malgrà ch’el è sa tschentà dir sin il palantschieu ed ha stumplà enturn la sutga da l’autra vart, n’han ins betg udì in sulet tun. Nagut era d’udir cura ch’el è ì plaunet vers la stiva dal spievel. Ussa cura ch’el era da l’autra vart, pudeva el leger la scrittira giudim sin il monitur: Disturbi dal tun.

Ses geniturs fixavan anc adina quest apparat e vulvevan immovibels il dies ad el. Questa stanza vegniva avant ad el enconuschenta e tuttina estra. Tut era qua, dentant tut aveva midà ses plaz. Ses bab che seseva atgnamain adina en la sutga sanestra, seseva ussa dretg sper sia mamma. Lura era qua er tut pli en urden, pli ordinà e pli net. Las sutgas eran cuvertas cun lenziels alvs ed ina folia da plastic protegiva la cuverta da maisa. El vuleva dumandar ses geniturs, pertge che tut saja uschè auter, dentant malgrà ch’el muventava ils lefs sco uschiglio era, na vegniva betg in pled or da sia bucca.

El è ì targlinant vers l’isch, davos il qual sia chombra sa chattava da l’autra vart. Lung temp n’ha el betg gughegià d’avrir. El aveva tema dad era chattar qua insatge ester. Finalmain ha el avert l’isch. Dadens guardavi ora sco en sia chombra da l’autra vart: ils termagls eran rumids en la chascha da termagls, ils cudeschs eran ordinads sin il regal tenor grondezza e tut ils animalets da taila sesevan sin la platta da vaider da la maisina da notg. Sin ses letg dentant seseva insatgi ch’i na deva betg da l’autra vart: ina mattatscha, circa en sia vegliadetgna, en in curius vestgì a la moda veglia. «Tgi es ti?», vuleva el dumandar. Ses lefs dentant sa muventavan senza tun.

Era la mattatscha ha ditg insatge nunudibel, è s’auzada, ha prendì ad el la chapitscha giu da chau ed ha gidà el da trair ora il mantè. Lura èn els sesids giu sin il letg in sper l’auter ed han contemplà in l’auter. Els vulevan tschantschar omadus a medem temp, han dentant constatà ch’ins n’udiva nagut ed han ris. La mattatscha ha malegià cun ses det in pesch vi da la paraid. El ha ris silenzius ed ha dà il chau perquai ch’el ha chapì ch’ella vuleva dir: els guardavan ora sco peschs che avran e serran quietamain la bucca sut l’aua. El ha mussà sin la mattatscha ed ha scrit cun gronds bustabs en l’aria ALICE, davostiers ha el fatg in segn da dumonda. Ella ha dà il chau, ha mussà sin el ed ha fatg in gest interrogativ. El ha scrit BRUNO ed ha guardà ad ella en fatscha tut spanegià, schebain ella haja chapì. Alice ha dà il chau ed ha anc ina giada scrit BRUNO vi da la paraid per mussar ad el. In’entira urella èn els sesids in sper l’auter, els guardavan in sin l’auter e rievan. Lura è Alice ida tar la chascha da termagls, ha prendì il gieu da mulin or da la stgatla da chartun ed ha mussà sin Bruno. El è siglì giu dal letg ed ha tschertgà cun ella ils craps alvs e nairs dal gieu. Perquai che mai insatgi n’aveva temp da giugar mulin cun el, giugava el adina da schuldads cun ils craps e laschava cumbatter els in cunter l’auter. Perquai giaschevan quels ussa en la chascha insanua tranter las rachetas ed ils autos. Els han dentant chattà tut ils nov craps alvs ed otg nairs e per il nair che mancava ha Alice simplamain prendì il vaschet da colur naira or da la chascha da colurs d’aua da Bruno.

Els han giugà sis giadas, trais giadas ha el gudagnà, trais giadas Alice. Lura han els guardà per in auter gieu. Bruno ha stgavà in rispli ed in carnet da dictats or dal satg ed ha scrit sin l’ultima pagina VATGA TSCHORVA? Dentant gia avant che Alice ha legì, è vegnì endament ad el ch’el pudess dumandar insatge bler pli impurtant. El ha stritgà quest pled ed ha scrit: «Pertge na pudain nus betg tschantschar in cun l’auter?» Alice ha prendì or da maun ad el il rispli ed ha scrit la resposta: Disturbi dal tun!!!

Perquai ch’el n’ha betg gist chapì, ha ella prendì el per il bratsch ed ha stratg el tar il spievel. Da l’autra vart en la vaira stiva sesevan ses vairs geniturs davant la televisiun e giudim sin il monitur steva anc adina scrit quels pleds en scrittira spievlada. Perquai ch’el saveva ussa tge ch’era scrit, saveva el era leger quai da dretg a sanester: Disturbi dal tun.

El è currì en la chombra d’uffants dal spievel, è ì per il carnet ed ha scrit: «Pudain nus udir in l’auter da l’autra vart?» Alice ha dà il chau. Agità ha el scrit: «Alura ve tar nus!» Alice ha scurlattà il chau ed ha scrit: «Jau hai tema.»

Bruno ha prendì or da maun ad ella il rispli ed ha scrit sutvi: «Fa uschè bain, Alice, ve tar nus. Fa uschè bain, fa uschè bain, fa uschè bain!!!»

Ella ha ponderà in’urella, lura ha ella dà il chau. Els èn ids per sia chapitscha e ses mantè ed ella ha gidà el da sa trair en. Ensemen han els puspè plazzà la sutga sut il spievel, l’emprim è el raivì atras, lura ha el gidà nà ella.

In sper l’auter stevan els ussa en suler ed Alice ha guardà enturn examinant. «Sco tar nus», ha ella lura ditg, bunamain surprendida, ed el ha per l’emprima giada udì sia vusch.

«Ve, jau ta preschent mes geniturs», ha el ditg tut agità ed ha stratg ella vers la stiva. Avant l’isch èn els sa fermads.

«Mamma, jau vegn cun Alice», ha el ditg da quai targlinant. «Ah, ti es anc adina alert», ha sia mamma ditg senza guardar davent da la televisiun. «Jau hai pensà che ti sajas gia ì sulet a letg. Gist ussa vuleva jau vegnir a stizzar.»

«Po ella star tar nus?», ha el dumandà. E perquai che ni bab ni mamma han respundì, ha el spert discurrì vinavant: «Ella po gea far termagls cun mai, cunquai che jau sun tuttina sulet e n’hai nagina sora. Forsa resta ella schizunt per adina tar nus, en mia chombra pon ins bain anc metter en in letg, sia chombra guarda gea ora tuttina sco la mia…»

«Sajas uss quiet in mument», ha ditg il bab. «Jau vi gist tadlar tge ch’els dian sco perstgisa. L’entir temp hai numnadamain gì in disturbi dal tun.»

«Jau crai ch’els n’han betg gugent mai», ha Alice ditg tut trista ed è ida vers l’isch.

«Na, resta qua!», ha Bruno clamà tut desperà ed è sa plazzà davant la televisiun, uschia che ses geniturs na vesevan nagut pli.

«Ti zuppas il maletg!», ha sia mamma ditg vilada.

Bruno n’ha betg fatg stim. «Vus duais ussa finalmain guardar sin Alice e dir ad ella ch’ella duai star qua!», ha el sbragì. «Per l’amur da Dieu, tge è cun tai?», ha sia mamma dumandà. «Pertge has en il mantè?»

«Vus duais guardar sin Alice!», ha el sbragì.

«Bruno», ha ditg ses bab. El era tut tementà e guardava sin el. «Bruno, ti na dastgas betg t’imaginar da quellas chaussas!»

«Lura guardai damai sin ella!», ha Bruno ditg ed ha mussà sin Alice ch’era sa plazzada davant l’isch.

«Stizza ina giada questa chista!», ha la mamma ditg tranteren.

Il bab ha scurlattà il chau ed ha ditg – cun accentuar mintga pled – fitg decis: «Bruno, i na dat nagina Alice!» A medem temp ha el stizzà la televisiun.

Bruno ha udì co che Alice ha clamà il medem mument «Na!». El è sa vieut vers ella ed ha vis co che la figura d’Alice è sa sminuida entaifer strusch ina secunda ad in pitschen quadrat glischant ch’è lura sa stizzà.

«Alice!», ha el clamà ed è currì tar il spievel. Il vaider dentant era dir e spievlava be la fatscha dal pitschen Bruno e sur sias vistas culavan plaunsieu las emprimas larmas. Lura è cumparida davosvart diffus la fatscha da la mamma. Ella ha ditg: «Bruno, quai has ti t’imaginà. I na dat nagina Alice!»

«Gea, jau sai», ha el ditg. «I na dat nagina Alice pli.»

Giugar cun rimas

Jau enconuscheva ina giada in’Annett,

che sigliva da l’aissa da siglir da trais tut adret.

Quella gughegiava tut,

n’aveva orrur da nagut

danor da puding ubain da crut.

– Josef Guggenmos

Jau enconusch ina matta cun il num Rafaela,

quella engola adina mia caramella.

Jau hai gia ditg ad ella fitg vilada:

«Ach, Rafaela, uss chala ina giada!»

– Franziska Muther

Jau enconusch ina matta cun il num Silj,

quella fa termagls cun sia amia Lili,

Silj e Lili van tar Franziska,

però quella fa gia termagls cun Priska.

– Selina Wigger

In mat cun il num Manuel

mangiava uschè gugent in ravanel.

El chattava quel in zichel recent,

perquai al ha el bittà davent.

– Marlis Ottiger

In mat cun il num Beat,

mangiava uschè gugent spinat.

Ina giada ha el engulà da quai,

ha dentant fatg canera e perquai,

è cumparì in policist en fatschenta,

Beat ha ditg: «Oh tge pulenta!»

– Beat Dormann

In mat cun il num Tino

è sa pers en il casino.

Qua roulette el deva,

e gia memia tard igl era,

uss ha el la merda:

tut ils daners el sperda!

– Tamara Ulfert

Ha ditg in mat da Lucerna:

«Jau part oz per Berna!»

Là dentant n’era l’aura betg fina,

ed il favugn buffava adina.

Perquai svelt enavos è el viagià

ed a Lucerna ses cletg ha chattà.

– Andi Kourkoulos

Bernhard Lins

Oz na vi jau betg vesair tai

Oz na vi jau betg vesair tai

ed a tai en fatscha stoss dir:

Oz na vi jau betg vesair tai.

Oz jau na ta poss betg vertir...

Oz na ta poss jau betg savurar,

ta na poss betg appreziar.

Fa per plaschair la mustga,

avant ch’igl è anc da sa dispitar.

Oz sulet jau less restar

ed a tai en fatscha stoss dir:

Jau hai oz nauscha luna

e mamez na poss betg vertir...

Oz na vi jau betg vesair tai.

Jau sai, quai nausch tuna.

Però na va quai oz deplorablamain betg

mo cun smatgar sin in buttun da buna luna.

Has ti ina giada nauscha luna,

lura ta poss jau chapir, segiramain.

Ed il pli tard questa saira

jau ta less vesair danovamain.

Erich Fried

In pitschen exempel

Era vita betg vivida

va a fin

bain forsa pli plaun

sco ina battaria

en ina lampa da maun

che nagin na dovra

Ma quai na gida betg bler:

Sch’ins

(lain dir)

vul puspè envidar quella

lampa da maun

suenter tants e tants onns

na vegn gnanc ina fladada glisch pli or da quella

e sche ti avras ella

chattas ti be tes oss

e per cas che ti has sventira

era quels

gia tut magliads si

Qua avessas ti

era gist pudì

glischar

Hans Manz

Amicizias

«Savessas ti en il mender cas dar davent la davosa chamischa da tes corp?

Plitost ta stgarpar en tocca avant che tradir in secret?

Pli gugent vegnir nair avant che laschar a mez lieu insatgi?

Engular chavals ubain ir atras il fieu?»

«Gea.»

«Lura es ti mes ami.»

«E ti? Pudessas ti en il mender cas perdunar?»

«Quai dependa tge.»

«Che jau na dun ina giada forsa betg davent la davosa chamischa, che jau na ma lasch betg adina stgarpar en tocca, che jau na less per excepziun betg vegnir nair, che jau n’engol betg en mintga cas chavals ubain na vom betg atras il fieu?»

«Gea.»

«Lura es ti era mes ami.»

Indicaziuns bibliograficas

Divers auturs. Poesias, patratgs e sentiments. Funtauna: www.lectura46rg.ch. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2015).